Mıra LIBGARD: Úsh tildi meńgergenmen, qalaýym – qazaq tili

Seksen jylǵa jý­yq tarıhy bar Semeı memlekettik pedagogıka ıns­tı­tý­ty elimizdegi baıyr­ǵy jo­ǵary oqý oryn­da­ry­nyń birinen sa­na­la­dy. Bas­qasy bas­qa, atal­ǵan oqý ornynda qazaq tili men ádebıeti ma­man­daryn daıarlaýda ejelden qalyptasqan jaqsy úrdis bar. Sonyń bári mundaǵy bilikti ustaz­dardyń qajyrly eńbekteriniń arqasy bolsa kerek. Esimi elge belgili ǵalym-ustaz,  Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Qaıym Muhamedhanov solardyń biri ǵana emes, biregeıi bolatyn. Bul aǵamyzdy bóle-jara aıtyp otyrǵanymyz, mun­daǵy fılologııa fakýlteti qazaq bóliminiń saq­talyp qalǵany da osy Qaıym aǵanyń arqasy. Bul oqıǵany qysqartyp aıtatyn bolsaq, ótken ǵa­syrdyń alpysynshy jyl­dary qazaq tili men ádebıetiniń mamandary endi qajet emes degen jeleýmen joǵarydan bul fakýltetti jabý týraly nusqaý túsedi. Sonda Qaıym aǵamyz sol kezdegi oblystyq keńes atqarý komıtetiniń tór­aǵasy, ultjandy azamat Ekeıbaı Qa­shaǵanovqa  baryp, aqyr sońy ekeýlep júrip qa­ter­­­li sheshim­niń aldyn alǵany ańyzǵa bergisiz aqıqat. El egemendiginiń arqasynda qazirde munda qa­zaq fılologııasy óz aldyna jeke fakýltet. Mu­ny bir desek, ekinshiden sol fakýltette búginde basqa ult ókilderiniń de oqyp jatqany kóp nárseni ańǵartsa kerek. Al keshegi keńes zamanynda bul óńimiz túgil, túsimizge kirmeıtin sharýa edi ǵoı. Sonyń bári ózara túsinistiktiń arqasynda múmkin bolyp otyr. Memlekettik til faktory elimizdi mekendeıtin ult­tar arasyndaǵy bereke, birliktiń basty qundylyq­tarynyń birine aınala túsip kele jatqandyǵy da shyndyq desek, ınstıtýttyń qazirgi rektory, ǵylym doktory, professor Meıir Eskendirov ózara bir áńgimede qazaq fılolo­gııa­sy fakýltetiniń ekinshi kýrsynda birqatar ózge ult ókilderiniń oqyp jatqanyn, sonyń biri Mıra Lıbgardtyń óziniń talabymen ınstıtýt rektorynyń grantyn jeńip alǵanyn rızashylyq sezimmen málimdegen edi. Mine, sol Mıramen tildesip otyrmyz. Ashyq- jarqyn boıjetken áńgimeni áriden, ata-babasy men naǵashy jurty, ata-anasy týraly júrekjardy sózimen bastap ketken. – Meniń atam Aleksandr men ájem Valentına Qyrym jaǵynyń nemisteri eken, – dep bastady óz só­zin Mıra, – soǵys jyldary olar burynǵy Semeı oblysynyń Aq­sýat aýdanyna kóship keledi. Bas­tapqyda olar jańa ortaǵa sińise almaı qınalǵan de kórinedi. Biraq jergilikti halyqtyń baýyr­mal­dyǵy men qaıyrymdylyǵy bu­­lardyń júregin tez jaýlap alady. Al mundaı jaǵdaıda ózińdi bóten sezinýge jol qalmasa kerek. Al­dymen bular til úırenýge ty­rysyp baǵady. Árıne, bastapqyda tildi buzyp sóılegenderine qy­sylady. Biraq qazaq aǵaıyn­dar­dyń oǵan kúlmeı, kerisinshe qol­pashtap, qoldaǵandaryna rıza bo­la­dy. Sóı­tip, tez arada til úı­renip alady. Sodan keıingi jerde bu­lardy eshkim jatsynbaǵan tárizdi. Birazdan soń bular qazaqy or­taǵa tipten beıimdele túsipti. Iаǵ­nı, qazaqtardyń balajandyǵy bu­larǵa da juqqan sekildi. Sonyń aıǵaǵyndaı, meniń ákem toǵyz aǵaıyn­dy. Kóp aǵaıyndy bolǵan­dyǵyna búginde ózderi de qýanady. Sonyń bári tipti Aqsýatta oryssha oqysa da qazaqshaǵa júırik, óıt­keni dostarynyń bári qazaq. Biraq, ókinishke qaraı keshegi myzǵymastaı kóringen alyp ımperııa ydyraı bastaǵan shaqta bizdiń áýlet aldymen Borodýlıha aýda­nyna qotaryla kóshipti. Buǵan endi olardy sógýge bolmas. Qalaı bolǵanda da olar úshin Aqsýattyń jóni bólek. О́ıtkeni, olar sol jaq­ta ósip, óndi. Onyń ústine ata­myzdyń súıegi sol jaqta. Iаǵnı, óziniń ósıeti boıynsha qaıtys bol­ǵan soń Aqsýatqa jetkizilip, jerlengen. Onyń bir sebebi sol, erterekte qaıtys bolyp ketken Evald degen uly sol jaqqa jerlengen eken. Ekinshiden, atamyz qazaq ortasynda máńgilik tynys­taýdy jón kórgen be deımin. Atam dúnıeden ozǵanda men bar joǵy eki jasta edim. Sol sebepti atam esimde qalmapty. Al ájem qaıtys bolǵanda men alty jasta bolatyn­myn. Ol kisiniń jarqyn beınesi, aıtqan aqyly áli esimde. Ájem Borodýlıha jaǵynda máńgilik ty­nystap jatyr. Ákemmen birge tý­ǵandardyń kóbi negizinen Germa­nııa­ǵa kóship ketti. Arasynda Reseıge ketkender de bar. Solardyń qaı-qaısysy bolsyn, ara-tura Semeı óńirine kelip ketip júredi. Sonda jas bolsam da olardyń bul jaqty qımaıtyndyqtaryn baıqap qalamyn. Aǵaıyndarymnyń qazaq­tardy, qazaq tilin saǵyndyq deıtinin qaıtersiń! Buıyrtsa, aldaǵy jyly Germanııadaǵy týystarǵa men de baryp qaıtatyn shyǵarmyn. – Al endi ata-anań týraly aıta ketseń. – Iá, ózim de soǵan kele jatyr edim. Ákemniń aty – Lıbgold, otbasynda segizinshi bolyp ómirge kelipti, Aqsýat eliniń týmasy. Mektepti sol jaqta oryssha bitirgen. Biraq joǵaryda aıtqandaı, qa­zaqshaǵa sýdaı. Mektepten keıin sol jaqta tehnıkalyq ýchılıshede oqyǵan. Áskerge baryp kelgen soń Semeıdegi jıhaz fabrıkasynda sheber bolyp jumysqa ornalasady. Al sheshem Torǵaı Abyraly óńiriniń qazaǵy, Qaınar aýyly­nan. Bular alty aǵaıyndy, bes qyz, bir ul. Solardyń eń úlkeni meniń sheshem mektepti bitirgen soń Semeıdegi tehnologııa ınstı­týtynyń ekonomıka fakýltetine túsedi. Al ony bitirgen soń birer jyl syrt jaqta jumys istep, aqyr sońynda ákem jumys istep jatqan jıhaz fabrıkasyna ma­man­­dyǵy boıynsha qyzmetke orna­lasady. Sodan dám-tuzdary jara­syp, óz aldyna shańyraq qurady. Alǵashqyda baspana qaıdan bolsyn, jataqhanadan bir bólme alǵanǵa qýanady. Sonsoń men týǵan soń bulardyń alańsyz qyzmet etýine bóget bolmasyn dep meni naǵashy apam Baqyt Qaınarǵa alyp ketedi. Ol kisi sol shaqta medbıke, al naǵashy atam Hatshybek esepshi bolyp eńbek etetin. Qazirde naǵa­shylarym Semeıde turady, ekeýi de zeınetker.  О́sip-óngen áýlet negizinen osy Semeıde turyp jatyr. Áıteýir, otbasymyz týraly sóz bastalyp ketken soń endi sony jerine jetkizip aıta ketsem, artyq­tyǵy bolmas dep oılaımyn. Qazir­de ata-anam mamandyqtaryna oraı jeke kásippen aınalysady. Iаǵnı, burynǵy kásipterin odan ári damy­typ, jıhaz óndirisimen shuǵyl­danýda. Bir sózben aıtqanda, bireýden ilgeri, bireýden keıin tirlik jasap keledi. Qalaı desek te sonyń bári el egemendiginiń arqasy. Bolmasa jeke sharýamen aınalysqan jandardy keshegi keńes zamanynda ıt qosyp qýalapty dep estımiz. О́zimnen keıingi baýyrym Vladıslav men oqyǵan №7 mektep-lıseıdiń 11 synybynda oqyp ja­tyr. Ol da úsh tildi biledi. Ol mektepti bitirgen soń tártip saqshysy bolsam deıdi. Ony endi ýaqyt kórsetedi. – E, memlekettik tildi naǵashy jurtyń da Qaınarda júrgende úırengen boldyń ǵoı? – Tipten de olaı emes. Meniń jasym ekige kelgenshe tilim shyqpapty. Bul bala mylqaý bolyp qalmasa neǵylsyn dep ýaıymdapty naǵashy jurtym. Sodan qalaǵa, ata-anamnyń qolyna qaıtyp keldim. Qudaı qoldap, tilim de shyqty. Biraq, myna qyzyqty qarańyz, ákem nemis, sheshem qazaq bolǵanmen tilim oryssha shyqty. О́ıtkeni, otba­synda áke-sheshem kóbine oryssha sóılesetin jáne aýlaǵa shyqsań da bári oryssha saıraıdy. Balabaq­shada da solaı. Endi sonyń bári baıaǵy zamannan qalǵan eski úrdis qoı. Sol shaqta múldem til bilmegenime nazalanyp, shesheme men nege qazaqsha uqpaımyn, nege qazaqsha sóılemeımin dep jylaǵanym esimde qalyp qoıypty. Sol tusta úsh tilde – nemisshe, qazaqsha jáne orys­sha erkin sóıleıtin ákeme uq­sap baǵýǵa tyrysqanym ǵoı ózimshe. Shyndyǵynda til bilgen adam ózin sýda júzgen balyqtaı erkin sezinetini ras qoı. Keıin ýaqyty kelgende sen de ákeń sekildi úsh tildi erkin meńgeretin bolasyń dep anam meniń jigerimdi janyp, qaırattan­dyr­ǵany da esimde. – Sonymen mektepke bardyń... – Men mektepke barǵan shaqta temirjol vokzalynyń mańynda tu­ratynbyz. Sol sebepti osy mańdaǵy №23 orys mektebiniń tabaldyry­ǵyn attadym. Munda qazaq tili birinshi synyptan bastap oqytylady eken. Jáne muǵalimge baılanysty ma, talap kúshti. Sonsoń muny zaman talaby dep te túsinýimiz kerek. Bolmasa keshegi keńes zamanynda orys mektepterinde qazaq tiliniń jaı ánsheıin kóz aldaý úshin oqytylǵanyn kórmesek te, estidik qoı. Sol sebepten de, bul sabaqty berýge tájirıbesi azdaý, áıteýir aqsha tapqanǵa máz muǵalimder jegiledi eken. Al bizge qazaq tilinen sabaq bergen Almagúl Erǵasenova ózine de, ózgege de talap qoıa biletin táji­rıbeli muǵalim, bilikti maman bo­lyp shyqty. Memlekettik tildi bilý mindetiń ekenin  ol meılinshe túsin­dirip baǵatyn. Jáne jaı qurǵaq úgitpen shektelmeı, áýezdi tildiń qyry men syryna úńilýimizge jol asha bildi. Qandaı ertegi, batyrlar jyryn oqymasyn, eliktirip áke­tedi. Kóp sózdiń mánin túsinbeı qalsaq ta, bilmekke qushtarlyq bárin jeńedi eken. Onyń ústine basqalarǵa qaraǵanda, maǵan jeńil. О́ıtkeni, úıdegi keńesshim de myq­ty. Iаǵnı, anam óz bilgenin maǵan úıretýden aıanyp qalǵan emes. Osy eki aralyqta ata tili – nemis tilin de úırenýge yntam aýa bastady. Al besinshi, altynshy synyp­tarda oqyp júrgende qazaq tili páninen túrli olımpıadalarǵa qatysa bastaǵannan óz bolashaǵym­dy aıqyndap alǵandaı boldym. Iаǵnı, bastaýysh synypta arhıtektor, ıakı dızaıner bolsam degen bala armanym jaıyna qaldy da, onyń ornyn tilge degen qushtarlyq basa berdi. Sóıtip júrgende qalanyń Jańasemeı dep atalatyn bóligine qonys aýdardyq. Soǵan oraı maǵan úıdiń mańyndaǵy №7 mektep-lıseıge aýysýǵa týra keldi. Munda da tilge qushtarlyq arta túspese kemigen joq. Sonyń aıǵaǵyndaı, bu­rynǵy eski daǵdymmen til olım­pıa­dalaryna belsendi túrde qatysa bastadym. Bul shaqta Semeı óńi­rinen shyqqan Abaı, Shákárim, Muh­tar syndy alyptardyń shyǵar­malarymen eptep bolsa da sýsyn­dap qalǵan edim. Al odan keıingi jerde aqıyq aqyn Muqaǵalı óleńderimen tanystyǵym bastaldy. Bir sózben aıtqanda, kókirek kózim ashylyp, sanamda silkinis paıda boldy. Qyzyl sóz úshin aıtty demeńiz, osydan keıingi jerde keýdede otanshyldyq sezim de bas kótergen. Shyndyǵynda, «men eger lapyl­dap janbasam, sen eger lapyldap janbasań, serpiler túnek tún qashan» dep aqyndardyń biri jyr­laǵandaı, táýelsizdikten soń ile-shala ómirge kelgen bizdiń tolqyn­nyń da sol el táýelsizdigi úshin qyzmet eter kezi keldi ǵoı. Sóıtip júrgende taǵy bir jaýapty synaqqa túsýdiń sáti tústi. Bul ótken jyldyń naýryz aıy bolatyn. Onda men 11 synypta oqıtynmyn, ıaǵnı mektepti bitireıin dep jatqanmyn. Qazaq tili páninen aımaqtyq olımpıada osy Semeı pedagogıka ınstıtýtynda ótkizildi. Arýaq qoldap degendeı, osy saıysta júldeli birinshi oryn­dy jeńip aldym. Muny óz basym ázirgi ómir jolymdaǵy eń basty jeńisim dep bilemin. О́ıtkeni, sol jeńistiń arqasynda atalǵan ınstıtýt rektorynyń grantyn ıelendim. Solaısha mektep bitirmeı jatyp meniń bolashaǵym aıqyndalyp qaldy. – Al endi Mıra, óziń oqyp jatqan ınstıtýt pen fakýltet týraly, birge júrgen dostaryń jaıynda aıtyp berseń. – Bizdiń ınstıtýtta esimi búkil elimizge belgili Qaıym Muhamed­hanov, Tóleýbaı Amanov syndy ádebıetshi, matematık ǵalymdar eńbek etken. Instıtýt shákirtteri arasynan Eńbek Erleri, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, jazýshy-aqyndar kóp­tep shyqqanyn da jaqsy bilemiz. Qazirde bizge Arap Espenbetov, Qınaıat Shaıahmetov syndy bilgir ustazdar dáris oqıdy. Onyń biri – belgili sultanmah­muttanýshy, al ekinshisi bilikti til mamany retinde qalyń kópshilikke esimderi keńinen tanylǵan ǵalymdar. Instıtýt, fakýltet basshylary týraly meniń baǵa berip jatqanym durys bolmas. Solaı deı turǵan­men, ınstıtýttaǵy ózara túsinistik, qalyptasqan jaqsy úrdis týraly osyndaǵy stýdent jastar atynan óz lebizimdi bildire ketsem, artyq bolmas.  Aıtalyq, ınstıtýt rektory Meıir Ǵarıpollauly jańa zaman­nyń jańa basshysy. Ol kisimen rektordyń jańa jyldyq shyrsha­synda, ınstıtýt deńgeıindegi túrli is-sharalarda kezdesip qalamyz. Munyń syrtynda rektordyń jeke saıtyna kirip, ózimizdi tolǵan­dyryp kele jatqan saýaldarǵa qol­ma-qol jaýap alyp jatamyz. Muny da jańa zaman tynysy, demo­kratııanyń bir kórinisi dep bilemiz. Al fakýltet dekany Farıda Jaqsybaeva bul qyzmetti on jyl­dan beri atqaryp kele jatqan táji­rıbeli ustaz. Bir jaǵynan aqylshy anamyzdaı. Kýratorymyz Qarly­ǵash Qurmanbaeva jas ǵalym, qa­shanda jastardyń arasynan taby­lady. Fakýltetimizde bıyldan bastap tárbıe jónindegi kýrator jáne bar. Bul mindet Gúljanat Muqanǵalıeva degen apaıymyzǵa júktelgen.  Mine, osy kisilerdi ózimizdiń aqylshymyz dep bilemiz. Al ınstıtýt kólemindegi barlyq rýhanı sharalardyń basy-qasynda júretin tárbıe jumystary jónin­degi prorektor Erǵalı Esenjolov degen aǵaıymyzdyń da biz úshin jóni bólek. Instıtýt kóleminde ulttar dos­tyǵy, til, jastar tárbıesi týraly ótip jatatyn sharalarda esep joq. Munda búgingi kúni jıyrmaǵa jýyq ult ókilderi oqysa, solardyń eshqaısysy álgindeı mazmundy sharalardan tys qalǵan emes. Sonyń ishinde jeltoqsan qaharmany Qaı­rat rýhyna arnalǵan dástúrli keshti bóle jaryp aıta ketsem deımin. Osy kesh sońy stýdent aqyndardyń músháırasymen qorytyndylanyp keledi. Oǵan respýblıkamyzdan tys jerlerden de jas talanttar qaty­sýda. Qaırat jalpy stýdent jas­tar­dyń maqtanyshy desek te, onyń semeılikter úshin orny bólek. О́ıtkeni, táýelsizdik jolynda qyr­shynynan qıylǵan ol osy Semeıde máńgilikke tynystap jatyr. Joǵaryda ınstıtýtymyzda jı­yr­maǵa jýyq ult ókilderi oqıdy dedim ǵoı. Sonyń tórteýi bolyp biz burnaǵy jyly qazaq fılologııasy fakýltetine oqýǵa tústik. Sonyń ekeýi qazaq mektebin bitirgen. Orys qyzy Natalıa Borodýlına Úrjar aýdanynan bolsa, belorýs qyzy Dıana Dergach Kýrchatov qala­synan. Al endi ana zamanda keshegi atom polıgonynyń astanasynda qazaq mektebi ashylady, onyń túlegi joǵary oqý ornyna baryp, onyń qazaq fılologııasy fakýltetine túsedi dep kim oılapty. Osynyń bári táýelsizdiktiń arqa­sy dep taǵy bir qaıtalap qoıǵan jón. Sonymen, álginde aıtqan tór­teýdiń ekeýi qazaq mektebiniń túlegi dedik. Al meniń sheshem qazaq qyzy ekendigin estip, bilip otyrsyzdar. Sondyqtan bizdiń aramyzdan alǵashqy bette tilden qınalyńqyraǵan Natalıa Mınh boldy. Bir jaqsysy, abzal ustazdardyń arqasynda qazir ol da ysylyp qaldy. Kúni erteń onyń basqa ult ókilderine memlekettik tildi tereń úıretetindigine esh kúmán joq. Al taza qazaq bóli­minde oqyp jatqan bizge budan da shıraı túspesek bolmaıdy. Soǵan oraı, keıde keıin taza qazaq mektebinde qazaq tili men ádebıetinen qalaı sabaq beremin dep qobal­jyp qalatynym da bar. Qazaqta jaman syryn aıta­myn dep shynyn aıtady degen sóz bar. Osy oraıda syrymdy da, shynym­dy da aıta ketsem, meni durys uǵarsyzdar dep oılaımyn.  Meniń pedagogıka ınstıtýtynyń qazaq fılologııasy fakýltetine eshkim­niń zorlyǵynsyz, júrek qalaýym­men túskenim ras. Son­dyq­tan qalaǵan mamandyǵym­nan eshqashan bas tartpaımyn. Biraq reti kelip jatsa qazaq jýrna­lıstkasyna, onyń ishinde tele­jýrnalıstıkaǵa bet bursam degen de oıym joq emes. Týystarym seni «Qazaqstan» telearnasyndaǵy Maıa Veronskaıa sekildi telejúr­gizýshi retinde kórsek dep qoıady. Endi onyń bárin ýaqyt kórsetedi. – Sóz sońynda ınstıtýtqa oqýǵa túskennen bergi jerdegi qol jetken jetistikteriń tý­raly aıta ketseń. – Instıtýtqa túsip bárin tyndyryp tastadym deı almaı­myn. Biraq azdy-kópti jetistikter joq emes. Eń bastysy, buryn­ǵysynsha til saıystary­nan tys qalǵan joqpyn. Aıta­lyq, bıylǵy jyldyń kóktem aıynda «Til – memleketimizdiń tuǵyry» degen atpen stýdent jastar arasynda ótken baıqaýda júldeli birinshi oryndy ıelendim. Al tamyz aıyn­da oblys ortalyǵy О́ske­mende el táýel­sizdiginiń 20 jyl­dyǵyna oraı «Memlekettik tildi bilý – paryzyń» degen atpen 18 ben 30 jas aralyǵyndaǵy basqa ult ókilderi arasynda ótken baı­qaýda bas júldeni jeńip aldym. Sonda Dıana Dergash, Natalıa Mınh úsheýimiz «Qara­jorǵa» bıin bıledik. Budan keıin sol tamyz aıy­nyń sońynda Astanada ótken til saıysyna qaty­s­tym. Oǵan negizinen joǵary oqý oryndarynyń, kolledj ben mek­tep­terdiń oqy­týshy-muǵa­lim­de­ri, jýrnalıstıka salasynyń qyzmet­kerleri qatys­ty. Son­dyq­­tan júldeli orynǵa ilige alma­dym. Biraq oǵan esh renjimeımin. Qaıta osyndaı márte­beli baı­qaýǵa qa­tysyp, tájirıbe jınaq­tap qaıt­qanyma qýanamyn. Instıtýtqa túskeli qoǵamdyq jumystan da syrt qalǵan emespin. Aıtalyq, stýdentter arasynda fakýltet kásipodaq komıtetiniń tóraıymymyn. Onyń syrtynda ınstıtýt kásipodaq komıtetiniń hatshysymyn. Osy mindetterdi atqara júrip, turmysy tómen otbasylarynan shyqqan stýdentterge qol ushyn berip, kómektesýdi ózimniń paryzym sanaımyn. Keıde oralman stýdentterge de kómek­tesip jatamyz. Máselen, kásip­odaq komıteti Dáýlet Aryn degen oralman stýdenttiń Astanada «Jastar jyrlaıdy» degen atpen ótken jyr saıysyna qatysyp kelýine járdemdesti. Jýyrda Semeıde oblys áki­miniń bastamasymen «Bir Otan, bir til – Táýelsiz Qazaqstan» atty memlekettik tildi meńgergen ózge ult jastarynyń oblystyq forý­my ótti. Oǵan biz de qatystyq. Osynyń bári stýdent jastar arasyndaǵy bereke-birlikti ny­ǵaı­ta túsetin oń sharalar dep bilemin. Biz – táýelsizdik túlekteri el erteńine nyq senimdimiz. Hakim Abaı atamyz aıtqandaı, sol egemen el irgesine bir kirpish bolyp qalana bilsek, armanymyzdyń oryndalǵany. Áńgimelesken Dáýlet SEISENULY.