Kenjekeń aýyl balasy boldy, onyń balalyq shaǵy taýqymeti kóp soǵys jyldaryna týra kelgendikten, óz qatarlary sekildi erte eseıip, oqý-bilimge talpynys jasap, bul onyń keıin ómiriniń ózegine aınaldy. Alty balaly (úsh ul, úsh qyz) otbasynda ósip, jastyqtyń býymen, zamannyń talanttyǵa jolbasshy bolar jaqsylyǵymen mektepti medalmen úzdik bitirgen soń sol kezdegi eń shoqtyqty, ári jalǵyz ýnıversıtet – QazMÝ-ge tústi. Ony qyzyl dıplommen bitirgen soń Kenjekeńdi boıyndaǵy tabıǵı talanty toqtatpaı Máskeýge attandyrdy. Ondaǵy álemge áıgili Plehanov atyndaǵy ınstıtýttyń aspırantýrasyna túsip, sol ǵylym ordasynda shyńdaldy. Ol óte kóregen, bilikti, bilimdi, ekonomıka salasyndaǵy jetekshi ǵalymdarynyń biri – professor N.D.Fasolıaktyń shákirti boldy. Mine, osylaı qazaqsha, oryssha tárbıe aldy, eki tilde birdeı jáne oǵan shet tilin qosa oqydy. Ana tiliniń mádenıeti, óz halqynyń mentalıteti men Máskeýdiń ozyq mádenıetin boıyna cińipdi. Osylaı jas Kenjekeń el aǵasy dárejesine jetti. Joǵary oqý ornyndaǵy sheberden respýblıka, odaq kóleminde jaqsy aty jaıyldy, al qaıta jańarý, túleý, egemendik jyldary álemdik ǵylymı ortaǵa ecimi tanyldy.
K.Saǵadıevtiń iri ekonomıst-ǵalym retindegi ǵylymı shyǵarmashylyǵy alǵashynda materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý máselelerin zertteýden kórinip, ol onyń taldamalary negizinde ekonomıka ǵylymynyń jańa baǵytyna aınaldy. Kenjeǵalı Ábenuly osy baǵyttyń kóshbasshysy boldy. Ol birneshe ret Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Mınsk, Tbılısı jáne basqa qalalarda baıandama jasap, kóptegen ǵalymdar men mamandardyń nazaryn ózine aýdartty.
Akademık Saǵadıev esh ýaqytta eshkimge uqsamaıtyn ózine ǵana tán erekshe bolmys-bitimi men tulǵasy iri, ulttyq rýhy bıik, ǵylymnyń aýmaly-tókpeli, qyzyǵy men qıyndyǵy mol, soqtyqpaly da soqpaqsyz jolynda talmastan ózindik sara jolyn tańbalap kele jatqan birtýar tulǵa. Kenjekeńniń mańdaıyna aǵartý salasynda reformator bolýdy áý bastan jazyp qoıǵandaı. Joǵary bilim berý júıesindegi uıymdastyrý isin ilkimdilikpen ilgerilete júrip, óziniń mektebin qalyptastyrǵan ǵulama ǵalymdardyń biri. Bıliktiń bıigine de sátti kóterilip, sanaly ǵumyrynyń sara jolyn aıqyndady. Aıtqanymyzdyń aıǵaǵy retinde túıinderi túıilip, shıelengen bes ınstıtýtta rektor bolyp, túbegeıli ózgerister jasap, óz bedelin moıyndatqanyn alǵa tartýǵa bolady. Ol búgingi tańda atqarǵan qyzmet tizimi jaǵynan joǵary mektep júıesin uıymdastyrý salasynda aty elge máshhúr bolǵandardyń ishindegi eń tanymaly.
Kenjekeńniń ǵumyr jolyn kókteı sholyp otyrsańyz, onyń negizgi bóligi ǵylymı-pedagogıkalyq, aǵartýshylyq salamen tikeleı baılanysty ekenine kóz jetkizesiz. Sondyqtan da bolar, óz zamandastary ony jańashyl rektor, reformator rektor bolǵanyn maqtanyshpen aýyzǵa alady.
Sonaý 50-jyldardyń sońynda, stýdent keziniń ózinde-aq ol: «Ekonomıkasy órkendep otyrǵan elderdegi sııaqty óndiristik qatynastarymyzdy naryq jaǵdaıynda qursaq bolmaı ma?», «О́ndirýshilerdiń erkindigin tejep, istiń bárin mindetti túrde josparǵa telýdiń qajeti ne?» degen sııaqty batyl, sanaly, sáýleli suraqtardy alǵa tarta bildi. Búginde ekonomıst ǵalymdar onyń sharýashylyq tetigin basqarý men paıdalanýdyń ózektiligi týraly jasaǵan boljamdary naryq ekonomıkasyna áleýmettik turǵyda baǵyttalǵan býynnyń ózi ekendigin aıtyp júr. Onyń zertteýlerinde kóterilgen máseleler sońǵy jyldardaǵy ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligi jáne Qazaqstannyń Búkildúnıejúzilik saýda uıymyna kirýine keleshek kókjıegimizde óziniń logıkalyq sheshimin tapqany málim.
1982-1990 jyldary, ol kezde Odaqqa baǵynatyn Selınograd aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń rektory bolyp júrgeninde bilim berýdiń modýldik júıesin engizip, búkil oqý úderisin ózgertip, joǵary bilim berýdi ǵylym men óndiriske baılanystyryp, olardyń ózara kirigip ketýin uıymdastyra otyryp, oqytý ádisterin eń ozyq degen sheteldik standarttarǵa jaqyndatty. Osy ınstıtýtty basqarǵan jyldar ishinde búkil áleýmettik ortany, joǵary oqý ornyn adam tanymastaı etip ózgertip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn eki ese nyǵaıtty. Osy jyldary men Kenjekeńmen alǵash ret tanystym. Ǵylym doktory, professor ataqtaryn alǵan soń 1982 jyly meni sol kezdegi Joǵary jáne arnaıy orta bilim mınıstri T.Qataev Qaraǵandy ýnıversıtetine prorektor etip jibergen edi. Sol jerdegi bir ǵylymı konferensııada kezdesip, suhbattasqan edik. Sodan bylaı syılasyp júrdik.
1993 jyly Qazaq ekonomıka ýnıversıtetine qyzmetke kele salysymen onyń atyn Qazaq basqarý akademııasy dep ózgertýden bastap, qyzmetkerlerine eki eselengen eńbekaqy bergizip, oqý úderisin basqarýdaǵy et úırengen eskiden bas tartyp, burynǵy fakýltetterdi jaýyp, jańa oqý-ǵylymı keshenderin, jańa kafedralar ashyp, mamandyqtardyń nomenklatýrasyn ózgertip, jańa ınstıtýttar qurdy. Munda da jańa rektordyń reformatorlyq qasıeti daralana tústi.
Sarabdal oıly akademık K.Saǵadıevtiń osynaý jańashyldyq talanty 1996-2001 jyldary Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetin basqarǵan jyldary da jarqyraı kórindi. Bul ýnıversıtet kezinde aýyl sharýashylyǵy salasyna mamandar daıarlaıtyn joǵary oqý orny sanalyp kelgen. Men ol kezde Táýelsiz Qazaqstannyń Bilim mınıstri qyzmetinde edim. Joǵary oqý oryndaryn «optımızasııa» jasap, ońtaılandyryp – Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty men Zooveterınarlyq maldárigerlik ınstıtýtyn biriktirip, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetin qurdyq. Osy eki joǵary oqý ornynyń bazasynda naryq zamanynyń bıik talaptaryna sáıkes álemdik standarttarǵa jaýap beretin ýnıversıtet jasaqtaý ońaı sharýa emes edi. Sondyqtan biraýyzdan Kenjekeńdi rektor etip taǵaıyndadyq. Bul salanyń damý, órkendeý máselelerin keshendi túrde sheshý akademık Kenjeǵalı Saǵadıev syndy marǵasqanyń ǵana qolynan keletin sharýa edi. Atalǵan qyzmetterde K.Saǵadıev barlyq kúsh-jigerimen aıanbaı eńbek etti.
Elimizdiń tarıhynda respýblıkanyń 5 birdeı joǵary oqý ornyn basqarǵan basshylar sırek kezdesedi. Selınograd aýylsharýashylyq ınstıtýty, Qazaq memlekettik basqarý akademııasy, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti, Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıteti syndy aıtýly oqý oryndaryn basqaryp, ózin bilikti ǵalymdyǵymen qatar isker basshy retinde de tanyta bilgen Kenjekeń Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasyn basqaryp, elimizdiń joǵary zań shyǵarýshy organy – Parlamentke depýtat bolyp eki ret saılandy. Mundaı sırek talant pen taýdaı talap ushtasqan tulǵanyń boıynda iskerlik te, azamattyq ta bolýy zańdy qubylys sııaqty.
Kenjekeńniń ósý joly – tabıǵı ósý, onyń mansabyna talaby men talanty saı. Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenttigine balamalyq jabyq daýyspen akademıkterdiń kópshilik daýystaryn jınap saılanýy – osynyń dáleli. Ol akademııanyń ǵylymı qurylymy men qyzmetkerlerin burynnan jaqsy biletin. Oǵan osy úlken ǵylymı mekemeniń uıymdastyrý men basqarýǵa baılanysty problemalary da belgili bolatyn.
Osyndaı jaǵdaıda akademık K.Saǵadıev óz qyzmetinde negizgi maqsat etip Qazaqstannyń ǵylymı-tehnıkalyq egemendigi máselesin qoıyp, osy maqsatqa qol jetkizý baǵytyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń taıaýdaǵy mindetterin belgiledi. Naryqtyq ekonomıkanyń qıyndyǵy jan-jaqtan antalap, qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqan tustarda Kenjekeń baıyrǵy ǵylym ordasynyń prezıdenti retinde eleýli máselelerdiń sheshimin tabýǵa tutqa boldy. Osy oraıda «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń mártebesi jáne ǵalymdardy memlekettik qoldaý týraly» Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵy shyǵýy kóp nárseni ańǵartsa kerek. Bul Jarlyqtyń dúnıege kelýine saı respýblıkanyń ǵylymı áleýetin jańa bıikterge bastaıtyn jol ashyldy. Jas ǵalymdardy qoldaýdyń jospary jasaldy. Ǵylymdy damytýdyń úzdik baǵyttary boıynsha jańadan tórt Ǵylymı-zertteý ınstıtýty ashyldy (Almaty q., Jalpy genetıka jáne sıtologııa ınstıtýty men Áleýmettaný jáne saıasattaný ınstıtýty, Qaraǵandy q., Fıtohımııa ınstıtýty jáne Shymkent q., Aımaqtyq ekonomıka ınstıtýty).
K.Saǵadıevtiń jetekshilik etýimen ǵylymı kadrlardyń basqa salalarǵa ketýin qysqartýǵa, dıssertasııalar qorǵaýdy yntalandyrýǵa, QR UǴA, ǴZI jáne ǵylymı qyzmetkerlerdiń mártebesi týraly zańdar men qaýly jobalaryn daıyndaýǵa, ǵylymı qyzmetkerlerdiń zııatkerlik menshigi men áleýmettik qorǵaýǵa baılanysty salmaqty sharalar qabyldandy. K.Saǵadıev UǴA júıesindegi qyzmetkerlerdiń jalaqysyn eki ese kóbeıtýge qol jetkizdi. Ol kisiniń ótinish etýi boıynsha Úkimet kórnekti ǵalymdar men ǵylym jolyndaǵy talantty jastarǵa memlekettik syıaqy taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldaǵany ıgi isterdiń biri boldy.
Elimizdegi ótkir ekonomıkalyq máselelerdiń sheshimin tabýǵa ǵylymı qyzmetkerlerdi jumyldyrý maqsatynda respýblıkalyq ashyq konkýrs jarııalanyp, jeńimpazdardy marapattaýǵa aqshalaı syılyq taǵaıyndaldy. Ǵalymdardy óz eńbeginiń nátıjesin shyǵarýǵa qyzyqtyrý úshin kelisimshart jaǵdaıynda jumys isteý keń túrde qolǵa alyndy.
Degenmen respýblıkamyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq ómirindegi daǵdarystar irgeli ǵylymnyń jaı-kúıine áserin myqtap tıgizdi. Sol sebepti K.Saǵadıevtiń UǴA prezıdenti qyzmetindegi 2 jyl ishinde ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetkerlerge úsh ret qysqartý júrgizýge týra keldi, osyǵan baılanysty zertteý aýqymy azaıyp, kásiporyndarda ǵylymı nátıjelerge suranys aıtarlyqtaı tómendedi. K.Saǵadıev ǵylymı qurylymdar men izdenisterdi qarjylandyrýdyń kóp tómendegenine qaramastan, osyndaı kúrdeli máselelerdi tıimdi joldarmen sheshe bildi.
K.Saǵadıev osyndaı kemeldikke tynbaı eńbek etýi, júıeli izdenis pen sırek tabıǵı talantynyń arqasynda jetti. Onyń uıymdastyrýshylyq jáne jumyldyrýshylyq qabileti óte kúshti. Osy qabiletteri onyń barlyq eńbek oryndarynda basshylyq qyzmet atqarǵan kezderde aıqyn kórindi.
Qazaqta «Tekti týǵan jigittiń jary ózine laıyq, kerýen bastar jigittiń nary ózine laıyq» degen sóz bar. Abzal azamattyń osyndaı qut-berekesin, yrys-shapaǵatyn shalqytyp otyrǵany ózine laıyq jary – parasatty ári meıirimdi jeńgemiz Naǵytaı Ábitaıqyzynyń eńbegi deý kerek. Ol kisiniń «Jer betinde qalǵan iz» degen kitaby jaryq kórdi. Jeńgemiz kitabyn «Bul kitabymdy júregime gúl syılap, ómirimdi nurlandyrǵan Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıevke arnaımyn» degen sózinen bastapty. О́ziniń aýyr balalyq shaǵyn baıandaǵandaǵy maqsaty qazirgi baqytynyń shyn baǵasyn kórsetý sııaqty. Naǵytaı jeńgemizden erdiń basyn tórge shyǵaratyn naǵyz qazaq áıeliniń beınesin kórýge bolady. Atalǵan kitabynda: «Shoqtyǵyn jaýyr etip almas úshin has tulparyn qara sharýaǵa salmaıtyn dana halqymyzdyń túısigimen kúni búginge deıin Kenjekeńdi kúıbeń tirshiliktiń sharýasyna aralastyrmaý qaraketinen tanbaı kelemin. …Azamatyńnyń baǵy janyp, joly ashylsyn deseńiz, ony tulpardy baptap mápelegendeı kútip, syılaý kerek» dep jazady. Qansha týma talant, has sheber bolsa da, otbasynyń berekesi bolmasa júzi tómendep, jigeri muqalatyny haq.
Naǵytaı jeńgemizdiń kitabynan kelinderimiz ben qyzdarymyz ustazynyń sózindeı jattap júretin joldardy keltirgim keledi: «Tózgen áıel – ozǵan áıel». Qarapaıym, buıyǵy tirshilik keshetin adamnyń babyn tabýdyń ózi qıyn, al el aldyndaǵy azamattyń jary bolý naǵyz synaqtyń ózi me deımin. Naǵytaı jeńgemizdiń sózimen aıtsaq, «bul mıtyń júris, bul kúıbeń tirshilik Kenjekeńniń tula boıyna jaraspaıdy» dep búkil turmys kúıbeleńin óziniń qolyna alǵan jeńgemiz Jaratqannyń názik jaratylysyn da joǵaltqan joq. Aǵamyzben birge ótkizip jatqan ómirin barynsha baıandy qylyp kele jatyr. Bir-birine serik qana emes, qoldaýshy dos bola bilgen osy eki syıly jandy Jaratqan adastyrmaı qosqandaı.
«Tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» degen babalarymyz aıtqandaı, búginde Kenjeǵalı aǵamyz ben Naǵytaı jeńgemizdiń osyndaı adal sezimi men ónegeli tárbıesin kórgen Nurlan, Erlan, Erbol uldary búginde áýlet atyn jaqsy isterimen óz eline de, shetelge de tanytyp júr. Sol tárbıe men tektiliktiń jemisi dep oılaımyn. Búginde Erlan Kenjeǵalıuly elimizdiń bilimi men ǵylymynyń óristep, bıikteýine bar jaǵdaıdy jasap, Ulttyq ǵylym akademııasyna qoldaý kórsetip keledi.
Akademık Kenjeǵalı Saǵadıevtiń basshylyǵymen 50-den asa doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Úzdiksiz izdenis pen udaıy umtylys óziniń zeınetin de berip kele jatqany sózsiz. Aıtalyq ol 1992-1993 jyldardyń qorytyndysy boıynsha Kembrıdjdegi halyqaralyq ómirbaıan ortalyǵynyń usynýymen «Jyl adamy» atandy. Búginde onyń omyraýynda Eńbek Qyzyl Tý (1980), «Halyqtar dostyǵy» (1986), «Parasat» (2003), «Barys» (2008), «Otan» ordenderi jarqyraıdy. Sonymen qatar Pákistan ulttyq akademııasynyń, Halyqaralyq joǵary mektep akademııasynyń múshesi, Parlament Májilisiniń 3-4-shi shaqyrylymynyń depýtaty bolyp saılanǵany jáne kóptegen halyqaralyq, otandyq ýnıversıtetterdiń qurmetti professory ataǵyn alýy – qazaq ǵylymy úshin úlken mártebe.
K.Saǵadıevtiń el Parlamentindegi úsh jyldyq (2008-2010 jj.) qyzmeti respýblıkanyń bar kúshi men múmkindikterin jumyldyrýdy qajet etken álemdik ekonomıkalyq daǵdarys pen onyń jaǵymsyz saldary kezeńine tap keldi. Bul jaǵdaıda akademık K.Á. Saǵadıev tájirıbeli ekonomıst ǵalym jáne elimizdiń depýtattyq korpýsynyń aǵa býynynyń ókili retinde talaı ret daǵdarys zardabyn báseńdetýge baılanysty usynystar jasap, odan arǵy quldyraý saldaryn tómendetý joldaryn kórsete bildi. Atap aıtqanda, daǵdarys jyldary ol bıik Parlament minbesinen orta jáne shaǵyn kásipkerlikke Úkimet belgilegen sharalarda kóbirek qoldaý kórsetýdi usyndy.
Sol kezde ol el Prezıdentine arnaıy hat joldap, onda elimizde strategııalyq josparlaýdyń jańa, neǵurlym tıimdi júıesin qurý qajettiligi jóninde baıandap, memlekettik uıymdar jumysynda birin- biri qaıtalaýshylyqtyń kezdesetinin, al munyń ózi jaýapsyzdyqqa ákeletinin týra aıtty. Aýylda kóptegen fermerler men sharýa qojalyqtarynyń áli de óndiristik kooperatıvterge birige almaı otyrǵany, sondyqtan jekelegen qojalyqtar ózderi úshin de, memleket úshin de paıda keltire almaıtyny da osy hatta sóz bolǵan edi.
Akademık K.Saǵadıev ǵylymı jumystaryn jańa bıikterge kóterip, halyqaralyq arenada óte joǵary bedelge ıe bolýda Onyń jaqynda aǵylshyn tilinde shyqqan «Reforms in Kazakhstan: Analytical view» («Qazaqstandaǵy reformalar: Analıtıkalyq kózqaras») atty monografııasy dúnıe júziniń mańdaı aldy, jetekshi ǵalymdarynyń oń baǵasyn aldy. Kembrıdj ýnıversıtetiniń professorlary S.Saksen, Sh.Fennel, Máskeýdiń Lomonosov atyndaǵy áıgili ýnıversıtetiniń (MMÝ) professory A.Býzgalın jáne t.b. ǵalymdardyń bergen baǵasyn bir aýyz sózben toptaıtyn bolsaq, akademık K.Saǵadıevtiń bul kitabynda alǵash jarııalanǵan, basqa basylymdarda qaralmaǵan tyń ıdeıalar men postkeńestik dáýirde ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵýdyń ońtaıly ádisteri, táýelsizdik tuǵyryn qalaı myqtap bekitip, jahandyq naryq ekonomıkasyna ený úderisteri túbegeıli qarastyrylǵan.
K.Saǵadıev keıingi jastar túgil, bizdiń qatarymyzǵa da úlgi bolarlyq taǵylymy mol azamat, bıik tulǵa, ǵulama ǵalym, sóılese sheshen, bastasa kósemdigi de kem emes sheber uıymdastyrýshy. Bul jaı mereıtoıǵa ǵana aıtyla salatyn jel sóz emes. Men Kenjekeńniń osy erekshelikterin, joǵaryda aıtylǵandaı, jaqynnan baıqaǵan, kórgen adammyn.
Búginde Kenjeǵalı Ábenuly kemeline kelip, bolashaqqa degen úmit-maqsatyna shyńdalyp jetip otyr. Alda talaı asýlar bar. Ol – ǵylym, bilim asýlary. Táýelsiz elimizdiń keregesi qataıyp, terezesi alpaýyt eldermen teńesip kele jatqan damý, órkendeý jolynyń alǵy shebindegi nar azamat Kenjeǵalı Ábenulyna, zor densaýlyq, uzaq ómir, baıandy baqyt tileımiz!
Murat JURYNOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
