«Ulysymnyń uıytqysy – ońtústik» atty basqosý Táýelsizdik toıyna arnaldy

Qyzyq boldy. On birinshi jy­ly­ńyzdyń on birinshi aıynyń on birinshi kúninde ońtústigińizge on bir aqyn-jazýshy keldi. Astanańyz ben Almatydan. Tashkentten hám Más­keýden. On bir iri-iri BAQ bas­shylary jetti. Sondaı-aq basqa da birqatar buqaralyq aqparat qural­darynyń Shymkentke kelgen ókil­derin esepteseńiz she, olar-daǵy onnan astam eken. Qarashanyń qary eljireı eridi. Shymkenttiń shat-shadyman mızam shýaǵy qaıta oralǵandaı kúı keshti. Qonaqtar. «Ulysymnyn uıyt­qysy – Ońtústik» atty basqosýǵa bolat joldyń boıymen jáne ushaqpen asyǵa jetken meımandar. Oblys ákiminiń shaqyrýy boıynsha. Allaǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe deıik. Ulan-baıtaq elimizde ulan-ǵaıyr tirlikter atqarylyp, ulan-asyr toılar ótip jatypty. Ońtústik Qazaqstan oblysynda da búkil baıtaǵymyzdaǵydaı jasam­paz­dyqtyń jıyrma jyly jetkizgen jeńister mol. Tek biren-saran sandardy sanańyzǵa salyńyzshy. О́ńirlik ónim 1991 jylǵy 7 mıllıard teńgeden 1,1 trıllıon teńgege deıin, ıaǵnı 163 ese artty. Jan ba­sy­na shaqqanda IJО́ 3,7 myń teń­geden 447,8 myń teńgege deıin nemese 121 ese ósti. Investısııańyz 225 ese, bıýdjetińiz 25 ese kóbeıdi. О́nerkásip pen aýyl sharýashy­ly­ǵynyń jalpy ónimdik kórset­kish­teri júzdegen mıllıard teńgemen ólshenedi. Indýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq aımaqta 31 joba júze­lený­de. «Ońtústik» arnaıy ekono­mı­ka­lyq aımaǵy men Kóksaraı sý rettegishi mereıińizdi tasyta túser. Jańa mektepter men jańa aý­rý­hanalardyń, jańa joldardyń, aýyldarǵa taza, tabıǵı aýyz sý men kógildir otyn aparýdyń eń joǵar­ǵy kórsetkishteri de osy Oń­tús­ti­gińiz­de. Jylyjaılaryńyzdyń jet­pis pa­ıyzdan astamy, tamshylatyp sý­a­rý­dyń basym bóligi osy Oń­tús­ti­gińizde. Bıyl Maqtaaraldyń maq­ta­shylary bastap, qalǵandary qostap, «aq al­tynyńyzdan» eń kóp ónim jınady. Qazaq maqtasynyń sapa­sy artyp, suryptary molaıa tústi. Táýelsizdiktiń jasampaz jıyr­ma jyly ishinde jańadan 224 má­denıet oshaǵy ashyldy. Olardyń ishinde jetpisten asa klýb, júz otyzǵa jýyq kitaphana, onshaqty saıabaq, tórt teatr, jeti mýzeı, taǵysyn-taǵylar bar. Eńseli, eldik, eleýli eskertkishter myńnan asty. Osydan eki apta buryn ǵana Otyraryńyzda kúsh atasy Qa­jy­mu­qannyń, rýh sardary О́zbekáli Jánibekovtiń, án padıshasy Shám­shi Qaldaıaqovtyń tuǵyrly tulǵa­lary boı kóterdi. «Ulysymnyń uıytqysy – Oń­tústik» basqosýyna qatysýshy qo­naqtar shyraıly shaharyńyz Shym­kenttegi «Dańq» memo­rıalyn, Shám­shi alleıasyn, Neke saraıyn, «Jer Ana» monýmentin, Táýel­siz­dik saıa­ba­ǵyn tańdana aralap kórdi. In­dýs­trıaldy aımaqtarmen, jańa kásip­oryndarmen tańyrqaı tanys­ty. «ERNUR-press» korpora­sııa­sy, «Za­mana» baspa úıi, «Aıǵaq» baspa úıi, «Otyrar» telearnasy, «Ońtús­tik Qazaqstan», «Shymkent kelbeti», «Reıtıng» sııaqty BAQ jumys­tary­na den qoıyp, tájirıbe almasty. Eń áýeli, tańerteńgi saǵat onda Shymkenttegi kórkemsýret gale­reıa­synda ótken «Baspasóz jár­meń­ke­si» barshanyń nazaryn aýdardy. О́ńir baspasóziniń qara shańyraǵy «Ońtústik Qazaqstan» gazetinen bastap, barlyq aýdandyq jáne qalalyq gazetterdiń, táýelsiz dep, memlekettik emes dep, jekemenshik dep, túrli-túrli atalatyn júzdegen basylymdardyń, telearnalardyń, baspahana-baspalardyń, taǵy bas­qa­lardyń kórme-jármeńkesinde emin-erkin, emen-jarqyn shúıir­kelesý boldy, ónimder taratyldy. Sol on birinshi qarashańyzda, saǵat on birden on bir mınót ót­kende «Reıtıng» aptalyǵynyń úsh jyldyq merekesi jáne jańa ǵı­ma­ratynyń ashylý saltanaty uıym­das­tyryldy. «Alash aınasy» ga­zeti­niń bas redaktory Serik Janbolat óz sózinde ázilge oraı bylaı dedi: «Ne shyqsa da Shymkentten shyǵady degen sóz beker aıtylmas. Myna «Reıtıng» aptalyǵynyń aı­tary alymdy, ár nómiri shalymdy, jańashyl gazet. Táýelsizdikke qyz­met etpektiń tyń tynysyn ashqan tekti basylym bop keledi. Bundaı basylym oblys, óńir sheńberinde qal­maýy tıis, búkil elge taral­maǵy jón». «Qalamger-Media» or­ta­lyǵynyń atqarýshy dırektory Janarbek Áshimjan: «Úsh jyldyń ózinde óz únin tanytyp úlgergen ga­zettiń júrer joly, jeter je­ńisteri jarqyn ekeni daýsyz», dep túıdi. Tús aýa talaı-talaı tańǵa­ja­ıyp­tarmen tanysyp oralǵan BAQ basshylary men qalyń jýrnalıster qaýymy «Erkin sózge 20 jyl» atty forýmǵa jınaldy. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy Ońtústik Qa­zaq­­stan oblystyq fılıalynyń tór­­aǵasy, «Ońtústik Qazaqstan» ga­zetiniń bas redaktory Beısenbaı Tájibaev moderatorlyq etken fo­rým­nyń «dóńgelek ústelinde» or­da­ly oılar ortaǵa salyndy, ót­kir-ótkir pikirler aıtyldy. Oblys ákiminiń orynbasary Álı Bektaev ulystyń uıytqysy atanǵan óńir­diń ózgeshelikterin, Táýelsizdik toıy qar­sańyndaǵy tolaǵaı ta­bys­tar­dyń basty-bastylaryn tilge tıek etti. Rýhanı-mádenı, BAQ sala­la­ryn­daǵy jetistikterdi my­sal­ǵa keltirdi. Ońtústikte qazir 200-ge jýyq BAQ bar, olarda 2000-nan asa adam jumys isteıdi. BAQ-tardyń 90 paıyzy – jekemenshik. Jekemeshik baspahanalar da bar. Jekemenshik BAQ-tardyń bıik-bıik, sáýletti ǵımarattary boı kóterýde. «Qazaq­stan Jýrnalıster odaǵynyń Oń­tús­tik Qazaq­stan oblystyq fılıa­ly­nyń uıym­dastyryp otyrǵan «Erkin sózge 20 jyl» forýmynyń ózi biraz jaıtty ańǵartady. Bizde baspasóz erkindigine, sóz bostan­dy­ǵyna, qalam táýelsizdigine tolyq jol ashylǵan. Bul – Táýelsizdiktiń naqty nátı­jesi», dedi Álı Bektaev. L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Qaırat Saq, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Esbergen Alaýhanov, respýblıkalyq «Aı­qyn» gazetiniń menshikti tilshisi Qýan­­dyq Orazbekuly baıandama ja­sady. Qaırat Saq respýblıka bo­ıyn­sha BAQ áleminde ózgeshe­lik­terdiń mol ekenin, Ońtústikte 177 ga­zet tirkelgenin, kóbi jaryq kó­rip jatqanyn, 11 ózbek, 26 orys gazeti bar ekenin, aýdannan, aýyl­dan shy­ǵyp, búkil respýblıkaǵa taraıtyn basylymdardyń az emestigin aıtty. Olardyń bári derlik memlekettik-áleýmettik tapsyrys­ty paıdala­na­dy. О́kinishke qaraı, respýblıka kóle­mindegi qazaq jáne orys tildi basylymdar arasynda aıtarlyqtaı alshaqtyqtar oryn alýda. Bir-biri­niń kótergen kúrdeli máselelerine qoldaý kórsetpeıdi. Tyǵyz ynty­maqtastyq, nyǵyz yq­paldastyq jetispeıdi. Sóz bos­tan­dyǵyndaǵy shek­ten shyǵýshylyqqa tosqaýyl qo­ıyl­maǵy jón. Sóz bos­tandyǵy sheksiz emes. Jýrnalıstik ar-ojdan jaýapkershiligi esten shyǵyp ketetin kezder jıi oryn alady. Esbergen Alaýhanov ulttyq uly murattarǵa jetý jolynda jýr­nalıstıka men jýrnalısterdiń úlken ról atqaratynyn, keıbir elder tarapynan jasalatyn aqpa­rat­tyq ekspansııaǵa, tynyshtyqty bu­zyp, halyq yntymaǵyn ydyratýdy kózdeıtin iritki áreketterge qarsy jumystyń jetkiliksizdigin áńgi­me­ledi. QazUMÝ-diń jýrnalıst kadr­laryn daıyndaý erekshelikterine toqtaldy. «OQO-da BAQ kóp. Bul jaqsy. Alaıda kim bolsa sol, qa­laı bolsa solaı gazet shyǵaratyn, ne bolsa sony jazatyn, BAQ degen atty bylǵaıtyn jaǵdaılarǵa et úırengeni jaqsy emes», dedi dekan. Qýandyq Orazbekuly bolsa, jıyrma jylda táýelsiz sana qa­lyp­tasa bastaǵanyna nazar aýdar­dy. Memlekettik BAQ pen táýelsiz BAQ arasyndaǵy alshaqtyq pen aıyrmashylyq azaıdy. О́kinishke qaraı, bazbir basylymdar baıyp­ty básekelestik ornyna betpaq bet­ jyrtysýǵa bara beretin boldy. Forýmnyń jaryssózinde «Shám­­shi» jýrnalynyń bas redaktory Qal­dybek Qurmanáli memtap­sy­rys­tyń mıllıondap bólinetin qar­jysyn keıbir basylymdar aq­ta­maıtynyn, memleket maqsatyna qar­sy jumys isteıtinin ashynyp aıtty. «Zamana» baspa úıi redaktorlar keńesiniń tóraǵasy Isa Omar osyndaı paıdaly bas­qosý­lar men talqylaýlardy dástúrge aı­nal­dy­rý­dy usyndy. «Biz búgin «Erkin sózge 20 jyl» dep jatyr­myz, biraq bir­qatar gazet taratý, baspasózge ja­zy­lý­­dy uıymdas­ty­rý mekemeleri er­­kin tańdaý múm­kin­digin shekteıdi. Ten­der ótkizýde bu­ra tartý tipti as­qyndy. Memlekettik emes gazetter arasynda óz­ge­ler­diń ıdeıalary men jańasha joba­laryn, tyń taqy­ryp­taryn ur­laı­tyn, uıat-aıatsyz paı­dalana beretin aýrý beleń alyp ba­rady», dedi Omar. «Qazaqstan-Shym­kent» tele­ar­nasynyń basshy­sy Ǵa­lym Omarhanov: «Memlekettik tap­sy­­rys­tyń mıllıondary jol­bıke gazetter men tele­ar­na­larǵa, jolbıke jýrnalısterge ba­symyraq bóli­ne­­ti­ni ras. Aıt­pasa, sózdiń ata­sy óle­di. Árip­­tes­ter du­rys qozǵap jatyr. Toı­dyń ǵana televıdenıesi bop júrgen telear­na­lar­dy, jal­ǵyz adam shyǵa­ra­tyn kez­deı­soq gazetterdi ádeıi qol­daı­tyn­dar, solardan qorqatyn­dar bılik býyn­darynda otyr. Osyn­daı kóz­qaras, osyndaı áreket – óte-móte qaýip­ti», dedi. Jýr­na­lıst-jazý­shy­lar О́tesh Qyrǵyz­baev pen Baǵdat Qa­laý­baı da keleli oılar aıtty. Osylaısha «Erkin sózge 20 jyl» jıyny birqansha másele­ler­di qyzý qozǵap baryp, baıypty pikirler túıindep, baısaldy aıaqtaldy. Ekindi áletinde Jumat Shanın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynda «Ulysymnyń uıyt­qy­sy – Ońtústik» basqosýynyń qo­ry­tyndy keshi Túrkeshtiń «Kóńil­ashar» kúıimen bastalǵan. Súgir atyndaǵy ult aspaptar orkestri kúmbirletken kúıden soń «Nuryn shashqan Ońtústik» áni áýelegen. Qazaqtyń kórnekti jazýshy­lary, dara dramatýrgteri, Memlekettik syılyqtyń laýreattary Ákim Tarazı men Dýlat Isabekov sahna tórine shaqyrylǵan. Qos sýretker tolǵanystarynan Shanın shańyraǵyndaǵy toı men oıdyń toǵysýy anyq ta qanyq tanyl­ǵan­daıtuǵyn. Ákim aǵamyz álem jú­zin­degi júzdegen ulttar ishinde qazaqtyń ǵana adamı zatyńyzdy adam dep ataıtyn aıryqsha­ly­ǵy­nan bastap, Ońtústiktiń ózge­she­li­gine deıingi aralyqqa taldama ja­sa­dy. Dúkeń jaqynda ǵana evreıler elinen, Izraılden oralǵan­dyq­tan, qazaqtardy, Qazaqstandy, ulttyq mádenıet pen ádebıetti, dramatýrgııany, teatrdy tanytý, shetjurttyqtarǵa nasıhattaý ja­ıy­n­da áńgime ádiptedi. Sahna óneriniń sańlaq syn­shy­sy, mádenıettanýshy Áshirbek Sy­ǵaı men ózbekstandyq shaıyr, «Jahan ádebıeti» jýrnalynyń bas redaktory Mırpolat Mırzo jurt aldynda jarasa, jarysa syr shertti. «Ońtústik tek Qazaqstanǵa ǵana emes, dúnıe júzine ózindik ónege­si­men tanyla tússe ıgi» degen Áshir­bek qasıetti, kıeli óńir­diń tarıhı tamyrlaryna sholý jasasa, Mırpolat qazaqtyń elý aqy­nyn aýdar­ǵa­nyn, olardyń ishinde Ońtústik órenderi bar ekenin súıinshiledi. «Juldyz» jýrnalynyń bas re­dak­tory, aqıyq aqyn Ulyqbek Es­dáýlet: «Men ońtústikshil bop al­dym, jyly jaqqa jıi-jıi kelemin, ańsap, saǵynyp júremin» dep, tyńdarmandy jyrmen terbedi. Astanadan jetken Qazaqstannyń ha­lyq aqyny, qaljyńy da qalyń Qo­nysbaı Ábil ázilge oraǵan oı­laryna Ońtústikti arqaý etip, shym­kentshildigin maǵlumdap, óleń­deri­men órnektedi. Máskeýden kelgen mi­náıi minez ıesi, qazaqtardyń qa­laýly, sahalardyń súıikti aqyny Tursynaı Orazbaıqyzy Táýel­siz­dik toıymen quttyqtap, áýezdi únimen jyr joldaryn tartýlady. Mustafa Shoqaı izimen izgilik sapar jasaǵan, eki tomdyq kitap shyǵarǵan shaıyr, túrki halyqtary halyqaralyq poezııa festıvaliniń laýreaty Qasymhan Begmanov, «Da­ryn» memlekettik jastar syı­ly­ǵynyń ıegerleri Maraltaı Ra­ıym­bekuly men Aqberen Elgezek syn­dy aqyndarǵa teatr toly tyń­dar­mandar ystyq yqylas bildirgen. Aqyn-jazýshylar eki-ekiden, úsh-úshten shyqqan saıyn jurt­shy­lyq dý-dý qol shapalaqtap, sergek serpiliske túsken. Talantty ánshi­ler Mamadııar Taýkeev, Ábdihan Nur­maǵambetov, Dinmuhammed Baı­qoja, Dosjan Dáribaev, aıtysker aqyn Nurlan Esenqulov, oblystyq opera jáne balet teatrynyń ar­naıy toby jınalǵan jurttyń qu­laq quryshyn qandyrǵan. «Shanshar» teatrynyń tarlany Ýálıbek Ábdiraıymovtyń ázili qyran-to­pan kúlkige keneltken. Erteńine qonaqtar men jergilikti jazbagerler top-toptarǵa birigip, oblystyń túkpir-túkpirine jol tartqan. «Aq altyndy» aımaq Maqtaaralda, saǵynysh saǵymyna oranǵan Saryaǵashta, toǵyz jol­dyń toraby Arysta, Alataý men Qa­rataýdyń túıisken tóri Túlki­bas­ta ótken keremet kezdesýler men jaıdarman júzdesýlerdiń al­tyn arqaýy Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵy men ulysyńyzdyń uıyt­qy­sy Ońtústik qoı, árıne. «Táýelsizdik uzaǵynan súıin­dir­geı, qazaqtyń, onyń ishinde Oń­tús­tiktiń toıy tarqamaǵaı!» degen tilekpen attandy qonaqtar. Po­ıyz­dar­ǵa, ushaqtarǵa shyǵyp bara ja­typ. Qımaı da qımaı qarasyp. Marhabat BAIǴUT, Sýretterdi túsirgen Qaısar Sherim.