Professor Q.Jaryqbaev «Qazaq tilin kırıllısadan latyn álipbıine kóshirýdiń psıhologııalyq astarlary» degen taqyrypta taldaý jasap, latyn tiliniń álemdegi róli, ony bizdiń elde engizý tarıhy, artyqshylyǵy men kemshin tustaryna baılanysty ǵylymı baıandama jasap, osy másele tóńireginde qyzý pikirtalas órbidi. Jaryssózge qatysqan professor ǵalymdar A.Akajanova, O.Sańǵylbaev, M.Qudaıqulov, M.Perlenbetov, I.Ábeýova, U.Tóleshova jáne t.b. atalmysh máseleni talqylaýda eń aldymen ult múddesi joǵary turýy kerek ekendigine erekshe nazar aýdardy.
Adam balasy qanshama kóp til bilse de, onyń ana tili – bireý. Ana tili – qoǵamnyń, áleýmettik, rýhanı, mádenı damýdyń negizgi arqaýy. Ol ǵylym bilim, óner, ónege kilti, etnostyń quraly. Ana tiliniń erekshe bir qasıeti – onyń sózdik qor jınaqtaýshy qyzmeti. Ol arqyly ár etnostyń barsha rýhanı, mádenı, materıaldyq baılyǵy, basynan keshken tarıhy, san myńdaǵan sóz marjandary arqyly, halyqtyń jadynda saqtalyp, atadan balaǵa, urpaqtan urpaqqa ulttyq mura retinde jetedi. Ol jas urpaq úshin aldymen ózin, elin, týǵan jerin tanýǵa, ótkenin zerdelep, búgingisin baǵalap, bolashaǵyn boljaýǵa qajetti asa qundy qazyna ekenin Q.Jaryqbaev basa aıtty.
Biz kompıýterge qazaq dybysyna tán tańbalardy engizýimiz qajet. Máselen, naqtylap aıtsaq latyn árpimen «Latyn» dep jazý oqýǵa da, jazýǵa da, aıtýǵa da jeńil. Biraq muny usynylǵan jobada birde «Latyn» dep birde «Latyn» dep jazylyp júr. 1929-1940 jyldary qoldanysta «y» áripi (kırıllısada «y») óz aldyna jeke árip tańbasy boldy. Osyǵan oraı «Almaty» sózi «Almaty» bolyp jazylatyn. Al qazirgi jobada «Almaty» bolyp jazylyp júr.
1929-1940 jyldar arasynda halqymyz qoldanǵan latyn qarpi qazirgi til bilimi usynyp otyrǵan jobadan oqýǵa da, jazýǵa da jeńil ekendigi daý týdyrmaıdy. Ol júıede árip tańbalaryn bir-birimen shatastyrý degen bolmaıtyn. Sol jyldary bir-eki árip tańbasy ózgeriske túse qalsa, muny ókimet oryndary qatty qadaǵalap QazKSR Joǵarǵy Keńesi arnaýly qaýly shyǵaryp, jurtshylyqqa jarııalap otyratyn. Osy jaıtty jıyndy uıymdastyrýshylardyń biri, qazirgi psıhologııa ǵylymynyń aqsaqaly Qubyǵul Jaryqbaev qadaý-qadaý etip aıtyp berdi.
Latyn grafıkasyna kóshkende elimiz túgelge jýyq qazaq tilinde sóılegende ǵana óziniń nátıjesin beretini, sonda ǵana onyń kúsh-qýatynyń artatyny málim. Aldaǵy jerde birtindep «orys tili – resmı til» degen tirkesti badyraıtyp jazbaı, aqyryndap, eldi dúrliktirmeı-aq latyn tańbasyna kóshkenimiz, Prezıdent aıtqandaı, naǵyz damýdyń evolıýsııalyq joly bolar edi.
Latynǵa kóshý jastarymyzdyń bolashaǵyn oılaý, ulttyń tutastyǵyna qatysty másele ekeni daýsyz. Osyǵan oraı qurylatyn Ulttyq komıssııa jurtshylyq tarapynan aıtylǵan usynystardy tarazylap, naqty sheshimge keledi degen oıdamyz.
Latynǵa kóshý naýqan emes, bul eń aldymen «qazaq tili – memlekettik til» degen prınsıpti qaǵıdany basshylyqqa alyp, elimizde qazaq tiliniń keleshektegi damý perspektıvasymen sabaqtastyǵy bar másele ekendigin umytpaýymyz kerek.
Sondaı-aq ótken jıynda tómendegi usynystar qabyldandy:
1) Qazaq-latyn álipbıiniń jobasy jóninde jurtshylyqtyń oılanyp tolǵanysyna ýaqyt bersek, utpasaq utylmaımyz;
2) Jobadaǵy árip tańbalarynda aǵylshynshasy basym, sony qazaq-
tandyrǵanymyz jón. О́ıtkeni qazaq tiliniń árip tańbalary barsha túrki tildesterge qaraǵanda ózgeshelikteri mol dúnıe;
3) Bul jerde 1929-1940 jyldary qabyldanǵan bir dybysqa bir árip qaǵıdasyn ustanǵanymyz jón.
Muqan PERLENBETOV,
Qazaq psıhologııa qoǵamynyń
prezıdenti, psıhologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor
