Bárin emes, árıne.Al siz, qadirli Áneke, Ánes aǵa, osynsha jasqa kelseńiz de shaý tarttym, sharshadym demesten, týrasyn aıtqanda «aq qaǵazdyń kıesinen» qoryqpaı, altyn ýaqytyńyzdy kákir-shúkirge jáne jyrymshylamaı, maıdan qyl sýyrǵandaı ádebı shyǵarmalarymen qatar, dúnıejúzilik tarıhtan qazaqqa qatysty bir tyń derek tapsańyz, sonyń arǵy qatparyna tereńirek úńilip, sońyraǵy kúni «oıpyr-aı» degizetindeı sony dúnıe jazyp shyǵatyn jankeshtiligińiz, eńbekqorlyǵyńyz áriptesterińizdi únemi tańǵaldyrýmen keledi.
Sonaý 1963 jyly jaryq kórgen «Daýyl» atty tyrnaqaldy áńgimeńizden bastap, keshe ǵana «Egemenniń» eki nómirinde basylǵan «Jaıdary Ábish, jabyrqaý Ábish...» atty esseńizdiń aralyǵyndaǵy shyǵarmashylyq jolyńyzdy shottyń tasyna salsa, qansha tom kitap bolaryn kim bilsin. Iá, kitaptyń kólemi men sany jazýshy talantyna anyqtama bola almaıdy. Degenmen ishteı táýbege keletinimiz, sizdiń qalamyńyzdan týǵan kórkem shyǵarmalar bolsyn, tarıhı-tanymdyq dúnıeler bolsyn, oqyrman nazarynan eleýsiz, dúken sórelerinde súrlenip qalypty degendi estisek qanekeı!
Osy maqalaǵa otyrmas buryn shyǵarmalaryńyzdy taǵy bir súzgiden ótkizip shyǵaıynshy dep oılaǵam. Teńiz taqyrybyna qalam silteıtinderdi, nege ekendigin qaıdam, ishki túısikpen janyma jaqyn tartyp turamyn. Teńiz degen jaryqtyqtyń kóp pende túsine bermeıtin qupııasy bar, kóp pende baıqaı bermeıtin ǵajaıyp muńy men syry bar. Orystyń tamasha jazýshysy K. Paýstovskııdiń «teńiz jaǵalaýynda týǵandardyń aqyn bolmasqa qaqysy joq» deıtini sirá, beker aıtylmasa kerek. О́z sózińizben baıandalǵan ómirbaıanǵa qatysty bir shtrıh: «Meniń ósken ortam teńizshi, balyqshy el. Astrahan oblysynyń Aq Saraı ólkesiniń tólimin. Meniń soıymnyń (famılııam) Saraev bolýy tegin emes. Bir kezde ortalyǵy osy Saraı qalasy bolǵan Altyn orda ısi qazaqtyń astana jurty edi. Qazaqstanmen rýhanı ara-qatynasy úzilgeli kóp bolǵan. Qazaqstan jurty sııaqty zaman aýanyna aýysyp jańarmaǵan, sol atam zamanǵy kórgen-bilgen qazaqshylyǵyn tutynyp qalǵan. Án maqamdary da, sóz saptaýlary da eski.
Oǵan qosa teńiz tirligi men kásipterine oraı kásibı sózderdi kóp qoldanady. О́z ósken ortamnyń tilin qazaqtyń ádebı tilimen ushtastyrý maǵan kóp qıyndyqtar týǵyzdy. Qazaqsha jazýǵa tóselýim ońaı bolmady. Tamyry topyraqqa durys otyrǵyzylmaǵan aǵashtaı toqtap baryp óstim...» Sol «toqtap baryp ósken» qalamgerińiz ásirese adam psıhologııasynyń alýan qyrly arpalys sezimderin teńiz taqyrybymen ádemi qııýlastyra otyryp, «Munarlar shaqyrady», «Qarasha ótken soń», «Bozqyraý», «Aq tymyq tún», «Teńiz saryny», «Altyn aral», «Tosqaýyl», «О́rtengen kerýender», «Muńym meniń», «Asyldyń» synyǵy» povester-áńgimelerimen qosa, «Edil-Jaıyq» trılogııasy, «Isataı men Mahambet», «Muhambet paıǵambardyń ómiri», «Qalmaq qyrǵyny» atty t.b. ádebı, tanymdyq toptamalary; qazaq tarıhynyń jańa turpatty tynysyn ashatyn «Kónelikter», «Kók túrikteri», «Noǵaıly» eńbekterin usynypty. Az ba, kóp pe?
Mahambet! Halyqtyń qashannan asyl armany – erkindikti, teńdikti, jaqsy turmysty ańsaýy, ata jaýyna qany qaınaǵan óshpendilik, ata saltqa adaldyq sekildi batyrlyq jyrlarynyń Mahambet poezııasynan molyraq ushyrasýy jáne búgingi urpaqtyń Mahambet jyryna degen súıispenshiliginiń barǵan saıyn kúsheıe túsýi – kóńilge jylylyq uıalatady.
Iá, sizge deıin de Mahambet-Isataı taqyrybyna qyzyǵýshylyq tanytýshylar az bolmaǵan. Yqylman Shórekov, Qajym Jumalıev, Berqaıyr Amanshın... ári qos batyrdyń erligi men órligin jyrǵa qosýshylar qanshama! Osylardyń arasynan taǵy birnárse tabamyn, shyndyq áli tolyq ashylmaǵan sekildi dep, bylaıǵy dúnıeniń bárin ysyryp qoıyp, bel sheship kirisip ketkendigińizdi batyldyq demeske bizdiń de áddimiz qalmady. Mahambet aqyn óleńderin bala kúnińizden jattap, Isataı batyr rýhyn jan-júregińizben sezinip óskendigińizdiń arqasy ma, «Isataı men Mahambet» zertteý eńbegińizge tutas jıyrma jyl ýaqytyńyzdy arnapsyz.
«Imandaı shynym, kitap bolsyn, jaryq kórsin dep jazǵanym joq, ózim úshin, ózim túsiný úshin jazdym» deısiz bul shyǵarmany. Kóterilis tarıhyn kezeń-kezeńge bólip, jylnamalyq tásildi qatań saqtaı otyryp, kóz maıyn taýysyp qaǵazǵa túsire bastaǵanda-aq keı tustardaǵy ár kún, ár apta saıynǵy beti ashyla bastaǵan shyndyq sizdi myqtap óz ıirimine tartyp áketkenge uqsaıdy. El basyna kún týǵanda Isataı men Mahambet batyrlardyń qasynan tabylǵan jaýynger-sarbazdary týraly, olardyń osy kúnderi aman-esen jer basyp júrgen urpaqtary týraly tolymdy maǵlumat qaldyrsam degen arman-maqsatyńyz tolyqtaı aqtaldy ǵoı degen oıdamyz.
Basqa jurtty qaıdam, siz biz úshin ómirde ótirik aıtpaıtyn adam sekildi elesteısiz. Baıpań-baıpań júris-turysyńyz, alqaly jıyndarda ádebıetimizdiń aqsaqalynyń biri dep sóz berile qalǵanda aldymen sózdi baıaýlap bastap, artynsha baby kelgen tulpardaı túıdek-túıdek tosyn oılardy ústemelete jóneletindigińiz, tipti, dóńgeletip saqal qoıǵanyńyzǵa deıin eshkimge uqsamaıdy. Korneı Chýkovskıı «Pısatel v Rossıı doljen jıt dolgo» deıdi. Tek Reseıde ǵana ma eken? Sirá, árbir qalamgerdiń, eger ol shynymen halqynyń qamyn jep, el taǵdyryna jany aýyratyn qalamger bolsa uzaq ómir súrip, boıyndaǵy baryn sońǵy núktesine deıin sarqyp berip, ózgelerge ózin de, óziniń halqyn da keńirek tanytyp, tý sekildi qalamy qolynan sylq etip túskenshe ǵumyr keshkenge ne jetsin. Osy oraıda shyǵarmashylyqpen adal ómir súrip, ádebıetimizdiń bar janrynda qajymaı-talmaı eńbek etip jáne sol qyrýar eńbeginiń qyzyǵyn da birshama kórip úlgergen ımandy bolǵyr Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń jóni bólek edi ǵoı. Sizdiń de ala-bóten eńbekqorlyǵyńyz bir atanǵa molynan júk bolǵandaı.
Taıaýda ómir boıy jazǵan syzǵandarymnyń keleshek qajetine jaraıdy-aý degenderin suryptap, elep-ekshep, qyrnap-súrnep, qysqartyp-qosyp, aýzyn shymshyp býyp, 25 tomdyqty daıyndap qoıdym deısiz. Al tańǵalmaı kórińiz! Bul qyrýar eńbek kózdiń qarashyǵyna syzat túsirmeı shydata ma?! Jáne mynany taǵy ústemeleısiz: «Sanamalaı bastasań, jas degen birazǵa keldi ǵoı. Biraq adamda bıologııalyq jas degen bolady deıdi. Men bıologııalyq jasymnyń qandaı ekendigin bilmeımin, biraq jumystan qalyp, qajyr-qaıratym taıyp, jumys isteı almaǵan kúnim joq. Shúkir, áli de jumys istep jatyrmyn». Jumys isteı berińiz!
Sizdiń ádebı qaýym moıyndaǵan soqtaly shyǵarmańyz – «Edil-Jaıyq» romany. 1994 jyly atalmysh shyǵarmaǵa Memlekettik syılyq berildi. Roman oqıǵasy 1918 jyldyń kúzinen bastalyp, 1919 jyldyń aqyr sońymen aıaqtalady. Bir jyldyń aýmaǵyna qanshama kezeńdik oqıǵalardy syıǵyza bilgensiz jáne bir ońtaılysy, saıasattyń soıylyn soqqan birde-bir keıipker kózge ushyraspaıdy, tipti, ony aıtasyz, revolıýsııanyń dabyra-damaı dańǵyrasy da kóz aldyńyzǵa elestetilmeıdi. Romanda tóńkeris oqıǵasy tótenshe kózqaraspen sýretteledi, sýrettelgennen buryn kúnderdiń kúninde keńester dáýiriniń kúni ótetindigine sáýegeılik jasalǵan epızodtar da oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. Keıbir shyǵarmalardy oqyǵanda taban astynan pendeligiń ustap, qashan aıaqtalady eken dep ıneniń ushynda otyrǵandaı hal keshesiń ǵoı, al keıde osy qubylys kerisinshe yńǵaı tanytady da, shyǵarma ázir bitpese eken dep arqańdy jarǵa tireısiń. «Alashorda» qozǵalysynyń ult múddesine saı saıası kúsh retinde bas kóterýi de shynaıylyqpen órilip otyrady.
Romandaǵy ómirde bolǵan naqtyly derekter, tarıhı oqıǵalar tizbesi kórkem dúnıeniń júrek shymyrlatar tolǵanys ekpinine eshqandaı kóleńkesin túsirmeıdi. Ýaqyt jaǵynan bir jyldyq merzim qamtylǵanymen, al kúreskerlik turǵydaǵy oqıǵalar jelisi Astrahannan bastalyp, Atyraý, Mańǵystaý, Oral oblystarynyń aýmaǵymen ushtasady. Astrahan men Atyraý arasyndaǵy Zabýrynǵa qonystanǵan aqty da, qyzyldy da moıyndamaıtyn balyqshylar atamany Qarabasqa qatysty jeli romanda jan-jaqty tarqatylǵan, uly teńizdiń túıe órkesh tolqyndarymen alysyp, qaırat-kúshterin daýyldy kúnderdegi aqtyq aıqas ústinde shyńdaǵan balyqshylar obrazy nanymdylyǵymen este saqtalady. «Edil-Jaıyq» táýelsizdigimizdiń eleń-alań shaǵynda ómirge kelgen panoramalyq týyndy ǵoı, jurt kitap paraqtaýdan buryn dorba asynyp, kún kóris qamymen bazar jaǵalap ketti, sondaıda shyǵarma qalyń oqyrmanǵa nasıhattalýy jaǵynan sál kemshin túsken joq pa eken deıtin kúdik te kóńilge uıalaıdy.
Sizge ótirik, maǵan shyn, men «Kónelikter», «Kók túrikteri», «Noǵaıly» atty kereqarys muqabaly kitaptaryńyzdy jáne bir qaıtalap shyǵaıynshy degenmen, Astanadaǵy akademııalyq kitaphana sórelerinen keziktire almadym. Joq. Joq emes bar, biraq olar kitaphananyń sırek kitaptar qoryna ótip ketipti. Ońaılyqpen qolǵa tımeıdi, qordyń meńgerýshisi qolyn qoıǵan arnaıy tapsyryspen ǵana ala alasyń. Onda da ýaqytsha. Tıtteı ókinsem ne deısiz? Demek, sizdiń Sankt-Peterbor, Máskeý, Beıjiń, Qazan qalalarynyń muraǵattarynan óz qarajatyńyzǵa qundy degen qujattardy satyp alatyn, satyp alyp qana qoımaı, sondaǵy ǵylymı derekterdi aınalysqa túsirgenshe kirpik ilmeıtin jankeshti eńbegińizdiń aqtalǵany ǵoı.
Kitaptaryńyz keleshektiń rýhanı baılyǵy retinde quıma altyndy saqtaǵandaı sırek qorǵa jol tartypty. HVIII-HIH ǵasyrda orys tarıhshylary «rýs» etnonıminiń mán-maǵynasyn anyqtaý jolynda izdeniske toly qyrýar eńbek sińirgenderi belgili. San-saqqa júgirtken jańsaq pikirler de az bolmaǵan. Osyndaı bir qyzý pikirtalastyń ústinda orystyń uly ǵalymy Lomonosov qııanatqa shydamaı tarıhpen túbegeıli shuǵyldanyp ketipti. «Nege bulaı istediń?» degen áriptesteriniń saýalyna: «Ulttyq sanany qalyptastyrýda tarıhtyń atqarar mindetin ózge birde-bir ǵylym atqara almaıdy», dep jaýap qaıtarǵany este. Álgi atalǵan eńbekterdi árbir qazaqtyń muqııat oqyp shyqqany abzal.
Anda-sanda Almatydan Ábekeń, Ábdijámil Nurpeıisov aǵamyz telefon soǵady: «Amansyńdar ma, jigitter qalaı?». Myń-san márte qaıtalanǵan saýaldar, «jigitteriniń» de kimder ekendigin jaqsy bilemin. Olardyń aldy – 80-de, arty – 75-te. Qońyr daýys odan ári jalǵasady: «Ánes qalaı, kózine operasııa jasatypty dep edi... durys bolyp pa?.. Tólen qalaı, Tólenniń báıbishesi qalaı?.. Qajyǵalı qalaı... Aıtqandaı, kelesi aptada Astanada bolamyn. Ábish joq, meni Ánestiń úıine aparasyń. Meniń áńgimelesetin adamdarym sırep barady ǵoı...». Bir túrli júregiń shanshyp aýyrǵandaı áser etedi. Al Astanada Tólen aǵa men Qajyǵalı aǵanyń siz degende shyǵarǵa jandary joq. Birge oqyǵandaryńyz bar, birge júrgenderińiz bar, ázilderińiz sumdyq jarasady. Bir-birlerińizdi apta kórmeseńizder, saǵynysyp izdep júresizder. Keıingiler úlgi alatyndaı-aq úrdis.
Sońǵy bitirgen sharýańyz – «Týǵan aýyl tútini» deıtin sıkldi áńgimeler – aýyzǵa salǵan qant qıyǵyndaı tamsanyp oqýǵa turatyn ádebı jaýhar. Asharshylyq, baıansyz balalyq, qııan shettegi qazaqy aýyldyń kúıbeń tirshiligi, taǵy da teńiz, taǵy da balyqshylar qaýymynyń qam-qareketi. Ár áńgimeniń kóterer júgi men oqıǵalarynyń júrekke áser etýi bólek maqalanyń taqyryby... Sahnalarda qoıylyp jatatyn dramatýrgııańyz jóninde jaq ashqanymyz joq... Iá, meniń keıbir suraqtaryma da jaýap bermedińiz, áýeli seksen jyldyǵyńyzdy aman-esen ótkizip alyńyz, ol suhbatqa sosyn oralarmyz.
Qýanysh JIENBAI,
jazýshy
Sýretti túsirgen
Erlan Omar,
«Egemen Qazaqstan»
