...Konservatorııanyń 4-shi kýrsynda, Eýropa, orys mýzykasyn túgendep, qazaq mýzykasyna da áıteýir jettik-aý. Dáris oqıtyn – ónertaný boıynsha respýblıkadaǵy jalǵyz ǵylym doktory, Akademııanyń korrespondent-múshesi, ataqty Borıs Erzakovıch. «Qazaq mýzykasy eki dástúrmen damydy: Batys Qazaqstanda kúı óneri, Saryarqa jeri ánmen áıgili...». Leksııa bitkennen soń professordan Jetisý mýzykasy týraly suradym. Jetisýda mýzyka joq dep ashyq aıtpaǵanmen, soǵan keltirip «Bul aımaqqa aqyndyq óneri daryǵan ǵoı» dep sıpalap qana ótti.
Keshki shaı ústinde «Jetisýda mýzyka joq eken» demesim bar ma! Selk ete túsken ákem kesedegi shaıyn tógip ala jazdap, maǵan ábden ashýlandy «Mynadaı aqymaq sóz aıtqan seni de kompozıtor bolar dep úmittenemiz, a?! Pyshan, Shúkitaı, Isa bylaı tursyn, eń bolmasa Dáýren saldy qalaı ǵana bilmeısiń? Keshe ǵana dúnıeden ótken Kenen atań qaıda qaldy?» Shynynda da, qulpyrǵan, jer jannaty atanǵan Jetisýda mýzyka bolǵan joq deý baryp turǵan ábestik ekenin keıin uqtym. Bul – qyryq jyl burynǵy áńgime, biraq Jetisý mýzykasy áli de ónertaný ǵylymy úshin beıtanys, belgisiz dúnıe bolyp keledi.
TARIHI ANYQTAMA. Qazaq jerindegi HVI-XVIII ǵasyrdaǵy saıası-qoǵamdyq hal-ahýal án salýǵa múmkindik bermedi. 300 jylǵa sozylǵan qazaq-qalmaq soǵysy búkil qazaq dalasyn sal-seriden ajyratyp, tolaıym qatyn-balaǵa deıin atqa mingizip, jaýynger-sherikke aınaldyrdy. Án – kóńil kúıi jaıdary kezde týyp, kóbinese jaqsylyqta órbıtin úrdis. Jeti-segiz býyn urpaq kózin ashqannan bastap jumǵanǵa deıingi bar ómirin soǵyspen ótkizgen kezde, «nege án shyǵarmadyń» degen saýal tastaý da retsiz-aý. Mýzykany aqyn saryny, jyr maqamy retinde ǵana paıdalanǵan. HVI ǵasyrdaǵy Shalkıiz jyraýdan bastap, HVII ǵasyrdaǵy Jıembet jyraý, Qojabergen Tolybaıuly, HVIII ǵasyrda ǵumyr keshken Aqtamberdi, Buqar jyraý, bári de óleńderin jeke sarynmen aıtqany belgili. Bul dástúr keıin Súıinbaı, Maıkót, Jambyl shyǵarmashylyǵynda jalǵasqan.
Sol aqtaban shubyryndy, alqakól sulama zamanynan muń men zarǵa toly birneshe án búginge jetken. Olardyń ishindegi eń áıgilisi «Elim-aı» áni. Bul ándi HIH ǵasyrda damı bastaǵan Jetisý ánshilik óneriniń negizi deýge bolady. Áýenniń tetrahorlyq jelisi, geksatonıka maqamy jáne t.b. Jetisý ánine tán mýzyka elementterin osy ánnen tolyq kóremiz. Sol kezderde, bálkim, «Qaraǵym-aı», «Áı-áı, bópem» ánderi de shyqqan bolýy kerek.
Qazaq-qalmaq soǵysy tarıhqa birjola enip, orys otarlaýy jetpegen Jetisý óńiri úshin HIH ǵasyrdyń birinshi jartysy eń beıqut zaman boldy. Qoı saýdasy Ortalyq Azııa kópesteri arqyly Qytaı, Iranǵa jetip jatty. Iri qara maldan et, sút, maı óndirip bazarlarǵa shyǵaryp sata bastady. HIH ǵasyrda Jetisý qazaqtary eginshilikpen de shuǵyldandy. Osyndaı saıası-áleýmettik jaǵdaıda Jetisýǵa án qaıtadan oralyp, kompozıtorlyq mektebi qalyptasady. Bul mekteptiń bastaýy, negizin qalaýshy Dáýren sal Qudabaıuly.
Dáýren Qudabaıuly shapyrashty taıpasynyń asyl rýynan. Úlken-Kishi Almaty ózenderi arasyndaǵy aýylda týǵan. Áıgili Qazybek bek Taýasarulynyń nemeresi, ortanshy balasy Qudabaıdyń jalǵyzy. 1817 jyly «qoı qozdaǵan kezde» Turpannyń uly Taıbaǵar týady, al «aǵash japyraǵy sarǵaıǵan kezde» Qudabaıdyń uly Dáýren dúnıege keledi.
Dáýren kózi tanadaı, qyr muryndy sulý, boıy bıik symbatty jigit bolyp ósken. Onyń ústine Táńirim bergen asyp-tasyp jatqan kól-kósir daryn bar. Qurbysy, dosy Súıinbaı Aronuly sııaqty, aty elge erte tarap, 25 jasqa tolǵanda sal ataǵyna ıe bolǵan. Kúndelikti turmysqa mán bermeı, otyzǵa kelmeı jatyp Dáýren sal atyn Alataýdan Balqashqa deıin, Shymbastan Kúngeske deıin ańyzǵa aınaldyrǵan. «О́zi Ileniń arǵy jaǵyna ótkende belbeýiniń bir ushy ózenniń bergi jaǵynda jatady-mys» degen sóz Dáýren sal týraly aıtylǵan.
Dáýren sal ánin qobyz súıemeldeýimen aıtatyn bolǵan. HIH ǵasyr sońyna qaraı ánshilik dombyra súıemeldeýine kóshken, al qobyz jeke oryndaýshylyqqa shyqqan. Sebebi qobyz aspabyn jasaý qıyn, meńgerý de qıyn. Jetisý mýzykasyna tán elementter Dáýren saldyń qobyzshylyq dástúrin jalǵastyrǵan Túktibaı, Aýǵanbaı, Dosmaıyl, Qaldybek shyǵarmashylyǵynyń da negizi bolyp keledi. Sondyqtan da Dáýren saldy Jetisý mýzyka mektebiniń bastaýy dep sanaımyz.
Dáýren saldyń júzden astam áninen búginge otyz ekisi jetti. Kompozıtor ánderi birneshe topqa bólinedi. Jastyq shaqqa tán lırıkadan bastalǵan shyǵarmashylyǵy keıin tereń fılosofııalyq órnekke ulasady.
Bul toptamany ǵashyqtyq lırıkasy dep ataımyz.
Alǵashqy úlgileriniń biri «Eki-aı, bek» áni. Oınaqy, jeńil án, áýez úninen jastyq shaq demi, qýanysh sezimi shashyrap tur. Bozbala jigit apaly-sińlili Qatıpa, Jamal atty kórshi qyzdarǵa qyryndaǵanyn jetkizedi:
Qatıpa, Jamal qyzy ediń Áýdem shaldyń,
Senderge arnap jasymnan áýen saldym,
Aıtyp-aıtpaı nemene bul óleńdi,
Kúni ótip barady Dáýren saldyń.
Eki-aı, bek,
Qatıpa, Jamal – qarakók,
Saǵyndym sáýlem keler dep.
Osy ánge uqsas «Kúláısha-aý, láılim» áni. Dáýren men botbaı eli bıdas rýynyń qyzy Kúláısha bir-birin unatady. Toı-dýmanda kezdesip, birge án salǵan, kóńil-kúıi hosh jastardy jeńgeleri, qurby-dostary quptap, jaǵdaılaryn jasap júredi. Biraq qyzdyń ákesi, asyp-tasyǵan baı, bilip qalyp, quryq ornyna qobyz arqalaǵan, sharýaǵa qyrsyz jigitke qyzyn bergisi kelmeıdi. 30 jyldaı óte Dáýren sal Kúláıshamen kezdesip qalady. Dańqy sharyqtap turǵan, sulý kelinshekter ǵashyq bolyp júrgen Dáýren sal eski mahabbatyn kórip, biraz abyrjyp qalǵan: úlbiregen úkideı názik, talshybyqtaı Kúláıshanyń ornynda egdelengen tolyq áıel tur. Tek qana kúlimsiregen kózi ózgermegen. Osy tusta «Zamandas» áni shyǵarylǵan. Alǵashqy ándegi shapshyǵan ǵashyqtyq ot ta, kóterińki kóńil de joq, baısaldy, baıaý áýen.
Shoqysynan Talǵardyń kún shalǵanym,
Ushqan qustan qaırylyp ilik alǵanym,
Zamandas, taldaı shashyńyz, qalamqas.
Aýylyńnyń syrtynan ótkenimde,
Osy án bolsyn, Kúláısha-aý, kil salǵanyń,
Zamandas, taldaı shashyńyz, qalamqas.
Dáýren Qapal jaqtaǵy týysqandaryn aralap júrip Aqbópemen tanysady. Jıyrma bes jastaǵy Aqbópe kúıeýinen úsh músheldeı kishi eken. Dáýrenge bir kórgennen ǵashyq bolyp qalǵan. Jan-jaqtan Aqbópe týraly qyzyq aqparat jıyp alǵan Dáýren sal jeńil ázilge toly «Kóz salma, Bópem, árkimge» ánin shyǵarady.
Bópe jan, amanbysyń, kóde músin,
Sózime meniń aıtqan tózemisiń,
Qolymdy birajola bersem saǵan,
Kózińdi maǵan ǵana súzemisiń?
Kóz salma, Bópem, árkimge!
Ǵashyqtyq ánniń kópshiligi kompozıtordyń ómirlik mahabbaty Nurqaǵa (Nurlyǵaısha) arnalǵan. Jalaıyr eli, kúshik rýynyń qyzy Nurqa beınesi óle-ólgenshe ánshiniń jadynan shyqpaǵan. Naǵyz órlep turǵan shaqta Nurqa qyzben kóńili ulasyp, bir-birin súıedi. «Itjonnan soqqan samal jel aıdaı» saldyń súıiktisimen qaýyshyp júrgende shyǵarylǵan áni. Taza lırıka, pák sezim, sozylǵan-syzylǵan ásem áýen.
Tuman shalǵan kóńilim qońyr qyrqa,
Kóterilsin sor qabaq ánge shyrqa,
Meni oılap júrsiń be, jolǵa qarap,
Qasy-kózi qıylǵan qaıran Nurqa.
Itjonnan soqqan samal jel aıdaı,
Saǵyndym, sáýlem, ózińdi oılaı.
Biraq qyz basqa bireýmen atastyrylyp qoıǵan, qalyń maly tólenip, jaz shyǵa uzatý toıy da bolýy tıisti. «Appaq eken-aý, tamaǵyń», «Seni oılasam, qurıdy ál-dirmánim» ánderinde aqyn tyǵyryqtan shyǵý joldaryn izdeıdi. Ǵashyqtar qashýǵa bel býǵan. Naýryz aıy, seń júrip, Ile tasyp jatqan kez. Sýǵa qyz da, eki at ta ketedi. Jaǵaǵa shyqqan Dáýrendi kúshikter ustap alyp qamap, óltirýge uıǵarady. Qamaýda jatqan sal sol shamada «Sary bıdaı» ánimen jurtyna, týystaryna sálem aıtqan. Bul týyndy Dáýren saldyń lırıkadan tereń fılosofııaǵa bet alǵanynyń basy boldy.
Saǵyndym, sarǵaıdym da qaýdaı bolyp, Elimde júrýshi edim taýdaı bolyp. Kúshiktiń bir qyzyna ǵashyq bolyp,
Matalyp jatqan jaıym jaýdaı bolyp.
Sary bıdaı, saǵyndym-aı,
Týǵan el, saǵynbastaı ne qyldym-aı! Janıtyn boıda qarý-qýatymdy, Saǵyndym Shapyrashty-Dýlatymdy,
Kúshikter qadirimdi qaıdan bilsin, Mendeı jan júz jylda bir týatyn-dy.
Kúshikter Dáýrendi óltirmek bolyp, qyzdarynyń úzilgen ómirine buryn-sońdy estimegen tólem suraıdy. Sýyt habar estigen Jetisý tóbe bıi Taıbaǵar Turpanuly jalaıyr aqsaqaldarynan keshirim surap, 300 baıtal aıdap berip, nemere baýyrynyń ómirin saqtap qalǵan. Biraq bul oqıǵa saldyń búkil keıingi ómirine umytylmas daq saldy. О́mirden boıdaq ótýine de sebep boldy. Dáýren sal qartaıǵan shaqta da «Shemen shal aıdaı-aý», «Májigól» sııaqty ánderinde ótken ǵumyryn taldap otyryp, eń jaryq beıne retinde Nurqany eske alǵan.
Dáýren saldyń birqatar áni jigitterge arnalǵan. Osy qatardaǵy eń áıgili týyndylaryn alaıyq. «Sypyra boıdaq» qurby-qurdastarǵa aıtylǵan ázil.
Kúrti boıy qystaýym, aýlym taýda,
Jaman jigit júredi ónbes daýda.
Qara basym esende qam jemeımin,
Kúnde jıyn, kúnde toı denim saýda.
Sypyra boıdaq sylqyldaq,
Ánge saldym bylqyldap,
Júre almadym eldi oılap.
«Ahaýjar». Dostarymen birge oıyn-kúlkige batyp, dúnıe jaryq, kókjıek kógildir bolyp júrgen shaq.
Shyn dostar aýysqanyn sanamaıdy,
Jigitke jeńiltektik jaramaıdy.
Áredik sán salmasam, án salmasam,
Boıyma ishken asym taramaıdy.
«Abzal-aı» kerbez, kerim, seri jigitti sýretteıdi, úzeńgiles inilerine aıtylǵan naqyl sóz. «Ahaý qaraq» jáne «Jigittiń nar joldasy» batyrlyq, shabandoz áni. «Kerimsal-aı» Ajar degen aıtysker aqyn qyzǵa arnalǵan. Bul shyǵarmada Dáýren sózin sulý qyzǵa emes, dosyna, daryndy áriptesi retinde aıtady. Bul ánderdiń keıipkeri bir – ol Dáýren saldyń ózi.
«Sary Jazyq, bizdiń jaılaý-aı» týǵan jerge degen ystyq sezimge toly, jazǵy kún, kók jaılaýdy ańsaǵan oı-tolǵaý. «Ágáı» ánin tyńdaǵan kezde kóz aldyńa óz-ózinen keń dala, teńizdeı tolqyǵan kóde, ıisi murnyńdy jaryp bara jatqan jýsan kele qalady. «Almaty, týǵan jerim» shyǵarmasynda Ile Alataýynyń Talǵar, Almaty, Naızaǵara shyńdary sýrettelgen. Búgingi kúngi onomastıkamen aınalysatyndarǵa ejelgi jer ataýlary týraly tikeleı nusqaý deýge turarlyq.
Basynda Almatynyń Naızaqara,
Kóńilim sol sııaqty bıik dara.
Kóńilge aspandaǵan qaraǵaısyń,
Qalqataı, júregime salmaı jara
Almaty, týǵan jerim aspan saıbaq!
Erekshe aıtýǵa turatyn án «Serýen dúnıe». Qazybek aýyly basqalarǵa qaraǵanda qyzdaryn erkindeý ustaǵan, án salyp, kúı shertkenderine tosqaýyl qoımaǵan. Qaryndastaryn qolpashtap, qoldap, erkeletetinniń biri Dáýren eken. Bir saparynda, Qarataý óńirin aralap júrip, shymyr eline uzatylǵan, ózi erekshe jaqsy kóretin qaryndasy Tuńǵıyqtyń úıine túsedi. Tipti qaryndasyn tanymaı da qalady: án salyp, túrli ertekti mánerlep aıtyp beretin, kúlkisi jıylmaıtyn, jaıdary minezden eshteńe qalmaǵan. Saldyń «Serýen dúnıe» shyǵarmasy óz basynda eshqandaı bıligi joq áıel taǵdyry týraly oıǵa shomyp, Tuńǵıyq sııaqty basqa da qyz-kelinshekterdiń ómirine degen renishti bildiredi.
Tentekti urǵannan da sókken jaqsy,
Kııýge shyt shapannan shekpen jaqsy.
Jeıtiǵun búrsikúni maı quıqadan,
Tistegen, ýaqtysymen ókpeń jaqsy.
Aq shyny aıaq,
Kárden aıaq,
Jel sózdi ne qylaıyn sizden aıap!
«Surmergen» áni kompozıtordyń dańqy sharyqtap turǵan shaǵynda shyqqan. Dáýren sal qazaq-qyrǵyz birge jaılaıtyn Kókaıraq jaılaýyna bir toıǵa barady. Ol kezde 62 jasta edi, sáninen de, kórkinen de aırylmaǵan. Sol toıǵa ákesi áıgili Isaq-Dýlan batyr, naǵashysy Tóregeldi batyr, 17 jastaǵy Qyrmyzy aqyn keledi. Aqyndar jınalǵan jerde toı aıtyssyz ótýshi me edi? Jınalǵan jurt qazaq-qyrǵyz aıtysy dep qyzyǵa tyńdaýǵa otyrady. Burynnan Dáýrenge syrtynan ǵashyq bolyp júrgen jas qyz aıtys kezinde sezimin kópshilikke aıqyn etedi. Bir jaǵynan tań qalǵan, ekinshi jaǵynan rıza bolǵan Dáýren sal Qyrmyzyǵa arnalǵan «Surmergen» ánin osy turǵyda shyǵarǵan. Eki-úsh kún toı toılap, kóńili, áni jarasqan qos aqyn úılenbek bolady. Qyrǵyzdar mundaı óreskeldikke qorlanyp, qyzyn bermek turmaq, ataqty qazaq salyn soqqyǵa jyqqan. Bul oqıǵa júz jyl óte Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynda aqyndar Raımaly aǵa men Begimaı týraly ańyz bolyp berilgen.
Úsh Almaty boıynda qyzyl qaıyń,
Taǵat tappaı júrgenim seniń jaıyń, Surmergen.
Bir kún kórmeı qalǵanym jyl táýligi,
Dıdarlasyp tursańshy saǵat saıyn, Surmergen.
Qyzyl qaıyń saı saıyn,
Sý aǵady saı saıyn.
Sen saǵynsań aı saıyn,
Saǵyndym, sáýlem, kún saıyn.
Soqqyǵa jyǵylǵanyna namystanyp, mysy quryp, denesindegi jara jazyla qoımaı Dáýren sal eki aı boıy aýylynan shyqpaı jatyp alady. «Jyǵylǵanǵa – judyryq» dep, tiregi, aqylshy baýyry Taıbaǵar myrza kenetten qaıtys bolady. Súıinbaı, Dáýren sal, Taıbaǵar úsheýi qurby-qurdas, dos bolatyn. Súıinbaıdyń qatań minezinen seskengen jurt sýyq habardy qalaı jetkizerin bilmeı, Dáýren salǵa aıtqyzady. Dáýren Taıbaǵardan bes-alty aı kishi, Taıbaǵardy «kóke» deıdi eken. Súıinbaı aýylyna baryp sol zamatta shyǵarǵan «Kókem» degen ánin salady:
Taıbaǵar dúnıe saldy kórgendeı bop,
Júrýshi ek qyz toqyǵan jórgemdeı bop,
Egizdiń syńaryndaı essiz qaldym
Jartasqa jalǵyz bitken búrgendeı bop,
Oý, Kókem, Kókem-aý...
Qalmady-aý elde jaram jigit-jaran,
Kók tústi kókem ólip, kúnim qarań.
Kettiń be jalǵyz tastap, kóp uzamaı
Jer qoınyna men de baram.
Oý, Kókem, Kókem-aý...
Qyrǵyzdan kórgen qorlyq, Taıbaǵardyń ólimi Dáýrendi tóbeden basqandaı bolyp bir sátte jigitten shalǵa aınaldyrdy. El aralap, sándenip, serýendeý jónine qaldy. О́mirden túńilip ketken Dáýren saldyń shyǵarmashylyǵynyń mazmuny da tolaıym ózgerdi, lırıka men jigittik áninen ajyrap, birjola tereń fılosofııaǵa kóshti. Dáýren sal Taıbaǵar qazasyna baılanysty shyǵarǵan «Kókem», «Jalǵyz qaldym» shyǵarmalarynan bastap, aqyryna deıin osy baǵyttan taımady. «Zaman-aı» – qoǵam ómiri men jeke tulǵa ómirindegi arpalys, ekeýiniń de túbinde ótpeli kezeń bolary týraly oıǵa toly. Elý-alpys jyl ótkende, 37-shi jyl súreńinde, keńes german soǵysy kezinde joqtaý ornyna aıtylǵan qaraly, qaıǵyly án.
Zamana altyn qaıyq kúıme ótedi,
Bul dúnıede zarlanyp kúı ne etedi?
Júrgende ólmesteı bop arpalysyp,
Basyńyzdan bir kúni dúnıe ótedi,
Qaraq-aı! О́tip zaman-aý barady-aı.
Osy qatardaǵy dep ótken zaman, ótken ómir qaıtalanbaıtyny týraly baıandaıtyn «Dúnıe-aı», estelik, oı-tolǵaýǵa toly «Dúnıe – ker bulandaı» ánderin aıtamyz. «Ýgáı-aı» artqa qaldyrǵan mura jáne Dáýrenniń óziniń jeke basynyń tulǵa retinde qaldyratyn murasy týraly. Búginde kópshilik bul ándi jaqsy biledi, bilgende vals ekpinimen, estradalanǵan jeńil túrde biledi, Jambyl atamnyń áni dep oılaıdy. Shynynda, olaı emes.
Nurǵısa Tilendıev ákeıdiń sońǵy jyldary kózdegen bir-aq maqsaty boldy: qatty naýqastanyp júrgen ol, qaıtqannan soń «Jambyl Mýzeıi» aýylyna jerlenýdi tiledi. 1996 jyldyń kókteminde «Otyrar sazy» orkestri Jambyldyń 150 jyldyǵyna arnalǵan konsert berdi. Sonda «Ýgáı-aı» alǵash ret oryndaldy. Ertesine ákeıge: «Jambyl atamnyń bul ánsiz de ózine jeter dańqy bar emes pe?, álde bul Dáýren saldyń áni ekenin bilmeýshi me edińiz?» dedim. «Árıne, bilemin. Men Jákeńniń janyna baryp jatyp alaıyn, sodan soń qalaı aıtaryn óziń bilesiń ǵoı» dep bir kózin qysyp qoıdy... «Ýgáı-aı» – vals ta emes, júgirip-sekirip júrip aıtatyn estrada áni de emes. Kompozıtordyń ótken ómirine kóz júgirte otyryp, saralap-saraptap, kúızelip, qınalyp shyǵarǵan dúnıesi. Jan aıqaıy:
Alataýdyń basynda qar qalady,
Jal-quıryǵy artynda bar qalady.
Jalǵyz bolsań artyńda neń qalady?
Ekeý bolsań artyńda jar qalady.
Ýgáı-ýgáı, aı-ýgáı.
«О́tedi-aý, dúnıe» Dáýren sal shyǵarmashylyǵynyń bıik shoqtyǵy. Lırıka men fılosofııaǵa toly áýenniń ıirilimi, yrǵaǵy erekshe.
Alataýdy Jibek jol kesip óter,
Arsyz kisi dúnıeden esip óter.
Qaıǵylynyń kóńili qara tuman,
Muńlyq dúnıe, shirkin-aı, desip óter.
Eı, jalǵan,
Aqaý jalǵan,
О́tedi-aý dúnıe,
О́tedi-aý dúnıe!
Jetisý kompozıtorlyq mektebi búgingi kúni ónertaný ǵylymynyń nazarynan múldem tys qalǵan. Dáýren sal Qudabaıuly dástúrin jalǵastyrǵan ánshi-kompozıtorlar Beısebaı Qarataev, Pyshan Jálmendeuly, Shúkitaı Ábdikerimov, Isa Tergeýsizuly, Tábııa Qarajanova, Omarqul Itaıaqov, Sádiqoja Moshanuly, Qapez Baıǵabyluly sııaqty óner ıeleri bergeninen bereri kóp shamada, qaıǵy-qasiretke ushyraǵan, tragedııalyq jaǵdaıda ómiri úzilgen. Olardyń shyǵarmalary «halyq áni» delinip, basqa avtorlar atynan aıtylyp, buzylyp, búlinip, bizge úzim-úzim jetken. Sońǵy jyldary, qandastarymyz ata-baba jerine qaıta oralǵanda sol ánderdiń bir shamasyn ala keldi. Biraq olardyń aıtýynda tústikte jatqan halyqtar mádenıetiniń lebi estiledi. Sonyń bárin jiktep, taldap, óz ornyna qoıý – alda sheshetin másele. Jetisý mýzyka mektebiniń kórnekti ókili Kenen Ázirbaıuly. Kenen atanyń uzaq ǵumyr keshkeniniń arqasynda onyń óz ánderi de, Kenen ata aıtyp júrgen baýyrlary-áriptesteriniń ánderi de búginge buzylmaı, sol qalpynda jetti. Qalqa Japsarbaıuly týyndylary da osy qatarda.
1889 jyldyń kókteminde Dáýren sal o dúnıelik boldy. Qapalanǵan, qaıǵyrǵan Jambyldyń tórt shýmaq óleńine búkil Dáýren sal álemi kirgendeı:
O dúnıe, jany tyndy shemen shaldyń,
Pushpaǵyn ıemdenbeı tiri maldyń.
Artynda ólmeıtuǵyn at qaldyrǵan
Armany bar ma eken Dáýren saldyń.
Kúnkóris etken máńgi sámbi taldy,
O dúnıe, Dáýren saldyń sáni qaldy.
Belbeýi shubatylǵan qaıran seri
Artynda myńǵa bermes áni qaldy.
Dúnıeden talaı Dáýren óter áli,
Seriniń daýysy da jeter áli,
Artynda shıki ishek qalmasa da
On áni on myń jylǵa jeter áli...
Balnur QYDYRBEK,
kompozıtor,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
