Eger Fransııadaǵy, Amerıkadaǵy qazaqtyń shóberesi qazaqpyn dese, demek onyń tereń tamyry jaıylǵan qazaqpen baılanystary, qasterleıtin, baǵalaıtyn buldy dúnıeleri bar. Ult qundylyqtarynyń astaryndaǵy faktorlardy túsinýde jáne qabyldaýǵa baılanysty fılosofııalyq jáne saıası oılar tarıhyna kóz jibersek, úsh aǵymnyń aıqyn kórinis alǵany nazar aýdartady.
Birinshisi ult jasandy, ýaqytsha qaýymdastyq, ómirge keledi, ketedi, joıylady, basqalarǵa sińisedi deıtinder. Bul tujyrymdy konstrýktıvızm deıdi. Ártúrli detaldardan qurastyratyn balalar oıynshyǵy – konstrýktor sııaqty ult tamyrsyz, shynaıy emes, sanadaǵy, qııaldaǵy qurastyrylǵan qaýymdastyq. Konstrýktıvızm basynda tegi orys, amerıkalyq áleýmettanýshy P.Sorokın (1885-1968) tur.
Ol 1917 jylǵy «Revolıýsııa jáne sosıologııa» atty eńbeginde «Ult» uǵymyn taldaýǵa asa zor mán beredi. «Ult dep keıbireýler qan, tek, násil birligin aıtady. Shyndyǵynda taza nemis, aǵylshyn qany degen qan joq. Qan tazalyǵy jylqy zaýyttarynda kezdesedi, «taza qan» aıǵyrlarda ǵana bar. Al adamdardy qan biriktiredi deý qate…» deıdi ol. «Ivanov pen Petrov» bir ulttan, olardy jaqyndatatyn qandarynyń hımııalyq quramy emes».
Bul da sonyń ýáji. Keıbireýler ulttan ultty aıyratyn til deıdi. Bir tilde sóıleıtinder bir ultqa jatady delinedi. P.Sorokın ony da teriske shyǵarady: «Eger til – ulttyń sheshýshi belgisi bolsa, vengr men nemis tilin birdeı biletinderdi kim deımiz? Aǵylshyndar men amerıkalyqtar da negizinen aǵylshyn tilinde sóıleıdi, biraq ártúrli ulttar», deıdi ol. Din de ulttyń belgisi bola almaıdy, sebebi bir dindi kóp ulttar ustanady. Ortaq ekonomıkalyq múdde de ulttyń belgisi bola almaıdy. Ekonomıka salasynda ártúrli ulttar ókili eńbek ete beredi.
«Mádenıet te ulttyń belgisi bola almaıdy. Eger til, din, ekonomıka ártúrli ultqa ortaq bolsa, onda mádenıetten ne qaldy?» dep abyrjıdy ol. «Keıde ulttyq psıhologııa, minez-qulyq ortaq degen pikir aıtylady. Shyndyǵynda adamdardyń minezi ultyna qaraı emes, kásibine qaraı qalyptasady…» degen avtor.
Sonymen eshqandaı ult týraly teorııa ony qanaǵattandyrmaıdy. Osylaı ult ártúrli elementterge bólinip ǵaıyp boldy. «Nasııa ıschezla», – dep túıgen oıyn avtor. P.Sorokın til, mádenıet, jer, sý, atameken, bas ıetin qasıetti tarıhı oryndardyń, jalpy ult tabıǵatynyń tereńdigin keıin moıyndady. Onyń qartaıǵanda bar armany – tarıhı otany Reseıdi, Máskeýdi, Sankt-Peterbýrgti bir kórý edi. Biraq V.Lenınge qastandyq jasaý nıeti de bolǵan ǵalymnyń Keńes odaǵyna kelýi múmkin bolmady.
Búgin konstrýktıvızmdi qoldaýshylar, jahandaný zamanynda ulttyń rýhanı kody joıyla bastady deýshiler kóbeıdi. Ulttyq qasıetter arzandap barady degen pikirdi qýatty nasıhattaýda. Ásirese reseılik ǵalymdar arasynda ulttardyń janazasyn shyǵarǵysy keletinder bar. Mysaly, qazaqtardy orys álemi yqpalynan shyǵarǵysy kelmeıtinder ulttyń jaı ǵana top ekendigin kórsetý úshin qazaqtardy mysalǵa alady.
Memlekettik tilden góri orys tilinde kóp sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyn, tipti orys tildi ultqa bet alǵan, úkimeti, parlamenti, kóptegen otbasylary memlekettik dep jarııalaǵan tildi syılaı bermeıtin halyqty qazaq ulty deýge bola ma eken degendeı saýal qoıady. Latyn álipbıine resmı jarlyqpen, zańmen kóshkenmen, kırıllısany qazaqtar paıdalana beredi, latyn álipbıi tasada qalady deýshiler az emes. Bul Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń jaǵdaıyna baılanysty aıtylǵan pikirler.
Ulttyq qaýymdastyqty buldyr saǵym deıtinder, ásirese búgin álemge óz bıligin júrgizýshi iri ulttar ókilderiniń arasynda kóbeıýde. Jahandaný – qazaq sııaqty ulttar úshin úlken syn.
Ekinshi aǵymdy áleýmettik-saıası kózqarastar júıesi deýge bolar. Ult jónindegi tujyrymdardyń ishinde psıhologııalyq qaǵıdalardyń alatyn orny erekshe. Materıalıstik baǵyttaǵy ǵalymdar sharýashylyq, atameken, til, tarıh, mádenıet ortaq minez-qulyq qalyptastyrady deıdi. Ekinshileri ıdealıster ulttyń tarıhı damý barysyndaǵy qalyptasqan ulttyq psıhologııa, minez-qulyq memleket qurýǵa, ulttyń tutastyǵyna, ortaq mádenıetine, tiline, áskerine, tártibine, azamattyǵyna jeteleıdi, patrıotızmge bastaıdy, ulttyq qundylyqtarǵa artyqshylyq beredi deıdi. Abzaly ulttyq psıhologııa materıaldyq jáne áleýmettik-mádenı faktorlardyń ózara yqpaldastyǵynyń jemisi.
XIX ǵasyrda nemis ǵalymy Otto Baýer «Ult máselesi jáne sosıal-demokratııa» atty eńbeginde «Ult degenimiz – ortaq taǵdyr, genetıkalyq jáne mádenı mura negizinde qalyptasqan minezdiń ortaqtyǵy», deıdi. Ulttyq ereksheliktiń, daralyqtyń saqtalýy, O.Baýerdiń aıtýynsha, dúnıeni birden-bir qaıtalanbas ózinshe qabyldaıtyn ulttyq appersepsııa (túısik) mehanızmine baılanysty.
Memlekettegi bolyp jatqan saıası ózgeristerdi de ol ulttyq minezdiń qasıetterimen túsindirgen. Fransııa eliniń konstıtýsııasynyń tez ózgerip otyrýy fransýzdardyń jańalyqqa qushtarlyǵynan deıdi.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi III ǵasyrda ómir súrgen Qytaı oıshyly Sıýn-szy «Barlyq jańa týǵan sábılerdiń úni birdeı. Biraq óse kele olar ártúrli ádet-ǵurypqa úırenedi», – dep ulttyń jaratylysyn áleýmettik ortamen baılanystyrǵan.
K.Markstyń ulttyq áleýmetnama salasyndaǵy kózqarasy nazar aýdararlyq. Ol «Evreı máselesi jóninde» eńbeginde keń taralǵan «evreı máselesi – dinı másele» degen tezısti teriske shyǵaryp, evreılikti kapıtalızmmen baılanystyrady. Saýda men qarjy qyzmetine beıimdi evreılerge básekelester kóp. Paıdakúnemdik, alypsatarlyq, saýdagerlik evreılerge erekshe nazar aýdartady. Kapıtalıstik ekonomıka aqshany qudaıǵa aınaldyrady.
Sondyqtan evreılik tek evreıler ǵana emes, barlyq halyqtarǵa tán paıdakúnemdik psıhologııa týǵyzady. K.Marks bul máseleniń sheshý jolyn da usynady. Ol – adamzatty qanaýdyń qandaı da bolsyn túrinen, sonyń ishinde ulttyq ezgiden azat etý, taýar-aqsha qatynastaryn retteý. Evreılik mándi jeńý mindeti shyndyǵynda azamattyq qoǵamnyń evreılik rýhyn, shyrqaý shyńy aqsha júıesiniń adamgershilikke syıymdy emestigin joıý ekenin K.Marks dáleldeýge tyrysty.
Mádenıettaný turǵysynan ult degenimiz mádenı qaýymdastyq, ony ýaǵyzdaýshylar ulttyq tildiń alatyn ornyn basa aıtady. Sóz joq, halyqtyń barlyq rýhanı baılyǵy tili arqyly kórinedi. Dekabrıst V.K.Kıýhelbeker aıtqandaı, ultty rýhanı negizdegi qaýymdastyq dep qarastyrsaq, biz tildi onyń dili dep aıtar edik, sondyqtan da til tarıhpen baılanysty bolǵanmen, tildiń tarıhı máni saıası ózgeristerden salmaqtyraq.
Osydan kelip dekabrıster orys balalaryn shetel, ásirese fransýz tárbıeshileriniń qolyna berýge tyıym salynsyn, orys tili, orys halqynyń namysy shlagbaým, ordonans-gaýz, ober-gofmarshal sııaqty sózdermen qorlanbasyn dep talap qoıdy.
Nemis oqymystysy V.Gýmbold «ulttyń ózine tán, ishteı danyshpan rýhy bar, sol rýhtyń ereksheligin syrtqa shyǵaryp saqtap, urpaqtan urpaqqa berýshi kúsh – til» deıdi. A.S.Pýshkın de ulttyń rýhanı kiltin, tabıǵı ortasyn klımat, aýa raıy, dini men rýhynyń aınasyn onyń poezııasynan izdeıdi.
Ulttyń rýhanı jan dúnıesi týraly sóz bolǵanda oǵan qýat beretin dinge kóp mán beriledi. Dininen aıyrylǵandar ult qundylyqtarynan da aıyrylyp basqa ultqa sińisedi. Ulttyq bostandyǵynan aıyrylǵan ulttyń demeýshisi, qoldaýshysy – din. Sondyqtan ult-azattyq qozǵalystar dinı sıpat alady. Dinniń arqasynda ult óz ulttyq kodyn saqtap qalady. Sondyqtan qazaqty musylman, evreıdi ıýdaızm, polıakty katolık dinimen baılanystyrady.
Ult tabıǵatyn saıası turǵydan saralaý ony memlekettiń damýymen baılanystyrady. Gegel kezinde ult, ulttyq memleket absolıýttik ıdeıanyń bir kórinisi degen bolatyn. N.A.Berdıaev memlekettilik-ulttyq bolmystyń qalypty jaǵdaıy, al memlekettiginiń joıylýy ultty dilinen aıyratyn úlken baqytsyzdyq, aýyr indet dedi. Nemis zertteýshisi R.Darendorf ulttyń negizi – jalǵyz ǵana konstıtýsııa men quqyq dep atap kórsetedi. Ulttyq pen memlekettiliktiń araqatynasy týraly orys ǵalymy P.B.Strýve bylaı deıdi: «О́z memleketińdi jek kórýge bolady, biraq óz ultyńdy jek kórý múmkin emes».
Ulttyń basyn biriktirýde memlekettiń dánekerlik qyzmeti asa joǵary. Mysaly, tiline, týystyǵyna, minez-qulyqtaryna qaramastan, eki memleket qurǵandyqtan aǵylshyndar men amerıkalyqtar eki ult bolyp qalyptasty. Ultty saıası turǵydan túsiný bedeldi halyqaralyq uıymnyń – Birikken Ulttar Uıymynyń atynan da baıqalady. Memleketke ulttyq faktor dy kúsh-qýat beredi. Kezinde eki memlekette ómir súrgen nemister, vetnamdyqtar búgin bir ult bolyp qalyptasýda. Ortaq tarıhı sana, til, dástúr memlekettike bólinýden joǵary. Táýelsizdik tusynda bir mıllıonǵa jýyq qazaq basqa memleketterden tarıhı Otandaryna oraldy. Bul úrdis jalǵasýda.
Úshinshi baǵyt – tabıǵı bıologııalyq kózqarastar júıesi. Búgingi ulttaný iliminde etnostardy áleýmettik-bıologııalyq qaýymdastyq retinde qarastyratyn oı-júıe qalyptasty. Bul tujyrymǵa árbir etnostyń antropologııalyq belgilerimen ereksheletindigi negiz boldy.
Otbasy ulttyń áleýmettik bıologııalyq turaqtylyǵyn, tóltýma bitimin, ulttyq tárbıe arqyly ulttyń qundylyqtaryn saqtap, onyń basqa ultqa sińip ketýiniń aldyn alady. Sondyqtan ǵalymdar aralas nekelerdiń shegin anyqtap, onyń shekten attaýy ultqa qaýip tóndiretindigin eskertedi. Ol tek 7-10 paıyz aralyǵynda bolýy kerek. Bul shamadan shyǵý az ulttardyń bolashaǵyn ekitalaı etip, basqa ultqa sińip, bara-bara ult retinde joıylýyna ákeledi. San jaǵynan iri ulttarǵa mundaı qaýip tónbeıdi.
Kóptegen oıshyldar ult tabıǵatyn onyń klımatymen baılanystyrady. Mysaly, Sh.Monteske bylaı deıdi: «Klımattyń bıligi barlyq bılikten kúshti».
XVIII ǵasyrdan bastap ulttyń tabıǵatyn onyń terrıtorııasymen, atamekenimen ásirese jer betiniń kórinisi, ósimdikter jáne janýarlar dúnıesimen baılanystyratyn kózqarastar júıesi qalyptasa bastady. Osy tujyrymdamalardyń ishinde erekshe nazar aýdararlyǵy L.N.Gýmılevtiń teorııasy.
Ulttyń paıda bolýy (etnogenez), L.N.Gýmılevtiń aıtýynsha, tarıhı jáne landshafttyq faktorlardyń úılesimdi damýynyń jemisi. Etnos áleýmettik keńistiksiz ómir súre almaıtyny sııaqty, atmosfera, gıdrosfera, bıosferasyz da ómir súre almaıdy. Etnostardyń bir-birinen aıyrmashylyǵy, olardyń qorshaǵan tabıǵı-terrıtorııalyq ortaǵa beıimdelýine baılanysty. Landshaftysynan aıyrylǵan ár etnos (jer aýdarylǵanda, kóp ultty qalaǵa kóshkende, taǵy basqa jaǵdaılarda) basqa bir etnosqa, jańa qaýymdastyqqa aınala bastaıdy dep túıedi ol.
Qoryta aıtqanda, ulttyń rýhanı kody kúrdeli, kóp astarly qubylys. Biz búgin rýhanı jańarýdy bir ǵana faktormen baılanystyra almaımyz. Búgingi etnofılosofııalyq jáne etnoáleýmettanymdyq tujyrymdarǵa súıenip, ulttyń rýhanı kodynyń on mańyzdy ındıkatorlaryn aıtýǵa bolady: Atameken; Ulttyq til; Otbasy; Ulttyq mádenıet; Ulttyq bilim; Ulttyq tárbıe; Ult tarıhy; Dástúrli din; Ulttyq dástúr men salttar; Kishi otany (aýyl, aımaq, ósken orta). Sondyqtan ulttyq kod bir-birimen úılesimdi, ózara yqpaldasqan kóptegen ulttyq qundylyqtardyń jıyntyǵy. Mańyzy jaǵynan ulttyq ıdeologııa deýge de bolady.
Rýhanılyqty uran tastap engize almaımyz. Memlekettiń ishki saıasaty ulttyń rýhanı kodynyń kúrdeliligine negizdelgende ǵana tıimdi bolady. Áleýmettik deńgeıi turǵysynan ulttyń bilimi, mádenıeti, dindarlyǵy, kásibı deńgeıi, ekonomıkalyq tabysy, turmystyq jaǵdaıy, qonystanýy (aýyl, qala), týýy, ólim-jitimi, otbasy jáne onyń beriktigi, aralas nekeler, qylmystylyǵy, bir sózben aıtqanda, ulttyń áleýmettik sapasy onyń bıik rýhyna negiz bolady.
Ulttyq qundylyqtardy ult ókilderiniń qabyldaýy birkelki emes. Rýhanı ustanymyna qaraı jeke tulǵalardy monoetnostyq, tek óz ulttyq qundylyqtarymen shekteletin, bıetnostyq, óz boıyna óz ulttyq qundylyqtarymen qatar basqa da ulttyq qundylyqtardy sińirgen, margınaldy, dúbárá, etnıkalyq teginen ajyraı bastaǵan tulǵalar dep saralaýǵa bolady.
Árbir etnostyń, ásirese memleket quraýshy ulttyń ózin ózi saqtaıtyn qasıetteriniń ıesi orta tap. Orta tap – ulttyń ózegi, arqaýy, berik myzǵymas tiregi. Ulttyń qýanyshyn, ishki kúıin sezinetin, sátsizdigine qaıǵyratyn, ulttyq muqtajy janyna batatyn onyń orta tap ókilderi: kishi jáne orta kásipkerler, pedagogtar, ǵalymdar, jazýshylar, óner adamdardy, orta shendi áskerıler. Orta tap qoǵamdy turaqtandyrýshy, ult máselesinde aýytqýlarǵa jol bermeı, baısaldy ustanymdy tańdaıdy, ekonomıkalyq damýdyń basty agenti, ıntellektýaldar, ulttyq tildiń, mádenıettiń, jerdiń ıesi, ult lıderi. Orta taptyń kóńil kúıi, mádenıettiligi, tabysy, turmysy ulttyń rýhanı barometri.
Jaǵymsyzdyq ustanym da, ulttyq múddeden aýytqýǵa túrlishe jaǵdaılarǵa baılanysty. Birqatar ǵalymdar ónerkásiptiń qaldyqtary sııaqty ulttyq qaýymdastyqtyń da shyǵyndary, kádege jaraı almaıtyn jaqtarynyń bolatyndaryn aıtady, keıde ony jeti paıyzǵa deıin dep kesip-piship jatady. Olar asa baıyǵandar men asa kedeılengen toptardan shyǵady. Ulttyń rýhanılyǵy tarıhı jaǵdaılarǵa da baılanysty. Keıde ultyna jaǵymsyz baǵa berý, kemsitý otarlanǵan ult ókilderine tán. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan ult jaltaq, ózine ózi senimsiz.
Ulttyń eń basty qýaty – onyń ishki birligi. Abaı aıtqandaı, «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos», ózara janashyrlyq, ultqa qyzmet etý, turaqtylyqty, qaýipsizdigin oılaý, ımanyna berik bolý, táýelsizdikti qorǵaý, salyq tóleý. Ulttyq namys – eń basty kapıtal.
Ulttyń basyn qosatyn, biriktiretin, bir maqsatqa, ortaq iske jumyldyratyn, sabaqtastyratyn ulttyq rýhanı kod, sımvoldar men ıdeıalar. Olar tiriler men tirilerdi ǵana emes, óliler men tirilerdi baılanystyryp jatady. Ár kezde sımvoldar turaqty áser berip, ulttyq birtektilikti burmalaýǵa yryq bermeıdi. Jetekshi ulttyq sımvoldar – ozyq kóńil kúıdiń de arqaýy. Qazaq úshin olar Kereı men Jánibek zamanymen búgingi kúndi jalǵastyrady. Bul bólinbeıtin, ajyratýǵa kelmeıtin nyshan.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
AQTО́BE
