Dombyrany mensinbeıtinder endi qaıter eken?

Osydan birneshe jyl buryn, táýelsizdiktiń eleń-alańynda sol­tústik oblystardyń birinde bolǵan soraqy qylyq eske túsip otyr. Respýblıka kúnin saltanatpen ataý keshindegi konsertke sol kezderi atqa minip júrgen bir orystildi, sholaq belsendi qazaq áıeli dombyramen án aıtý nómirin engizbeı tastapty. Bizde eýropalyq órnekpen romans aıta alatyn adamdar tolyp jatyr, «zachem dombra nýjna» deıtin kórinedi. Sol áıeldi halyq qansha jek kórse de, synasa da quqylyq turǵydan jaýapqa tarta almady. О́ıtkeni, eshkimniń ar-namysyna tımeı, dombyraǵa qarsy sóz aıtqanǵa quqylyq jaýapkershilik bolmaıdy eken. Sóıtsek, mádenıeti joǵary elderde mundaı soraqylyqtar halyqaralyq deńgeıde jaýapqa tartylady eken ǵoı. Májilistiń sońǵy jalpy oty­rysynda «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý týra­ly konvensııany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qaralyp, maquldandy. IýNESKO sheńberinde, 2003 jyly Parıj qalasynda qabyldanǵan bul konvensııa neni kózdeıdi deısiz ǵoı. Ol óz qataryna engen memleketter usynǵan materıaldyq emes mádenı muralardy tizimge alyp, olardy halyqaralyq deńgeıde quqylyq jolmen qorǵaıdy. Eger, joǵaryda atalǵandaı, bireýler alda-jalda tizimge engizilgen mu­raǵa til tıgizse nemese ony joqqa shyǵaryp, mensingisi kelmese ja­na­shyr jandar birden IýNESKO-ǵa shyǵyp, álginiń halyqaralyq deńgeıde quqylyq jolmen qýda­lanýyn talap ete alady. Bul kon­vensııanyń, mine, osyndaı zor paıdasy bar. Zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Mádenıet mınıstri Muh­tar Qul-Muhammed konvensııa­nyń barlyq qyrlaryn ashyp, kórsetip berdi. Jalpy, konvensııa mate­rıal­dyq emes mádenı muralar tizimine engizilgen qundylyqtar týraly aqparattar jınaý, zertteý, qorǵaý jónindegi shara qoldaný jumys­taryn halyqaralyq deń­geıde qar­jylandyryp, uıymdas­tyrý isterin júrgizedi eken. Búgingi kúni onyń quramyna 132 memleket engen. Al endi osy qasıetti tizimge ený boıynsha keıbir shalalyqtar, durysy kereǵarlyqtar da bolmaı qalmaıtyn kórinedi. Mysaly, qyrǵyzdyń ataqty «Manasy» tizimge Qytaı eliniń atynan ótipti. Munyń quqylyq turǵydan qate­ligi de joq. О́ıtkeni, Qytaıda birshama qyrǵyzdar turatyny belgili, osyny paıdalanyp Qytaı óki­meti baǵa jetpes rýhanı qazy­nany óz atynan tirkete qoıǵan. Endi «Manas» týraly jańa zertteýler men ǵylymı eńbekterdi IýNESKO tarapynan qarjylan­dyrý Qytaı eliniń ókiline ǵana tıesili. Degenmen, mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, tizimge ený boıynsha qatyp qalǵan qaǵıda da joq eken. Máselen, «Naýryzdy» ulttyq mereke retinde Iran, Ázerbaıjan, О́zbekstan jáne t.b. elder tirketken. Sol qatarǵa kon­vensııany ratıfıkasııalaǵan soń Qazaqstannyń da enýine bolatyn kórinedi. Konvensııany ratıfıkasııa­lasaq tizimge qazaq halqynyń dás­túr-salttaryn, dombyra jáne qobyzben án aıtý men kúı tartý ónerin, salt-joralardy, halyq­tyq meıramdardy, tabıǵat pen dúnıege qatysty bilimder men ádetterdi, dástúrli kásipterdi tirkete alamyz, dedi mınıstr. TMD aýmaǵyndaǵy barlyq kór­shi­lerimiz bizden buryn qımyl­dap, ózderiniń osyndaı dúnıe­lerin baıaǵyda-aq tirketip qoı­ǵan. Máselen, qazir Ázerbaı­jannyń kilem toqý óneri osy tizimge engizilip, ol IýNESKO tara­pynan qorǵaýǵa alynyp, jańa zertteýlerge qarajat bóli­nedi eken. Bizdiń usynarymyz tipti mol bolady. Joǵaryda aıtqandardan basqa batyrlar jyry, aıtys óneri úlgilerin, búrkitpen ań aýlaý sııaqty ha­lyq­tyq kásip jáne t.b. osy tizimge qosý nıetimiz bar, dedi M. Qul-Muhammed. Konvensııaǵa ený úshin múshe­lik jarna retinde eki mln. AQSh dollary shamasynda qarajat aýdarý qajet eken. Biraq ulan-asyr paıdasyna qaraǵanda bul shyǵynnyń túk emes ekeni kóri­nip tur. Talqylaýǵa qatysqan barlyq depýtattar da osyny aıtty jáne olardyń bári de konvensııany osy ýaqytqa deıin ratıfıkasııala­maǵanymyzǵa óki­nish bildirdi. Palata Tóraǵasy Oral Muhamed­janovtyń ózi bul qujatty baıa­ǵydan-aq ratıfıkasııalaý qa­jet­tigin depýtattar aıtqan da edi, dedi. Ony uzaqqa sozyp jiberý ?mádenıet mınıstrligi tarapynan bolǵan qatelik ekenin M.Qul-Muhammed te moıyndady. Jaqsybaı SAMRAT.