Arynǵazy hannyń dáriger urpaqtaryn zerttep júrgen Ázirbaı Oraz ǵalymmen 2022 jyldan beri baılanys jasap keledi. Byltyr maýsymda Sergeı Mıhaılovıchpen Sankt-Peterbýrgte kezdesip, amanatty aldy. Pıterlik ǵalym Ázirbaıǵa «Eger albomdaǵy derekter óńirdiń tarıhyna paıdaly bolyp jatsa, rızamyn», dep hat jazyp bergen.
Qazaq handyǵyn qurǵan áz Jánibek urpaǵy, Hıýa hany Qaıyp hannyń nemeresi, Batyr sultannyń shóberesi – Arynǵazy Ábilǵazyuly 1821 jyly Sankt-Peterbýrgke shaqyrtylyp, 1823 jyly Kalýgaǵa jer aýdarylady. Han Kalýgada on jyldaı aıdaýda júrip, 1833 jyly tamyzda 50 jasynda qaıtys boldy. Arynǵazy hannyń elde qalǵan jalǵyz balasy Aımuhammedten Sapa (Safa), Shaıhyıslam týǵan. Ǵalıahmet Safauly Qazan ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde oqyǵan, óte bilimdi, janyp turǵan jigit edi. Biraq onyń taǵdyry da buralańǵa toly bolǵan. 1904 jyldyń qyrkúıek aıynda 5-kýrsqa aýysqan kezde Nına Nıkolaevna Prostoserdova degen qyzǵa úılenip, shirkeýde nekesin qıdyryp, pravoslav dinine ótedi. Shirkeý oǵan Iýrıı Gennadıevıch degen jańa esim bergenimen, tegi Arynǵazıev bolyp qala beredi.
«Reseı muraǵatynan Ǵalıahmet Arynǵazıevtiń ómirbaıanyna qatysty mynadaı derekterdi taptym. 1905 jyly ýnıversıtetti aıaqtap úlgermese de, orys-japon soǵysyna áskerı hırýrg retinde jiberilgen. Biraq sol jyldyń 23 tamyzy (5 qyrkúıegi) kúni Portsmýt beıbitshilik sharty ornap, soǵys qımyldary toqtaıdy. Soǵystan oralǵan soń Sibirde jumys istep, Nıkolsk jáne Kaslı ýchaskelerinde ýaqytsha emdeý jumystarymen aınalysady. Dárigerlik dıplomyn alǵan boıy, 1907 jyldyń 24 qyrkúıeginen Rej zaýytynda dáriger-epıdemıolog, dáriger, 1909 jyldan Alapaevsk ken ornynda dáriger-epıdemıolog bolyp eńbek etedi. Odan Nıjnıı Tagıl qalalyq aýrýhanasyna aýysyp, 20 jyl tapjylmaı eńbek etken. О́miriniń sońǵy kezeńinde Sverdlovsk qalasynda densaýlyq saqtaý basqarmasy janyndaǵy emdeý-keńes berý komıssııasynda jumys isteıdi. Ǵalıahmet azamat soǵysyna áskerı dáriger retinde de qatysqan. Bul týraly «Ýralskıı vrach» jýrnalynyń 1922 jylǵy №1 sanyndaǵy «Jaralylarǵa keshendi túrde kórsetilgen hırýrgııalyq kómek nátıjeleri» atty maqalasynda bylaı dep jazǵan: «Qyzyl armııa qyzmetinde bir jarym jylǵa jýyq jumys istedim. Hırýrgııalyq gospıtalderdiń bas dárigeri, aǵa ordınatory, al azamat soǵysynyń basynda búkil Oraldaǵy jalǵyz gospıtaldiń jalǵyz dárigeri bolýyma týra keldi. Soǵys alańynan 5-10-nan 100-200 jáne odan da góri kóbirek verst qashyq aýmaqtarda jumys istedim», dep jazǵan. Maqalany oqı otyryp ańǵarǵanym, Ǵalıahmet adamnyń aıaq-qoly, ishki qurylysy, keýde qýysy men bas súıegine (mı) ártúrli kúrdeli operasııalardy sátti jasaı bilgen», deıdi hırýrg, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Ázirbaı Júrsinbaıuly.
Ǵalıahmet elge kele almaıdy. О́ıtkeni basqa dindi qabyldaǵany úshin aqsaqaldardan qoryqqan sııaqty. «Ǵalıahmet óziniń úlken atasy, qýǵynǵa ushyraǵan sultannyń alystaǵy taǵdyryn qaıtalady, – dep jazady UǴA qurmetti akademıgi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Á.H.Dosahanov. – Ol tek ózgergen túrde ǵana boldy. Han Arynǵazy ǵumyryn otanyna qaıtyp oralýdy armandap ótkizdi. Alaıda Kalýgada úı qamaǵynda otyrǵan oǵan eline qaıtar jol jabyq edi. Al Ǵalıahmet Nıjnıı Tagılge ýaqytsha jer aýdarylǵanymen, merzimi bitken soń otanyna qaıtýyna tyıym salynbady. Biraq ómir boıy týystarym keýdemnen ıteredi-aý degen qorqynyshyn jeńe almaı ótti». Buǵan qosar sóz – ol Nıjnıı Tagılge jer aýdarylǵan joq, óziniń jeke qalaýymen bardy.
Ǵalıahmet Nına Prostoserovadan eki balaly boldy: úlkeni – Varvara, kishisi – Borıs. Borıs keńes ókimeti jyldaryndaǵy «qyzyl terror» kezinde atý jazasyna kesilgen. Varvara Ýfa qalasynda naǵashy apasy Veranyń qolynda mektep bitirip, Lenıngrad medısına ınstıtýtyna oqýǵa túsip, 1931 jyly bitirip shyqqan. 1926 jyly Varvara ákesiniń elin saǵynyp júrgenin kórip, «týystarǵa baryp keleıik» degende, ákesi bara almaıtynyn, el-jurty qabyldamaıtynyn aıtqanda, Varvara ózi baryp kelýge bel baılaıdy. Oǵan ákesi de qarsy bolmaı, eldegi týystaryna telegramma jiberip, qyzy sol jyly Aqtóbege keledi. Bir aı jatyp, týystarymen tanysyp, aýnap-qýnap qaıtqan. Onyń ákesiniń nemere týysy Kalmalıtdenniń shaqyrýymen Qyzylordada bolatyny da sol kez. Kamalıtden Arynǵazıev (1885–1943) qazaq eliniń bilim salasyna qomaqty úlesin qosqan azamat. Aqtóbede týmalastarynyń arasynda qonaqtap júrgen nemere qaryndasy Varvarany úıine shaqyrtyp alatyn kezde ol respýblıkanyń halyq aǵartý komıssary edi. Ol da Arynǵazynyń urpaǵy bolǵany úshin qýǵynǵa ushyrap, Iаroslav oblysynyń Rybınsk qalasyna jer aýdarylyp, 8 jyl azapty ómir súrip, jat jerde baqıǵa attandy.
1931 jyly dárigerlik dıplom alǵan Varvara Ǵalıahmetqyzy Bashqurtstannyń Másátlá aýdanyndaǵy (Mechetlınskıı raıon) Máságýt (Mıasogýtovo) keńsharyna jiberiledi. Jalǵyz ǵana medpýnkti bar, adamy kóp aýylda Vavara apaı eki jyl jumys istep, aýrýhana salýǵa sheshim qabyldatady. Qurylys bastalǵanda onyń tastabanyn quıdyrtyp baryp, Máskeýge aýysyp ketedi. Fın soǵysyna áskerı dáriger retinde shaqyrtyldy. Odan keıingi nemis-keńes soǵysyna belsene qatysady. Qan maıdanda qolyna tek skalpelin ǵana emes, avtomat ta alyp qyrǵynǵa qatysqan kezderi de bolǵan. Otan qorǵaý qasıetti mindetin medısına qyzmetiniń maıory shenimen aıaqtaıdy. Máskeý qalasynyń bir aýdanynda densaýlyq saqtaý bóliminiń bas mamany, bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıdi. Keıin týrısterge arnalǵan emhananyń bas dárigeri bolyp aýysady. 1981 jyly jazýshy Ǵalym Ahmedov Máskeýge kelgende, osy qaladaǵy tanysy qaladaǵy bir emdeý mekemesin Arynǵazıeva degen qazaq qyzy basqaryp otyrǵanyn aıtady. Ǵalym aǵa Varvara Ǵalıahmetqyzyn izdep baryp, tanysady. Apaı ony yqylaspen qarsy alyp, úıine qonaqqa shaqyryp, ákesi jáne ózi týraly biraz maǵlumat beredi. Soǵys kezin eske alyp, maıdandaǵy kóptegen jaraly qazaq jaýyngerin emdegenin aıtady. Almatyǵa kelgen soń Ǵ.Ahmedov «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 17 shildedegi sanynda «Elin izdegen qyz» degen maqalasyn jarııalaıdy. Osy maqala Aqtóbede turatyn Roza Ahmetsheqyzy Arynǵazıevaǵa kóp oı salady. Kóp ýaqyt ótpeı ol nemere týysyn izdep baryp taýyp alǵan. Roza Ahmetsheqyzy 1985 jyly Varvara apaıymen birge Kalýgaǵa baryp, birshama mashaqattanyp, atalarynyń beıitin taba almaıdy. Biraq Kalýga oblystyq muraǵatyndaǵy 700 betten turatyn Arynǵazy hannyń isin qarap shyǵyp, kóptegen málimetterdi jazyp alady. Varvara apaı 1989 jyly Máskeýde qaıtys boldy.
«О́tken jyldyń maýsymynda Máskeýge baryp, Donskoe qorymyndaǵy Varvara men anasy Nına Nıkolaevnanyń zıratyn taptym. Ekeýiniń kúli 20-kolýmbarııa 24-seksııasynyń bir qýysyna birge qoıylypty, onyń betin japqan granıt taqtaıshada: «Nına Nıkolaevna 1884–1966, Varvara Iýrevna 1907–1989 Arýn-Gazyevy», degen jazý tur. Qasymdaǵy eki joldasymmen birge marqumdardyń rýhyna Quran baǵyshtadyq», deıdi Ázirbaı Oraz. Ol osy joly Pıterde Sergeı Mıhaılovıch Snegırovskıımen jolyqqanynda, geolog-ǵalym Varvara ekeýiniń shesheleri jaqyn týys dep aıtqan. Onyń anasy Natalıa Sergeevnanyń sheshesi Ekaterına Vakýlenko (turmysqa deıingi famılııasy – Snıgırevskaıa) Varvaranyń anasy Nınanyń apasy Lıdııa Vakýlenkonyń (turmysqa deıingi famılııasy – Prostoserdova) qaıyn sińlisi bolyp shyqty. Olardyń arasynda týysqandyq baılanys tyǵyz bolǵan.
Roza apaıdyń ákesi Ahmetshe Shaıhyıslamuly Arynǵazıev 1948 jyly nemere aǵasyn izdestirip, VKP(b) Sverdlovsk oblystyq, Nıjnıı Tagıl qalalyq partııa komıtetterine birneshe ret hat jazǵan. Aqyry Ǵalıahmettiń Sverdlovskide qyzmet etip, 1946–1947 jyldyń basynda qaıtys bolǵany týraly jaýap kelgen. Biraq qaı jerde jerlengeni belgisiz.
Qazaqtyń alǵashqy dárigerleri týraly Reseı muraǵattarynda derekter barshylyq. Taǵdyr jazýymen jyraqta ómir súrgen Arynǵazy hannyń urpaǵy Ǵalıahmettiń de taǵdyry oǵan uqsas edi. Uly Borıstiń ne úshin qýdalanǵany, stalındik júıe oǵan nelikten atý jazasyn bergeni de belgisiz. Kóp syrdy ishine búkken qaıratty azamat jalǵyz perzenti Varvaraǵa úmit artqan. Ákesinen bala kezinen bastap estigenderi qulaǵynda qalǵan qyz soǵysta jaraly qandastaryna qoldan kelgenshe qamqor boldy. Aqtóbege alǵash áke amanatymen, keıin qartaıǵan shaǵynda keldi. Arynǵazy atasynyń zıratyn tabý úshin Kalýgaǵa attandy. О́mirden ótkenge deıin Roza apaımen baılanysta boldy. Taǵdyr jazýymen, saıasat yzǵarymen elden jyraqtaǵan qazaqtyń alǵashqy dárigerleriniń biri – Ǵalıahmet Safauly men onyń jalǵyz qyzy Varvaranyń ǵumyry osyndaı boldy. Olardan qalǵan jalǵyz derek – Máskeýden jetken albom ǵana...
Aqtóbe oblysy
