Bolashaqqa batyl qadam basý, jańa jahandyq zamanǵa saı jańǵyrý máseleleri jańa Joldaýda naqtylana túsken. Aýmaly-tókpeli dúrbeleń dúnıeniń qaýip pen qaterine, álemdik qurylymnyń áp-sátte kóz aldymyzda ózgerýine saqadaı saı bolýǵa shaqyrǵan Prezıdent Joldaýda on mindetti el nazaryna usyndy.
Árıne, dúnıejúzilik alpaýyt ári aıbatty elderdiń qataryna qosylý úshin elimizde qajetti nárseniń bári bar. Alaıda shıkizatpen shektelip, ony óńdemesek, bilim alyp qana qoıyp, rýhanı dúnıemizdi jańǵyrtpasaq, damýdyń dańǵyl jolyna ońaılyqpen túspesimiz anyq. Sondyqtan Joldaýdaǵy on mindet elimizdi shyńǵa shyǵarar naqty baǵyt, aıqyn baǵdarsham bolmaq.
Elbasy alǵashqy mindette ındýstrııalandyrý, ıaǵnı ónimniń eksportqa shyǵýyn kózdeıtin jańa quraldardy ázirleý, sandyq ekonomıkaǵa kóshý arqyly bosaıtyn jumys kúshin eńbekpen qamtý úshin kelisilgen saıasatty aldyn ala tııanaqtaý kerek ekenin naqtylady. Sondaı-aq resýrstyq áleýetti odan ári damytý, «aqyldy tehnologııalar», otandyq ónimdi halyqaralyq naryqqa shyǵarýdyń strategııalyq kózin tabý, kólik-logıstıka ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý, tranzıtten túsetin jyl saıynǵy tabysty 2020 jyly 5 mıllıard dollarǵa jetkizý basty baǵyttar retinde aıqyndalady.
Atalǵan Joldaýda Elbasy qurylysqa, kommýnaldyq sektorǵa zamanaýı tehnologııalardy engizý, tabıǵı monopolııalar salasyn retteıtin zańdarǵa tıisti ózgerister engizý, qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý», banktik portfelderdi «nashar» nesıeden aryltý, jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań qabyldaý qajettigin nazarǵa aldy. Tıimdi memlekettik basqarý, bıznesti retteýge qatysýdy ári qaraı azaıtýǵa baǵyttalǵan zań qabyldaý, «aqyldy qalalar», bilim, densaýlyq salasyn sıfrlandyrýdyń mańyzdylyǵy da qamtyldy. Bıznes sýbektilerin qoldaý Memleket basshysynyń basty nazarynda tur. Osy oraıda Mańǵystaý oblysynda 2017 jyldyń 12 aıynda 1757 shaǵyn jáne orta kásipkerler sýbektilerine qatysty ister qaralǵanyn aıta ketken jón.
«100 naqty qadam» Ult josparynan serpin alǵan zańnyń ústemdigi, quqyq salasy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýdyń qaq ortasynan kórinis tapty. Iаǵnı dúnıe júziniń damýyn aıaqtan shalyp, turalatqan jemqorlyqpen kúresýge, zańnyń ústemdigine arnalǵan toǵyzynshy mindette sot-quqyq júıesiniń aldyna aýqymdy mindetter júkteldi. Sybaılas jemqorlyqty anyqtaý, sebepteri men alǵysharttaryn túbirinen joıý jónindegi jumystardy kúsheıtýge árbirimiz mindettimiz. Elimizdegi aranyn ashqan jemqorlarmen qarqyndy kúrestiń nátıjesinde 17 mıllıard teńge kóleminde keltirilgen zalal óndirilip, sońǵy 3 jylda jemqorlyq úshin 2,5 myńnan astam adam sottalǵany aıtyldy. Osy oraıda oblys kólemindegi sandardy sóıletsek, Mańǵystaý oblystyq sottarynda 2016 jyldyń 12 aıynda sybaılas jemqorlyqpen baılanysty quqyq buzýshylyqtar boıynsha 41 tulǵaǵa qatysty 24 qylmystyq is qaralyp, kináli dep tanylǵan 21 tulǵaǵa qatysty sot úkimimen 127 308 000 teńge aıyppul salynǵan. Salynǵan aıyppul jazasy 100% oryndalǵan. Al 2017 jyldyń 14 jeltoqsanyna deıin sybaılas jemqorlyqpen baılanysty quqyq buzýshylyqtar boıynsha 26 tulǵaǵa qatysty 26 qylmystyq is qaralǵan. 6 tulǵaǵa qatysty 12 549 500 teńge aıyppul salynyp, qazirgi tańda oryndalý ústinde.
Búginde para alǵandar qylmystyq zańǵa sáıkes, aıyppul tóleý arqyly jeńil jazamen qylmystyq jaýapkershilikten qutyla alady. Jemqorlardy sottap, túrmege toǵytýdan góri olardyń qarjyny qazynaǵa qaıtarǵany durys ta shyǵar, biraq olardy tegisteı basynan sıpaı berý sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń pármenine keri áser etpeı me?! Bul da oılandyratyn másele!
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, memlekettik qyzmettiń bedelin kóterý úshin buryn sottalǵandar memlekettik qyzmetke ornalasa almaıdy. Bul da, árıne durys sheshim. Kórshiles Qytaıda jemqorlyq úshin uzaq merzimge túrmege qamaý, ólim jazasy men qol shabý sııaqty jazalar kózdelip, 2000 jyldan beri 10 myńnan astam sheneýnik jemqorlyq faktileri úshin ólim jazasyna kesilgen eken. Kezinde Sıngapýr de sybaılas jemqorlyqpen ábden bylǵanǵan memleketterdiń qatarynda edi. Lı Kýan Iý bastaǵan memlekettik reforma eldi tyǵyryqtan túbegeıli alyp shyǵyp, sottardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý, jalaqylary men mártebesin kóterý arqyly jemqorlyqtyń joly kesildi.
Sondyqtan bizdiń elde jazalaýdy izgilendirgenimizben, memleket pen halyqtyń aldynda adal qyzmetin atqarý úshin ant bere otyryp, laýazymdy adam bola tura, óziniń qyzmettik ókilettikterin teris paıdalanyp, para alǵandar mindetti túrde qatań jazalanýy tıis dep oılaımyn. Qara halyqtyń emes, óz qulqynynyń qamyn kúıtteıtinderdi aıyppul jazasymen shektemeı, abaqtyǵa toǵytý arqyly qaıta tárbıelegen durys dep sanaımyn. Sebebi kez kelgen jemqor qolymen jasaǵandy moınymen kóterýi tıis. Sondaı-aq «Aýrýǵa em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degendeı, basty nazar sybaılas jemqorlyqtyń saldarymen kúreske emes, onyń alǵysharttaryn joıýǵa aýdarylýy tıistigin de aıtqym keledi.
Bul baǵytta Elbasynyń elimizdiń jarqyn bolashaǵy úshin ár salany sıfrlandyrý týraly bastamasyn qos qoldap qoldaı otyryp, ol sot salasynda da jemqorlyqty aýyzdyqtaýǵa birden bir septigin tıgizedi dep senim bildiremin. Joǵarǵy sottyń saıtynda 2014 jyly «Sot kabıneti» servısi iske qosylyp, elektrondy sıfrly qoltańbaǵa ıe azamattar sotqa talap aryz-shaǵym, ótinish, pikir nemese qarsy talap aryzdy elektrondy túrde berip, memlekettik baj salyǵyn onlaın rejimde tóleý múmkindigin paıdalansa, 2017 jyldan bastap sot prosesterin baqylaıtyn ahýaldyq ortalyq iske qosyldy. Sondaı-aq «100 naqty qadam» ult Josparynyń 20-qadamyn oryndaý maqsatynda Mańǵystaý oblysy boıynsha barlyq sot zaldary aýdıo-beınetirkeý júıesimen, sonyń ishinde, beınebaılanys qurylǵylarymen 100 paıyzǵa jabdyqtalǵan. Azamattardyń erkin túrde kez kelgen qyzmetke qoljetimdiligin qalyptastyrý, úıden shyqpaı sotqa aryz-shaǵym berý nemese qaladan qalaǵa saparlatpaı, sot otyrysyna qatysa alýy, tipti keıbir qylmystyq isterdiń qozǵalysyn ǵalamtor arqyly baqylaý múmkindigi memlekettik qyzmetke degen móldirlikti kórsetse, sonyń ishinde sot bıligine degen senimdi qalyptastyrary sózsiz.
Qoryta aıtqanda, búkil salany sıfrlandyrý – jańǵyrý men jańarýǵa umtylǵan keleshek urpaqtyń baqytty ómir súrýiniń naqty kepili bolmaq.
Jaqsylyq ALANOV,
Mańǵystaý oblystyq sotynyń tóraǵasy
