Atalǵan basqosýdy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýymen BUU Balalar qory (IýNISEF), otandyq «Bilim Foundation» qory, Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jáne ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti birlese uıymdastyrǵan. Balalar men jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyn nyǵaıtý men ómirlik daǵdylaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan mundaı aýqymdy shara Almaty tórinde alǵash ret ótip otyr.
Dúnıe júzi boıynsha sońǵy jyldary jasóspirimderdiń ǵana emes, jalpy jastardyń psıhıkalyq densaýlyǵy máselelerine basa nazar aýdarylyp keledi. Mamandardyń aıtýynsha, jastarǵa der kezinde kómek kórsetý úshin memleket, qoǵamdyq uıymdar men bıznes tarapynan arnaıy sharalar qajet. Damyǵan elderdegi sııaqty, damýshy elderde de jastar osy psıhıkalyq dertke ushyraýda. Máselen, tabysy joǵary elderde 11-15 jas aralyǵyndaǵy balalardyń tórtten biri kúnine eki ne odan da kóp ret álsireý, ashýshańdyq, kúıgelektený nemese uıqynyń bolmaýy sııaqty psıhologııalyq belgilerdi bastan ótkeredi. Eger olarǵa ýaqytynda kómek kórsetilmese, bul belgiler odan beter asqynyp, ómir súrý sapasynyń tómendeýi men sýısıdtik minez-qulyqqa ákelip soǵýy ábden múmkin.
El Úkimeti de sýısıdti qoǵamdyq densaýlyqtyń mańyzdy taqyryby retinde moıyndap, jaǵdaıdy tyńǵylyqty zertteýdi qolǵa alǵan. Ol úshin IýNISEF sııaqty álemdik uıymdarmen birlese otyryp arnaıy baǵdarlamalar ázirleý, halyqaralyq mamandardy, úkimettik emes uıymdar men bilim berý jáne psıhıkalyq densaýlyq salasyndaǵy jergilikti mamandarmen tyǵyz baılanys ornatýdyń mańyzy zor. Birlesken jumys nátıjesinde kámeletke tolmaǵan jastar arasynda sýısıdtiń aldyn alý boıynsha qanatqaqty joba ázirlengen. Osynyń negizinde jasóspirimder arasynda psıhıkalyq densaýlyq pen ómirlik daǵdylardy qalyptastyrý, sýısıdtiń aldyn alý baǵdarlamasy jasalyp, elimizdiń birneshe oblysynda iske asqan. Nátıje jaman emes. Mamandar joba bastalǵaly 12 aıdan keıin saýalnamaǵa qatysqan, sýısıd týraly oılap júrgen jastardyń 80 paıyzy mundaı oıdan qaıtqanyn aıtady.
Konferensııa barysynda, kezinde jańsaq oıǵa jol berip, keıin bul orynsyz áreketinen múlde bas tartqan jasóspirimder de óz oılaryn ortaǵa saldy. Jobaǵa qatysýshy 16 jasar Marııa ózine qol salmaq bolǵanyn, alaıda mektepke jańa kelgen psıholog mamanmen synyp saǵaty barysynda syrlasqannan keıin oıy kúrt ózgerip, osy oıy úshin qatty uıalǵanyn aıtady. «Psıhologpen bolǵan ashyq ári shynaıy áńgimeden keıin men úıge keldim jáne óletin ýaqytymdy syzyp tastadym. Men ózimdi jeńil sezindim. Sezimderim men otbasymda ózgerister boldy. Bir-birimizge jaqynyraq bolyp, kóbirek kóńil bóle bastadyq. Men qazir keshki mektepte oqımyn jáne vızajıst kýrsyn ótip júrmin, bolashaqqa josparlarym kóp», deıdi ol. Jalǵyz Marııa ǵana emes, osyndaı oımen betpe-bet kelgen birneshe jasóspirim jıynǵa qatysýshylar aldynda kóńilindegisin aıtyp, mamandarǵa rızashylyǵyn bildirdi.
– Búgingi zaman talaby erekshe. Balalarymyz túrli synaqtarǵa tap bolyp jatyr. Jasóspirimder psıhologııalyq turǵydan myqty bolýy kerek. Birinshi kezekte halyqtyń, qoǵamnyń mentalıtetin ózgertý kerek. Balalar problemasyn ashyq aıtýdy úıretý qajet. Qazirgi kezde psıhıatrǵa baryńyz dese, bári qorqady, teris qabyldaıdy. Bir qýanarlyǵy Qazaqstanda ótken jyldarmen salystyrǵanda sýısıd kórsetkishteri tómendep kele jatyr. Osy baǵytta arnaıy jeli jumys isteıdi. Endi balalarǵa uıaly telefon arqyly habarlasýǵa múmkindik bar. О́tken jyly 114 balanyń ómirin saqtap qaldyq. 5000-nan astam psıhologııalyq kómek kórsetildi, – deıdi Parlament Májilisiniń depýtaty Zaǵıpa Balıeva.
Shet memleketterden kelgen bilikti mamandar da Qazaqstannyń bul turǵydaǵy tájirıbesin joǵary baǵalady. Konferensııaǵa qatysqan Halyqaralyq psıhıatrııalyq assosıasııanyń prezıdenti Afzal Djaved pen uıymnyń beldi mamany professor Vladımır Karlı álemdik kókeıkesti problemamen kúresýde Qazaqstannyń ustanǵan baǵyty kóp elderge úlgi ekenin atap ótti.
– Qazaqstan jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyn nyǵaıtý boıynsha jańa ádisterdi engizý arqyly jahandyq deńgeıdegi psıhıkalyq densaýlyq salasyna baǵa jetpes úles qosty. Biz konferensııa men jobanyń osyndaı qyzyǵýshylyq týǵyzǵanyna qýanyshtymyz. Mańyzdysy, árbir bala men jasóspirimge baǵyttalǵan árekettiń zor nátıjege alyp kelgeni, – deıdi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Iýrıı Oksamıtnyı.
Álemdik psıhıatrlar qaýymdastyǵy men Eýropa psıhıatrlary qaýymdastyǵy atalǵan konferensııany balalar men jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyn saqtaý máselelerin osy óńirde jáne álemde ilgeriletý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam retinde baǵalady.
Qatysýshylar lebizi
Marko SARKIаPONE,
Molıze ýnıversıtetiniń professory, Konferensııa prezıdenti:
– Qazaqstanda psıhıkalyq densaýlyq salasynda orasan zor jumys jasalyp jatyr. Men osynda alty jyl buryn kelgenimde qıyn bolatynyn, ýaqyt pen tózimdilik qajet bolatynyn bilgenmin. Endi mine, birshama ýaqyt ótkennen keıin nátıjelerin kórip turmyn. Qazir birge atqaryp jatqan isterimiz jas balanyń alǵashqy qadamdary sııaqty. Biz óte mańyzdy alǵashqy qadamdy jasadyq. Endigi másele – salmaqty durys úlestirý úshin jáne qulap qalmaý úshin ekinshi qadamdy qalaı jasaý kerek ekenin anyqtaý. Sebebi bir aıaqtap uzaq turý múmkin emes. Syrqattardy jabyq ınstıtýttarǵa tapsyrmaı, adamdarǵa kómektesý óte mańyzdy. Osylaısha biz jumys jasaýǵa bolatyn sheńber quramyz. Men jergilikti qyzmetkerlerdiń jumys sapasyna, biliktiligine ábden qanyq boldym, olardyń óte jaqsy jumys isteıtinin aıta alamyn. Olar bar nazaryn naýqastarǵa aýdardy. Bizdiń Qazaqstanmen birlesken jumysymyzdyń maqsaty psıhıkalyq syrqattardyń aldyn alý ǵana emes, sonymen qosa salamatty ómir saltyn ilgeri bastyrý.
Nına FERENChICh,
BUU Balalar qorynyń (IýNISEF) ókili:
– Qazaqstannyń bul baǵytta atqaryp otyrǵan jumystarynyń óz jemisin berip jatqany qýantady. Osy konferensııa kún tártibine mańyzdy taqyryp engizilip otyr. Atalmysh taqyryp jasóspirimderdiń damýy jáne jasóspirimder, ásirese qyzdar kóbinese 15 jasta depressııa men úreıge boı aldyratynyn moıyndaý turǵysynan barǵan saıyn basym mánge ıe bolyp barady. Osylaısha konferensııa Qazaqstan men sheteldik sarapshylardyń tájirıbesin biriktiredi, ári psıhıkalyq densaýlyq máseleleri týraly osy dıalog jasóspirimderdiń jalpy aman-saýlyǵyna qosylatyn mańyzdy úles bolyp tabylady. Bizge ári qaraı ne isteý kerek? Psıhıkalyq densaýlyq jáne zorlyq-zombylyq syndy uǵymdar arasynda ózara baılanys izdeý jaǵynan áldeqaıda naqtyraq jumys jasaý mańyzdy.
Dan ChEEZM,
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ókili:
– Osy konferensııanyń negizgi qundylyqtarynyń biri tek qana depressııa týraly emes, psıhıkalyq densaýlyq týraly aıtatynymyz bolyp otyr. Bul asa mańyzdy top – jasóspirimderge baǵyttalǵan. Bul óte mańyzdy taqyryp, sebebi áńgime kelesi urpaq týraly bolyp tur. Bul kezeń kóptegen áleýmettik jáne tanymdyq daǵdylarymyzdy damytatyn ómir kezeńi. Eger adamdar osy kezeńde súrinip ketse, psıhıkalyq densaýlyǵynda kinárattar týyndap, kóbinese solardyń uzaq merzimge sozylýy saldarynan ómir boıy azap shegedi. Sondyqtan Qazaqstannyń tyń tájirıbesi talaılarǵa úlgi bolýǵa tıis.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
