Kórneki sýret
Onyń oqýshynyń qandaı bilimi úshin «5», «4», «3», «2» baǵasy qoıylatyny týraly talaby, qazirgi tilmen aıtqanda «baǵalaý krıterııleri» bar. Alaıda qoldanys tappaı otyr. Muǵalim de, jetekshi bilim uıymdary da basshylyqqa alýǵa múddeli emes. Sebebi oqýshy úlgerimi týraly kórsetkish qaǵaz júzinde tek joǵary bolýy kerek. Sondyqtan muǵalim oqýshyǵa bilimine emes, salystyrmaly túrde baǵa qoıady. Iаǵnı, baǵa bilimge saı bolmaýynan úlgerim únemi tómendep keledi.
Osy kezde «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU men strategııalyq áriptesi Kembrıdj ýnıversıtetiniń halyqaralyq emtıhan keńesimen yntymaqtastyqta daıyndaǵan krıterıli baǵalaý modeli oqýshylar bilimin baǵalaýdyń tıimdi joly bolsa ıgi edi deısiz. Biraq oqýshylar bilimin baǵalaý júıesiniń tıimdiligi oqý úderisinde jappaı synaqtan ótpegen. Shetelde nátıjeli degennen basqa negizdemeni kezdestirmeısiz. Krıterıli baǵalaý uǵymy anyqtamasy da kúmándi. Máselen, atalǵan mektepter júıesiniń saıtynda «Krıterıli baǵalaý – bilimniń maqsaty men mazmunyna sáıkes keletin, oqýshylardyń oqý-tanymdyq biliktiligin qalyptastyrýǵa sebepshi bolatyn, aıqyn anyqtalǵan, ujymmen shyǵarylǵan, bilim prosesiniń barlyq qatysýshylaryna aldyn ala belgili krıterıılermen oqýshylardyń oqý jetistikterin salystyrýǵa negizdelgen prosess» dep kórsetilgen. Birinshiden, baǵalaý – oqýshylardyń oqý-tanymdyq biliktiligin qalyptastyrýǵa «sebepshi bolatyn» ǵana emes, ony anyqtaıtyn úderis, al krıterıı – baǵalaýdyń ólshem birligi, sharty. Anyqtamada krıterıli baǵalaýdyń oqý, oqytý maqsaty men mazmuny sáıkes bolýy kerek delingen. Alaıda jańartylǵan matematıka baǵdarlamasyndaǵy «Oqý mazmuny» bóliminen bastaýysh, negizgi, orta bilim satylarynda qandaı taqyryp qamtylatynyn dál bilý múmkin emes. Sonda krıterıli baǵalaý qandaı mazmunǵa sáıkes bolýy kerek? Sonymen birge «aıqyn anyqtalǵan», «ujymmen shyǵarylatyn», «bilim prosesiniń barlyq qatysýshylaryna aldyn ala belgili...» bolýy kerektigi krıterıli baǵalaýdy anyqtaýǵa emes, júzege asyrý úshin qoıylatyn talaptar.
Jańadan qabyldanǵan «Negizgi orta bilim berý deńgeıiniń 5-9-synyptaryna arnalǵan «Matematıka» pániniń jańartylǵan mazmundaǵy úlgilik oqý baǵdarlamasynyń» jańalyǵy – oqytý maqsaty men «Uzaq merzimdi» josparda eken. Alaıda onyń oqý úderisin josparlaýdaǵy tıimdiligi shamaly bolyp otyr. Sebebi matematıkalyq uǵymdar men derekterdi oqyp-úırený maqsaty bir bólimde, oǵan sáıkes amaldar qoldaný ekinshi bólimde, al esepter shyǵarý tipten basqa bólimde qarastyrylǵandyqtan, taqyrypty oqyp-úırenýdiń birtutas júıesi buzylǵan.
Dástúrli mektep baǵdarlamasynda «Oqý materıalyn taqyrypqa bólip josparlaý» bólimi bar. Bul oqý mazmunynyń synyptar boıynsha bólinýi men muǵalimniń oqý úderisin josparlaýynyń úlgi retin kórsetedi. Mundaı bólim bastaýysh mekteptiń jańartylǵan «Matematıka» baǵdarlamasynda joq edi. Al negizgi orta bilim berýdiń jańartylǵan mazmundaǵy matematıka baǵdarlamasynda óz aldyna bólek berilmegenimen, «Matematıka» pániniń mazmunyn uıymdastyrý» ataýymen 2-taraýdyń 5-9-baptaryna ornalastyrylypty. О́te durys sheshim! Tájirıbeli muǵalimder 5-9-baptaryn jyldyq jáne jartyjyldyq jospar jasaýda basshylyqqa alýda. Budan bylaı «jańartylǵan» baǵdarlamanyń «uzaq merzimdi» josparynyń qajeti de shamaly, shamasy. Sonda «jańartylǵan» baǵdarlamadan ne qaldy?!..
Jańartylǵan bilim standarty men baǵdarlamasynda, krıterıli baǵalaý jóninde daıyndalǵan ádistemelik usynystar men nusqaýlyqtarda «oqytý maqsaty» men «oqytýdan kútiletin nátıje», «oqýshynyń oqý jetistigi» uǵymdarynyń arajigi ajyratylmaǵan. Oqytý maqsaty – oqýshy meńgeretin bilim, qalyptasatyn biliktilik pen daǵdynyń aldyn ala belgilengen jospary. Osy maqsat oqytýdyń kútiletin nátıjesi arqyly naqtylanady.
Qoıylǵan maqsat pen kútiletin nátıjeniń tujyrymdamasy birimen-biri dál kelýi de, kelmeýi de múmkin. Maqsattyń aýqymy keńdeý de, al kútiletin nátıje sol maqsat sheńberinde, biraq oǵan qaraǵanda naqtyraq bolady. Ol oqý materıalynyń mazmunyna baılanysty. Oqytýdan kútiletin nátıje mysaly, matematıka páni boıynsha uǵymnyń belgisi men qasıetterin bilý, teńdeýlerdi sheshý, erejeler men zańdylyqtardy qoldana alý, esepteýler men matematıkalyq órnekterdi túrlendirýdi qatesiz oryndaý jáne basqalar bolýy múmkin. Oqytýdyń kútiletin nátıjesine oqýshynyń mindetti túrde shyǵara alýyna tıisti esepter, oryndaıtyn jattyǵýlar men tapsyrmalar nemese jaýap beretin suraqtar engiziledi. Muny oqytý kezinde baǵyt-baǵdar ustaıtyn úlgi deýge bolady. Mine osy úlgi barlyq múddeli tarapqa aldyn ala belgili bolǵany durys. Osy úlgige sáıkes oqytý úderisinde esep shyǵarylyp, jattyǵý men tapsyrma oryndalady.
Ondaı materıaldar matematıka oqýlyǵynda jınaqtalǵan. Muǵalim tıimdi paıdalansa boldy. Tipti jańa da emes, «jańartylǵan» baǵdarlamany nasıhattaýshy esep pen jattyǵýdy, teorııalyq materıaldy ınternetten, basqa da derek kózderinen taýyp, paıdalanýdy usynyp jatady. Sonda ǵana ol «jańa zaman muǵalimi» degen atqa ıe bolady-mys. Baǵdarlamalyq materıaldardy tolyǵymen ıgerýge múmkindik beretin qoldanystaǵy oqýlyqtardy paıdalansaq zııan shekpeımiz. Al oqýshynyń kútiletin nátıjege jetý dárejesi – onyń oqý jetistigi. Oqýshynyń bilimin oqytýdaǵy kútiletin nátıjemen salystyrý baǵalaý krıterııleri arqyly júzege asady. Oqýshynyń oqý jetistigin kútiletin nátıjemen salystyrý dástúrli baǵalaý boıynsha da, qazirgi usynylyp jatqan jańa júıege sáıkes «jetti», «talpyndy» bolyp júzege asýy da múmkin. Eger oqýshy tipten «talpynys» jasamasa, onda oǵan dástúrli júıe boıynsha «2» degen baǵa qoıylar edi. Sońǵy jaǵdaıda qalaı baǵalanar eken? «Talpyný» degen áli bilgenge jatpaıdy ǵoı.
Oqýshynyń taqyrypqa baılanysty kútiletin nátıjege jetken-jetpegeni ár sabaq saıyn esepke alynady. Bul – kúndelikti baǵalaý. Jańasha aıtsaq, qalyptastyrýshy baǵalaý. Mysaly, sabaqtyń oqý maqsaty «Teń búıirli úshburyshtyń anyqtamasyn bilý» dep qoıylsa, bul maqsatqa jetkenin bilý úshin oqýshydan anyqtamany «taqyldap» aıtyp berýin talap etý jetkiliksiz. Uǵymnyń anyqtamasyn bilgen-bilmegenniń ádistemelik jaǵy bar. Oqýshy anyqtama tujyrymdamasynan týyndaıtyn uǵymnyń qajetti jáne jetkilikti sıpattamalyq erekshelikterin, ıaǵnı teń búıirli úshburyshtyń belgisi men qasıetin bilýi kerek. Jáne sáıkes esepter shyǵara alýy mindetti. Sonda ǵana oqýshy alǵa qoıǵan maqsatqa jetken bolyp esepteledi.
Matematıkada uǵymnyń anyqtamasyn, teoremalar men erejelerdi paıdalanyp, ártúrli esep shyǵara alýdyń ózi ıgerilgen bilimdi qajetti jaǵdaıda qoldaný bolmaq. Sondyqtan zamanaýı ádiskerlerdiń aıtyp júrgenindeı, matematıkadan «alǵan bilimdi tanys emes jaǵdaıda shyǵarmashylyqpen paıdalanýǵa úıretý» úshin ony qaıda qoldansaq dep «dala kezip ketýdiń» qajeti joq. Al iri taqyrypty (taraýdy) ótkennen keıin baǵalaý (jıyntyq) kezinde taraý materıaldaryn oqýshylardyń tutas ıgergeni esepke alynady. Taqyrypty tolyq ótkennen keıin oqýshylardyń bilýine tıisti máseleler aýqymy keńeıe túsedi. Endi teń búıirli úshburyshtyń anyqtamasyn suraý jıyntyq baqylaýdyń eń negizgi mindeti emes. Jıyntyq baǵalaý úshin alynatyn tapsyrmalar men esepter toptamasy taraýda ótilgen bar máseleni tolyq qamtıdy.
Ony qurastyrý úshin muǵalimniń ınternet kezip, tórtkúl dúnıeni sharlaýy da, halyqaralyq emtıhan keńesine arnaıy tapsyrys berýi de qajet emes. Qajetti materıaldar mektep oqýlyǵynda, esep jınaǵynda, dıdaktıkalyq jáne baqylaý jumysyna arnalǵan quraldarda jetkilikti. Muǵalim sol qazynany durys paıdalansa bolǵany. Muǵalimniń shyǵarmashylyq jumysyna shekteý qoıýǵa bolmaıdy. Alaıda jańalyq qana oqytý júıesin jaqsarta alady dep «esep túgendep» júrgenderdiń bar jetistikti joqqa shyǵarýy kóńilge qaıaý túsiretini ras.
Bıyl «Pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵynda» basylǵan qalyptastyrýshy, jıyntyq, toqsandyq baǵalaýǵa arnalǵan tapsyrmalar jınaǵyndaǵy oqý materıaldarynyń mazmuny jaǵynan bir-birinen aıyrmashylyǵy shamaly. Úsheýi de baǵdarlamada qoıylǵan maqsattar júıesin júzege asyrýǵa ǵana baǵyttalǵan, oqý materıalynyń mazmunyn tolyq qamtyp turǵan joq. Al avtorlardyń qısynsyz jazýyn kórgende, olardy matematıkalyq ádistemelik saýat ashý kýrstarynan ótkizip alýdyń da artyqshylyǵy joq dep oılap qalasyz.
Dosymhan RAHYMBEK,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory
ShYMKENT
