Jahandyq qaýipsizdik jolyndaǵy kezekti qadam

Tarata aıtar bolsaq, Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń 2018 jylǵy 9 qań­tardaǵy №617 Jarlyǵymen be­ril­gen ókilettilikke sáıkes atal­ǵan Shartqa Qazaqstannyń BUU janyndaǵy turaqty ókili Qaırat Omarov qol qoıdy.

Iаdrolyq qarýsyzdaný tarı­hyndaǵy alǵashqy zańdyq kúshi bar qujatqa aınalǵan Shart­tyń mátinin ázirleýge jáne onyń qabyldanýyna Qazaqstan bel­sendi túrde qatysty. Qujattyń ne­gizgi erejeleri álemdegi tór­tinshi eń iri ıadrolyq arsenal ıesinen ıadrolyq qarý­syz­daný men taratpaý salasyn­daǵy kóshbasshy memleketke aı­nalýdyń ónegeli jolyn kór­setken Qazaqstannyń qaǵıdat­ty ustanymyna tolyq jaýap be­redi. Elimizdiń mundaı eren je­tistikteri Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń álemdegi eń iri ekinshi ıadrolyq polıgondy jabý, qyrǵıqabaq soǵystyń ıadrolyq murasynan bas tartý sııaqty tarıhı sheshimderiniń arqasynda múmkin boldy. Bizdiń ıadrolyq sta­týstan arylýymyz kezdeısoq she­shim bolǵan joq. Ol kerisinshe ıadrolyq synaqtardyń bar qa­si­retin óz kózimen kórip, úshinshi býyndaǵy urpaqtarymyzdyń osy qarýdyń aýyr saldaryn basynan ótkerýin jete uǵynǵan jaýapty memlekettiń ańdap basqan qadamy boldy.

Birqatar memleketterdiń, so­nyń ishinde jetekshi elderdiń qarý­syzdanýǵa moıyn usynbaýyna qara­mastan, Elbasy álemdik qoǵam­das­tyqty ıadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizýge shaqyrýyn tabandylyqpen jalǵastyrýda. Bıylǵy 18 qańtarda Qazaq­stan tóraǵalyǵymen uıymdas­tyrylǵan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń «Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý: senim sharalary» atty joǵary deńgeıdegi taqyryptyq jıyn barysynda Qazaqstan Pre­zıdenti 2045 jylǵa qaraı, ıaǵ­nı BUU-nyń 100-jyldyq mereıtoıyna oraı ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa qaıta úndedi. «Kúsh ıadrolyq bombalar men zymyrandarda emes. Naǵyz qorǵanys amaldary halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń ózara senimdiligi arqy­ly qamtamasyz etiledi», deı otyryp Elbasy BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń otyrysynda bar­lyǵyn senim sharalary ne­gizin­de ıadrolyq arsenaldardy tú­begeıli joıý arqyly ǵana ony qol­daný nemese qoldaný qaýpin bol­dyrmaýdyń jalǵyz ári absolıýt­tik kepiline qol jetkizýge bolatynyna sendirdi.

Sonymen qatar Elbasy ıadrolyq apatty boldyrmaý úshin ıadrolyq derjavalarǵa adamzat aldyndaǵy zor jaýapkershilik júktelgenin atap ótti. «Ásirese iri ıadrolyq derjavalar ıadrosyz álem qurý úshin kúrestiń aldyńǵy shebinde bolyp, jappaı qyryp-joıý qarýlaryn qys­qar­týdyń úlgisin kórsetýi qajet. Biraq bul basqa elder syrt qa­lýǵa tıis, olar eshteńege yqpal ete almaıdy degendi bildir­meıdi. Ekinshi jaǵynan, eger iri ıad­rolyq derjavalar ózderiniń ıadro­lyq statýstaryn saqtap, qarý­laryn jetildiretin bolsa jáne basqalaryna mundaı áre­ketterge barýǵa tyıym salsa, bul oń nátıjelerge alyp kel­meıdi. Sondyqtan men bul baǵyt­ta bárin birlesip kúsh-jiger jum­saýǵa shaqyramyn», – degen tu­jyrymdamasymen birge N.Nazarbaev, BUU Jarlyǵynda jazylǵandaı, qaýipsiz álem men ádiletti álemdik tártipti qurýdaǵy Qaýipsizdik Keńesiniń erekshe róli men jáne tarıhı mıssııasyn eske salyp ótti. Elbasy adamzattyń XXI ǵasyrda jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat álem qurý úshin laıyqty joldan óte alatynyna senimin bildirdi.

Negizinde, jappaı qyryp-joıý qarýy­nyń úsh túrinen (ıadrolyq, hımııalyq jáne bıologııalyq) ıadrolyq qarýǵa ǵana zań­dy túrde tyıym salynbaǵan bolatyn. Osy­ǵan baılanysty Sharttyń negizgi túıi­ni ıadrolyq qarýǵa tolyq tyıym salý týraly erejelerdi qamtıtyn «Tyıym salý» atty 1-baby bolyp tabylady. Atal­ǵan Shart halyqaralyq quqyqtyq sala­daǵy osy bir zańdyq kemshilikti joıý­ǵa baǵyt­talǵan jáne ol ıadrolyq qarýdy joıýdyń alǵashqy qadamyna aınalyp otyr.

Aıta qarýdyń túbe­geıli joıylýyna ákeletin ıadrolyq qarýǵa tyıym salý týraly zańdyq mindet­teýshi kúshi bar osy qujatty ázirleý boıynsha BUU kon­ferensııasy eki kezeń boıynsha, ıaǵnı, 2017 jylǵy 27-31 naýryz jáne 15 maý­sym-7 shilde aralyǵynda Nıý-Iork qalasyn­da ótkizilgen. Sonyń nátıjesinde Iаdro­lyq qarýǵa tyıym salý týraly Shart ashyq daýysqa salynyp, 124 memlekettiń 122-si ony qoldaǵan. Al bir memleket (Nıderland) oǵan qarsy daýys berse, endi bireýi (Sıngapýr) qalys qalǵan.

Bul konferensııa barlyq memleketter qatysýy úshin ashyq túrde ótkizildi. Alaıda de-ıýre jáne de-fakto ıadrolyq qarýy bar toǵyz memleket jáne olar­dyń odaqtastary atalǵan kelissózderge qatysýdan bas tartqan.

Osy kúnge deıin Shartqa 56 memleket qol qoıyp, olardyń ishinde beseýi ony ratıfıkasııalap úlgergen. Qazaqstan bul qujatqa 57-shi memleket retinde qol qoıdy. Shart elýinshi ratıfıkasııalyq gramotasy saqtaýǵa ótkizilgennen keıin 90 kún ótken boıda óz kúshine enetin bolady.

Bul qujat álemdik qoǵamdastyqtyń basym kópshiliginiń ıadrolyq qaýiptiń saqtalýyna qatysty alańdaýshylyǵy men oǵan qarsy saıası kúsh-jigeriniń kór­set­kishi retinde qarýsyzdaný tarıhynan ózindik ornyn alady dep kútilýde.

Jalpy, táýelsizdiktiń alǵashqy kún­deri­­nen bastap ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolyn tańdaǵan Qazaqstannyń ónege­li jo­ly álemdik bıik minberlerde aıty­lyp júr. BUU Bas Assambleıasy 70-shi mereı­toı­lyq sessııasynyń jalpy pikir­ta­las­ta­ryn­da «ıadrolyq qarýsyz álem qurý­­dy XXI ǵa­syr­daǵy adamzattyń basty maq­­saty etýge» úndegen Memleket basshy­sy­nyń basta­masyna sáıkes, 2015 jylǵy 7 jel­toqsan­da BUU Bas Assambleıasymen Iаdro­lyq qarý­dan azat álemge qol jetkizý týra­ly Jalpyǵa birdeı dekalarasııa qabyldandy.

Álemdik qoǵamdastyq ıadrolyq qarý­­syz álemge qol jetkizý boıynsha bar­­lyq múmkin degen sharalardy júze­ge asy­rý­ǵa tyrysyp keldi. Osy oraıda, bul qa­byl­­danǵan Shartty BUU-ǵa mú­she mem­­leket­­terdiń kópshiliginiń ıadro­lyq qarý­syzdaný salasyndaǵy ıgilik­ti is­terge qol jetkizýge degen aıryq­sha um­tylysy­nyń nátıjesi dep qarastyrýǵa bolady.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»