Atalmysh mekeme basshysy Bolat Júnisbekov mundaǵy mańyzdy jádigerlerdiń biri – Abaıdyń alǵashqy kitabymen tanystyrdy. Bul jınaq 1909 jyly Peterbýrg qalasynda I.Boraganskııdiń baspahanasynan basylyp shyqqan eken.
«Abaıdyń qazasynan (1904 jyl) keıin týystary men balalary aqynnyń murasyn jınastyryp, baspaǵa ázirleýge kirisken. Sóıtip Kákitaı men Turaǵul 1905 jyly jazǵasalym Abaıdyń óleńderin, qara sózderin jınap, túgendeıdi. Tapqandaryn Múrseıit Bikeulynyń qolyna berip, ádemilep kóshirtedi. Eskishe qusnı-kórkem jazýdyń has sheberi Múrseıit molda arnaıy tigilgen qosta otyryp, bir aıda jazyp shyqqan», deıdi mýzeıdiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Murat Múfıuly.
Kákitaı men Turaǵulǵa uly aqynnyń qoljazbasyn jınaqtap, baspaǵa daıyndaýdy tapsyrǵan adam Álıhan Bókeıhanov. Álekeń 1915 jyly 18 qańtar kúni «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan Kákitaıdyń qazasy jaıly maqalasynda: «...1904 jyly Abaı marqumnyń óleńin kitap qylyp basyńdar dep, balalaryna hat jazdym. 1905 jyly shildeniń aıaǵynda Kákitaı Abaıdyń qoljazbasyn alyp Ombydaǵy maǵan keldi...», deıdi.
Osy oraıda shákárimtanýshy ǵalym Asan Omarov joǵarydaǵy kitaptyń jaryq kórýine jáne daıyndalýyna Shákárimniń de úlesi bar deıdi. Ǵalym dálel retinde, áli ǵylymı aınalymǵa túspegen mańyzdy derek Minásh Árhamqyzynyń 1995 jyly «Abaı» jýrnalynda jaryq kórgen «Kákitaı» atty maqalasyn kóldeneń tartady. Maqala Kákitaıdyń áıeli Bıbi ájeıdiń esteligi negizinde jazylǵan.
Osyndaǵy estelikte: tórt kisi (ózi jáne Turaǵul, Shákárim, Kákitaı) Abaıdyń jylyn beremiz dep kerek-jaraq alýǵa Semeıge keldik depti. Dál osy kezde Álıhan Bókeıhanov ta Semeıde bolǵan. Bári bas qosyp, Abaıdyń óleńderin talqylaǵan, jiktep, jiliktegen. Odan ári qaraı Bıbi ájeı esteliginde: qasymdaǵylardan «bul kisi kim?» dep suraǵanymda, oqyǵan, aqyldy adam Abaı aǵanyń óleńderin qarattyq degen edi deıdi. Bul arada shynynda Shákárim qajynyń qatysqany baıqalyp tur.
«Ábden daıyndalǵan qoljazbany Semeıge Kákitaı alyp ketti» dep jazady Árham aqsaqal óziniń esteliginde. Sonymen qatar jol shyǵynyna arnap satyp, pul qylý úshin eki semiz at, eki semiz túıeni birge áketkeni aıtylady.
Kákitaı osy saparynda Omby qalasyndaǵy Álekeńe barǵan. Bul týraly joǵarydaǵy Álıhannyń esteliginde tolyq aıtylǵan. Ombyǵa Kákitaı sońǵy núktesi qoıylǵan daıyn qoljazbamen kelgen. Jınaqta Abaı óleńderi 17 bólikke toptastyrylyp, árbir bólikke jekeleı taqyryp («Halyq týraly», «О́leń týraly», «О́zi týraly», «Ǵashyqtyq týraly», «Oı týraly», t.b) berilgen dep jazady zertteýshi A.Omarov «Shákárim ómirbaıany» atty qoljazbasynda.
Joǵaryda Semeıde jolyqqan dostar birge sýretke túsedi. Bul sýretti kózi kórgen Kákitaıdyń nemeresi Minásh apaıdyń: «Sol sýrette Bıbi ájemniń bir jaǵynda beti boıalǵan kisi, taǵy bir jaǵynda Kákitaı atam, syrtynda Turash aǵam, ekinshi jaǵynda Kákitaıdyń ıyǵyna qolyn salyp Shákárim atam turýshy edi» degen esteligin keltiredi Asan Qaıyrbekuly. Iаǵnı bertinde Á.Bókeıhanov «halyq jaýy» atanǵandyqtan saqtyq jasap, onyń betin boıap tastaǵan sııaqty. Bir áttegen-aıy, bul sýret saqtalmaǵan, alasapyran zamanda joǵalyp ketken.
Qysqasy, Abaıdyń jınaǵyn kitap qylyp bastyrý maqsatymen Ombydan Qazan qalasyna kelgen Kákitaı, aqyry qııandaǵy Peterbýrgke bir-aq barǵan. Árıne jol shyǵynyn aǵaıyn-týǵandar kóterisken. «Peterbýrgke 200 som qarajat jiberdik» deıdi Árham esteliginde.
Tórt jylǵa sozylǵan shyrǵalańnan keıin Abaıdyń alǵashqy óleńder jınaǵy 1909 jyly basylyp shyǵady.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA – SEMEI – ASTANA
