Ásirese búgingi jas býyndy qala ataýyna qatysty derekter qyzyqtyrady. О́ńir tarıhshylarynyń aıtýynsha, Samarqan bir kezderi Afrasıab, Semizkend retinde belgili bolsa, Shymkent te qazirgi ataýyna ıe bolǵanǵa deıin Nýdjıkent nemese tipti Saıram ólkesinde ornalasqandyqtan sol qalanyń tarıhı ataýlarynyń birine ıe bolyp júrýi de múmkin. Ony anyqtaý úshin keshendi ǵylymı zertteýler, Qytaı derekteri men shyǵystyq jazbalardy aqtaratyn ólketanýshy mamandar kerek. Degenmen jazba derekterde qalanyń aty tuńǵysh ret 1425 jyly atalypty. Sharaf ad-Dın Alı-Iazdıdiń «Zafar-name» atty kitabynda Aqsaq Temir 1366 jyly Tashkentten Saıramǵa barar jolda óziniń júk tıelgen arbalaryn Shymkent eldi mekeninen tapqany jóninde jazylady. Mamandar bul derektiń de qosymsha zertteýdi qajet etetinin aıtýda. О́ıtkeni orys derekterinde Shymkent qalasynyń aty Chımın túrinde kezdesetinin aıtyp kele jatqan ólketanýshylar da joq emes.
Biz áńgime etip otyrǵan Shymkenttiń atyna baılanysty ǵalymdar eki túrli pikir bildiredi. Sonyń biri – «shym» degen sózben tyǵyz baılanysty. Shymnan turǵyzylǵan qala, sýly, nýly, kók kóp ósken degen derekter bar. Oǵan qosa eski qalanyń mańynan Qoshqar ata ózeni aǵyp jatyr. «Baý-baqshaly qala», «Jasyl qala», «Shymmen qorshalǵan qala» dep aıtýǵa bul da bir dálel. Shymkent túrkiniń «Shym» jáne ırannyń «kent» – qala, meken degen sózderinen quralǵan. Al basqa túsindirmede qala ataýy Soǵdynyń (Irannyń) «chımın-chemen» ıaǵnı, kógaldy, gúldengen alqap, al «kent» sóziniń jalǵanýymen, «jasyl qala» degen maǵynany beretini aıtylady. Qala eski zamannan-aq adamdardyń ómir súrýine qolaıly meken bolǵan. Al qala ataýynyń ózgerýine kelsek, 1914 jyly Qazaqstannyń Reseı ımperııasyna qosylýynyń 50 jyldyǵyna oraı qalaǵa orys generaly Chernıaevtiń esimi berilgen, biraq 1921 jyly qala Shymkent ataýyna qaıta ıe boldy. Degenmen táýelsizdik jyldaryna deıin oblys ortalyǵy Chımkent atalyp ta kelgen bolatyn. Osy sońǵy ózgeriske keńirek toqtalsaq.
Ult tilderi men ulttyq salt-dástúrlerge, mádenıetke tıisti kóńil bólinbeı kelgen keńestik zamanda qazaq tiliniń múshkil jaǵdaıy jurt nazarynan búrkemelenip, aıtylmaı keldi. Tildik, eldik máselelerdi tý etken «Qazaq tili» qoǵamy 1989 jyly quryldy. «Qazaq tiliniń janashyry» qurmet belgisiniń ıegeri Qabyl Dúısenbıdiń aıtýynsha, Ońtústik Qazaqstan oblysynda, odan keıin ile-shala aýdandar men qalalarda da «Qazaq tili» qoǵamdary qurylyp, jumys isteı bastapty. Áıtse de, qazaq tili memlekettik til mártebesin alǵanymen, is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizý máselesi dabyl qaǵarlyq jaǵdaıda bolǵan. Mysaly, 100 paıyz qazaq qonystanǵan aýyldyń ózinde de is-qaǵazdary tek orys tilinde júrgizilgen. Belsendi jumystardyń nátıjesinde 1990 jyly jergilikti «Qazaq tili» qoǵamdarynyń usynystarymen kóptegen ulttyq máseleler sheshimin taba bastap, jer-sý, eldi meken, mektep, kóshe attary qazaqshalana bastady. Sol jyly Shymkenttiń zııaly qaýymy men «Qazaq tili» qoǵamy Chımkentti – Shymkent dep, qalaǵa qarasty Dzerjınskıı aýdanyn – Ál-Farabı aýdany, Rýbınshteın kóshesin – A.Baıtursynuly kóshesi, 30 let VLKSM kóshesin – Beket batyr kóshesi, 50 let Oktıabrıa kóshesin – Qabanbaı batyr kóshesi, Mankent shossesin – Jibek joly tas joly, Ordjonıkıdze dańǵylyn – Abaı dańǵyly, Kommýnıstik dańǵylyn – Táýke han dańǵyly, Kýıbyshev alańyn – Ordabasy alańy dep ózgertý týraly jáne odan úsh jaqqa taraıtyn Komsomol, Sovet, Bazar kóshelerine – Tóle bıdiń, Qazybek bıdiń, Áıteke bıdiń esimderin berý jóninde másele kótergen eken. Sol kezdegi Shymkent qalalyq halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasy Q.Tólemetov bul usynystardy qoldap qana qoımaı, onyń barlyǵyn tıisti organdardyń sheshimimen tezirek zańdastyrýǵa zor kómegin tıgizedi. «1990 jyly Shymkenttegi depýtattardyń 80 paıyzyn ózge ult ókilderi quraıtyndyqtan, mundaı usynystardyń ońaılyqpen qabyldanbaıtynyna ózim talaı ret kýá bolǵan edim. Men «Elektroapparat» zaýytyndaǵy «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy jáne qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń bıýro múshesi retinde qalalyq sessııanyń jıyndaryna qatysyp turatynmyn. Mysaly, Shymkent qalalyq halyq depýtattary keńesiniń 1991 jylǵy 22 qarashadaǵy sessııasynda Chımkentti Shymkent dep ózgertý týraly usynysty talqylaý 2-3 saǵatqa sozylyp, Q.Tólemetovtiń abyroı-bedeli men aqyl-parasattylyǵy kóterilgen kókeıkesti máselege qatysty oń sheshim qabyldanýyna kóp kómektesti. Shymkent ataýynyń eki árpin ózgertý úshin eki jyl arpalystyq. Ońtústiktiń zııaly qaýymy tarapynan júrgizilgen úlken úgit-nasıhat jumystardyń nátıjesinde jáne joǵary jaqtyń qoldaýymen Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ákimshilik-aýmaqtyq birlikterin qaıta ataý jáne orys tilindegi transkrıpsııasyn retke keltirý týraly» 1992 jylǵy 8 qyrkúıektegi qaýlysymen Chımkent ataýynyń transkrıpsııasy Shymkent bolyp jáne Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1992 jylǵy 4 mamyrdaǵy qaýlysymen Shymkent qalasyndaǵy Dzerjınskıı aýdany – Ál-Farabı aýdany bolyp ózgertildi», deıdi til janashyry Qabyl Dúısenbı qala tarıhy úshin mańyzdy sol bir kúnder týraly.
Osylaısha ataýy memlekettik tilge sáıkestendirilgen oblys ortalyǵyndaǵy kóptegen kóshelerdiń de ataýy ózgertildi. Bul jumys búgingi kúnge deıin júrgizilýde. Mysaly, qala ákimdigi kóshelerdiń ataýyn tolyqtaı qazaqylandyrý baǵytynda respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııaǵa Mergen, Jetiotaý, Táńirqut, Arýana, Aıbalta, Qunarly, Muzbel, Kórkemaı, Quttybilik, Aıdarkól, Jezqanat, Sulýkól, Torǵaýyt, Qońyraýly, Sarbaz, Jańadarııa syndy ataýlardy usynyp, oń qorytyndy alǵan. Endi Shymkenttegi 300-den astam kóshege tarıhı ataýlar berilmek. Iаǵnı, qaladaǵy Abaı, Ál-Farabı, Eńbekshi jáne Qarataý aýdandaryndaǵy jańa kóshelerge ataý berý jónindegi usynysty el Úkimeti janyndaǵy onomastıkalyq komıssııa qoldaǵan. Qala ákimdigi tıisti talaptarǵa sáıkes, túsindirý jumystaryn júrgizip, kóshe turǵyndarynyń kelisimin alǵan.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
