Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregi qazaq qoǵamy úshin saıası, áleýmettik jáne rýhanı ózgeristerdiń asa kúrdeli kezeńi boldy. Patshalyq bıliktiń qulaýy, Aqpan jáne Qazan tóńkeristeri, azamattyq soǵystyń órshýi men jańa keńestik bılik júıesiniń ornyǵýy qazaq dalasyndaǵy qoǵamdyq uıymdardyń, ásirese zııaly jastar qozǵalysynyń damýyna tikeleı áser etti. Osy tarıhı jaǵdaıda ulttyq múddeni qorǵaýǵa umtylǵan ártúrli baǵyttaǵy uıymdar men toptar paıda bolyp, olardyń arasynda ıdeıalyq tartys pen saıası qaıshylyq kúsheıdi. Solardyń biri retinde «Birlik» qoǵamy erekshe nazar aýdartady. Bul uıym qazaq jastarynyń aǵartýshylyq, mádenı jáne qoǵamdyq belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵanymen, ýaqyt óte kele saıası úderistiń yqpalyna túsip, ishki qaıshylyǵy tereńdeı tústi. Qazaq qoǵamynyń osy bir saıası bulqynysynyń beımálim tustaryna sáýle túsirgen Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń baıandamasy men ótinishinde negizgi oqıǵalardyń biri – 1918 jylǵy 7 sáýirde Omby qalasyndaǵy burynǵy sot palatasy ǵımaratynda ótken birikken májilis. Bul jıynǵa oblystyq qazaq depýtattary keńesiniń ókilderi, «Úsh júz» partııasynyń ortalyq komıteti jáne «Birlik» qoǵamynyń músheleri qatysqan. Kún tártibinde qazaq jastary arasynda jańa uıym – «Qazaq oqýshy jastarynyń demokratııalyq keńesin» qurý máselesi qaralǵan. Bul máseleniń ózi sol kezeńde jastar qozǵalysynyń birtutas bolmaǵanyn, kerisinshe, ártúrli toptarǵa bólinip, jeke uıymdar qurýǵa umtylǵanyn kórsetedi.
Qoshmuhamed Kemeńgerulynyń qoljazbasyndaǵy málimetke súıensek, jańa uıym «Birlik» qoǵamynyń ishinen bólinip shyqqan top negizinde qurylǵan jáne bul úderiske Kólbaı Toǵysov (keı derekte Tógisov – red.) tikeleı qatysqan. Bul derek Toǵysovtyń tek syrtqy qysym jasaýshy ǵana emes, sonymen qatar qazaq jastary uıymdarynyń ishki qurylymyna yqpal etýshi tulǵa bolǵanyn ańǵartady.
Jıynda úsh baıandama tyńdalǵan. Olardyń ekeýin «Birlik» qoǵamynyń atynan – Seıdalın men Kemeńgeruly, al úshinshisin jańadan qurylǵan uıym ókili Kemelev jasaǵan. Bul jaǵdaı «Birlik» qoǵamynyń ishinde pikir qaıshylyǵy bolǵanyn jáne onyń ashyq talqylanǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar atalǵan májilis qazaq jastary arasyndaǵy túrli ıdeologııalyq baǵyttardyń toǵysqan ári ózara qaıshylyqqa túsken alańy bolǵany baıqalady. Q.Kemeńgerulynyń ótinishindegi erekshe nazar aýdaratyn tustardyń biri – Seıdalınniń baıandamasy kezinde Kólbaı Toǵysovtyń minez-qulqy týraly sıpattama. K.Toǵysovtyń baıandamany toqtatýǵa birneshe ret áreket jasaǵany, onyń mazmunyna alańdaǵany aıtylady. Bul fakt baıandamada Toǵysovtyń qyzmeti synalǵanyn, onyń saıası bedeline nuqsan kelýi múmkin bolǵanyn kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, Toǵysovtyń keıingi áreketterin, sonyń ishinde tintý júrgizýin, osy synǵa jaýap retinde qarastyrýǵa negiz bar.
Q.Kemeńgeruly óz ótinishinde Toǵysovtyń áreketterin tek bir oqıǵamen shektemeı, júıeli qysym retinde sıpattaıdy. Muqan Aıtpenovtiń tutqyndalýyn, qoǵam qujattarynyń zańsyz tárkilenýin, mılısııa qyzmetkerleriniń qatysýymen júrgizilgen qýdalaýdy atap ótedi. «Biz qazir jasyrynýǵa májbúrmiz» degen mazmundaǵy málimeti erekshe nazar aýdartady. Bul qoǵam múshelerine naqty qaýip tóngenin, jaǵdaıdyń tek ákimshilik deńgeıde emes, saıası qýdalaý deńgeıine deıin jetkenin bildiredi. Iаǵnı «Birlik» qoǵamyna qatysty oqıǵalardy tek uıym ishindegi daý emes, keń aýqymdy saıası qysym retinde qarastyrý oryndy.
Q.Kemeńgerulynyń ótinishindegi rıtorıka da ǵylymı turǵydan mańyzdy. Ol óz sózinde «ádilettilik», «bostandyq» sııaqty uǵymdarǵa júginedi. Bul onyń tek jeke múddeni emes, belgili bir saıası-ıdeologııalyq qundylyqtardy qorǵaýǵa tyrysqanyn kórsetedi. Toǵysovty «ekijúzdi» jáne «avantıýrıst» retinde sıpattaýy sol kezeńdegi saıası dıskýrstyń emosıonaldyq jáne polemıkalyq sıpatyn aıqyndaıdy. Taǵy bir mańyzdysy – máseleni jarııa etýge umtylys. Q.Kemeńgeruly Omby qalasynda shyǵatyn gazetter arqyly bul jaǵdaıdy jarııalaýdy suraıdy. Bul qadam «Birlik» qoǵamy músheleriniń qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa, óz ustanymyn keń aýdıtorııaǵa jetkizýge tyrysqanyn kórsetedi. Sonymen qatar bul sol kezeńdegi baspasóz saıası kúrestegi mańyzdy quraly bolǵanyn dáleldeıdi.
Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń baıandamasy «Birlik» mádenı-aǵartýshylyq qoǵamynyń ishki ustanymdaryn ǵana emes, sonymen qatar sol kezeńdegi qazaq zııalylary arasyndaǵy ıdeıalyq kúrestiń mazmunyn tereń ashyp kórsetetin mańyzdy derek bolmaq. Bul baıandama qurylymy, dáleldeý tásili jáne qoldanylǵan argýmentteri jaǵynan qaraǵanda, avtordyń tek qoǵam múshesi ǵana emes, sonymen qatar qalyptasqan saıası oıy bar, pýblısıstıkalyq qabileti joǵary tulǵa ekenin ańǵartady. Q.Kemeńgeruly óz sózin qarapaıym sıpattaýdan bastamaı, birden polemıkalyq baǵytta quryp, qarsy taraptyń – Kólbaı Toǵysovtyń saıası beınesin áshkereleýge baǵyttaıdy. Baıandamanyń kirispe bóliginde aldyńǵy baıandamashylardyń pikirin jalǵastyra otyryp, Toǵysovtyń qoǵam ishinde alaýyzdyq týǵyzǵanyn atap ótedi. Alaıda ol munymen shektelmeı, máseleni tereńdetip, Toǵysovtyń tek uıym ishindegi áreketterin emes, jalpy qoǵamdyq-saıası qyzmetin taldaýǵa kóshedi.
Q.Kemeńgerulynyń negizgi ádisnamalyq tásili – baspasóz materıaldaryn dálel retinde paıdalaný. Ol «gazet – redaktordyń ishki dúnıesiniń aınasy» degen tujyrym arqyly óz dáıekteriniń negizin qalaıdy. Bul – ǵylymı turǵydan alǵanda mańyzdy tásil, sebebi avtor sýbektıvti pikirden góri jarııalanǵan derekterge súıenýge tyrysady. Ol Toǵysov redaksııalaǵan «Úsh júz» gazetindegi maqalalardy júıeli túrde taldap, onyń saıası kózqarasynyń turaqsyzdyǵyn dáleldeýge umtylady. K.Toǵysovtyń saıası ustanymdarynyń qubylmalylyǵyn birneshe naqty mysal arqyly dáleldeıdi. Birinshi kezekte, ol Sibir sezi kezeńindegi federalızmge qatysty kózqarasyn taldaıdy. Q.Kemeńgerulynyń aıtýynsha, Toǵysov bastapqyda qazaq halqynyń jeke federasııa qurý ıdeıasyn qoldaǵan, al Qazan tóńkerisinen keıin jáne keńestik bılik nyǵaıǵan soń, ol bul ustanymynan bas tartyp, avtonomııaǵa qarsy pikir bildire bastaǵan. Bul saıası turaqsyzdyq pen ustanymsyzdyqtyń kórinisi retinde baǵalanady. Osy taldaý arqyly Q.Kemeńgerulynyń saıası úderisterdi tereń túsingenin, tulǵalardyń áreketterin keń kontekste baǵalaı alǵanyna kóz jetkizemiz. Baıandamanyń kelesi bóliginde K.Toǵysovtyń «Alash» partııasyna qatysty pikirleri qarastyrylady. Onyń ártúrli basylymdarda bir-birine qarama-qaıshy kózqaras bildirgenin atap ótedi. Bir jaǵdaıda «Alash» partııasyn býrjýazııalyq elementterdi qorǵaıdy dep aıyptasa, ekinshi jaǵdaıda ony dinı baǵyttaǵy qozǵalys retinde sıpattaıdy. Q.Kemeńgerulynyń dáıekteýlerinde rıtorıkalyq suraqtar keńinen qoldanylady. Mundaı stıl onyń pýblısıstıkalyq sheberligin kórsetedi. Sonymen qatar baıandamada dinı máseleler de qozǵalady. K.Toǵysovtyń bir jaǵynan ıslam dininiń elementterin qoldap, ekinshi jaǵynan dinı ınstıtýttarǵa qarsy pikir bildirgeni onyń kózqarastarynyń júıesizdigin dáleldeýge arnalǵan. Osy arqyly Q.Kemeńgeruly K.Toǵysovty belgili bir ıdeologııalyq baǵyt ustanbaıtyn, ártúrli ıdeıalardy jaǵdaıǵa qaraı paıdalanatyn tulǵa retinde sıpattaıdy. Sonymen qatar Toǵysovtyń «Úsh júz» partııasy arqyly usynǵan ıdeıalaryn da taldaǵan. Ásirese túrki-tatar halyqtaryn biriktirý uranyna qatysty synı kózqaras bildiredi. Avtor bul ıdeıany naqty saıası baǵdardan góri deklaratıvti sıpattaǵy uran retinde qarastyrady. Bul da Toǵysovtyń ıdeologııalyq tutastyǵynyń joqtyǵyn kórsetýge baǵyttalǵan.
Jalpy alǵanda, Q.Kemeńgerulynyń baıandamasy qurylymy jaǵynan júıeli, argýmentteri naqty derekterge negizdelgen jáne aıqyn polemıkalyq sıpatqa ıe. Ol óz qarsylasynyń ártúrli kezeńdegi pikirlerin salystyra otyryp, olardyń arasyndaǵy qaıshylyqty ashyp kórsetedi. Bul tásil ǵylymı taldaýǵa jaqyn keledi jáne avtordyń logıkalyq oılaý qabiletiniń joǵary ekenin dáleldeıdi.
Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń 1918 jylǵy saıası úderisterge qatysýy máselesi otandyq tarıhnamada birqatar pikirtalastar týǵyzǵany belgili. Keıbir zertteýlerde onyń belgili bir jıyndarǵa, sonyń ishinde Soltústik Qazaqstan aýmaǵynda ótken iri basqosýlarǵa qatysy kúmánmen qarastyrylyp kelgen. Alaıda muraǵattyq derekter bul pikirlerdi naqtylaı túsedi. Atap aıtqanda, 1929 jylǵy 4 jeltoqsanda alynǵan Esim Baıǵaskınniń tergeý hattamasynda 1918 jyldyń jazynda Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan úgit-nasıhat tobynyń Petropavl ýezine kelgeni, onyń quramynda Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń de bolǵany kórsetiledi. Bul derek Kemeńgerulynyń tek Ombydaǵy saıası úderisterge ǵana emes, sonymen qatar Soltústik Qazaqstan aýmaǵyndaǵy iri saıası jıyndar men halyqtyq quryltaılarǵa da tikeleı qatysqanyn dáleldeıdi. Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń Petropavl qalasynda jaryq kórgen «Jas azamat» gazetiniń redaktory bolǵany – onyń sol kezeńdegi ulttyq baspasózdiń aldyńǵy qatarynda turǵanynyń dáleli. Bul basylymnyń betinde Jumaǵalı Tileýlın, Maǵjan Jumabaev, Bilál Maldybaev, Ábdirahman Baıdildın, Muhamedjan Beısenov sııaqty sol dáýirdiń saıası jáne rýhanı elıtasyna jatatyn tulǵalardyń materıaldary jarııalaǵan. Bul esimderdiń ózi «Jas azamat» gazetiniń kezdeısoq basylym emes, qazaq jastarynyń saıası oı-pikirin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarǵan ıntellektýaldyq alań bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Osy turǵydan alǵanda, Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń tek «Birlik» qoǵamy aıasynda shekteý ǵylymı turǵydan jetkiliksiz. Ol – bir mezgilde jastar qozǵalysynyń belsendi múshesi, ulttyq baspasózdiń uıymdastyrýshysy jáne «Alash» qozǵalysynyń ıdeıalaryn taratýshy qaıratker retinde kórinedi.
Jalpy alǵanda, Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń baıandamasy men ótinishi HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııalylarynyń saıası oıynyń damý deńgeıin, qoǵamdyq belsendiligin, ıdeologııalyq ustanymdaryn túsinýge múmkindik beretin mańyzdy derekkóz sanalady.
Sáýle MÁLIKOVA,
Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
