Asanáli ÁShIMULY: Ata-baba armany aqıqatqa aınaldy

KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty, «Otan», IýNESKO-nyń «Altyn qyran», Reseıdiń Lomonosov ordenderiniń, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy syı­lyǵynyń ıegeri Asanáli Áshimulymen «Almaty aqshamy» ga­zetiniń bas redaktory, Prezıdent syılyǵynyń, Qurmet ordeniniń ıegeri Qalı Sársenbaıdyń suhbaty. Asanáli Áshimulynyń 70 jyldyq mereı­toı­­ynda talaı júırik, sheshender sóz sóıledi. Sonyń ishinde synyptasynyń aıtqan sózi esimde qalyp qoıypty. «Asanáliniń tóbesi kóringennen tóbem kókke bir eli jetpeı qalady. Bar ekenbiz ǵoı dep, shúkirshilik etemin», dep edi ol kisi. Rasynda halyq qashanda óziniń qaı tulǵasyna da osylaı qurmet kórsetetinine kýá bolyp júrmiz ǵoı. Tarıhty tulǵa jasaıdy. Tulǵasy bar eldiń shyǵar taýy ǵana emes, shyǵar shoqysy da bıik. El ómiriniń qandaı ózekti, ótkir máselesinen bolsyn ózin tysqary qoıa almaıtyn, azamattyq oı-pikirin, ózindik pozısııasyn búkpesiz aıtyp, parasat bıiginen kórinip júrgen, Táýelsiz eldiń ár kúnin kúndeligine marjandaı etip túsirip oty­­­ra­tyn sondaı biregeı tulǵanyń biri – Asanáli Áshimuly. Almatynyń qaq ortasyndaǵy keńsesinde oı te­ńizin keship otyratyn oıpazben sársenbiniń sá­tinde suhbat qurýdyń sáti tústi. Resmı tilde keńse degenimizben, quddy bir ákemteatrdyń qosymsha qosy­nyn­daı oı otaýyna engen jannyń jan dúnıesi ápsátte kórkem kúıge túser edi. Qazaqtyń ári-be­ridegi mar­qas­qalarynyń báriniń mańdaıy jarqy­rap tur osynda. Táýelsizdik toıynyń uly dúbiri jaqyndaǵan tusta alashtyń Asanálisimen qasıetińnen aına­­laıyn qudiretti ónerdiń tiri shejiresi ispettes quthanada emen-jarqyn oı-pikir bólistik. Áńgi­me­miz áp degennen Táýelsizdik tuǵyryna qonǵan kúnnen bastaý alyp júre berdi.   «О́nerge jaqsy qaraǵan adam – durys adam» – Qadirli Asaǵa! Ýaqyt qalaı-qalaı zýlaı­dy. Kúni keshe ǵana sııaqty edi. Jeltoqsannyń 16-sy. Parlament úıi. Keshki saǵat 18.30. Qa­­zaq­stan ózi­niń Táýelsizdigin jarııalady. Ulan-asyr qýa­nysh. Dál sol sáttegi ataqty óner adamynyń qýanyshy, kóńil-kúıi qandaı edi?! Esińizde me?... – Árıne, ol kúndi umytý múmkin be?! Qazaqy kóńil-kúı aýanyna salyp aıtsaq, aq túıeniń qar­ny jarylǵan kún ǵoı. Bir-birimizden súıinshi su­rap jat­tyq. Er túriktiń besigi Túrkistandy, Tu­ran­d­y – ata-jurt, Anadolyny ana-jurt deıtin túrik baýyr­lar­dyń Prezıdenti Súleımen Demırel bastap, Táýel­sizdigimizben eń birinshi bolyp quttyqtaǵany da este. О́zbekstandaǵy, Qaraqal­paq­standaǵy dos­ta­rymnyń telefon shalyp, qýan­ǵany esime túsip otyr. Biz Táýelsizdiktiń, Bos­tan­dyqtyń, Erkin­dik­tiń, Jeńistiń, Qýanyshtyń, tipti, ókpe-renishtiń de qadirin bir kisideı biletin urpaqtyń ókilimiz ǵoı. Táýelsizdik degen ataýdyń ózinde tur ǵoı bar maǵyna. Keıbireýler úshin bul bir kókten túsken­deı bolyp kórinýi de múmkin. Túk te olaı emes. Osy erkindik úshin ata-baba­la­rymyz at ústinen túspeı, shelektep qan tókti. Bas­qasyn aıtpaǵanda, keshegi Alash ardagerleriniń arma­nyn aıtsaıshy?! Mine, bul sol ata-baba armanynyń aqıqatqa aınalǵan kúni. Al endi men sizge aıtaıyn, osy kúndi sol kezdegi zerdeli, jeteli azamattar bilip júrdi. Sebebi, uly derjavanyń irgesi shaıqala bastaǵanyn da sezdik. Sol tusta «bul ózi sozylyp ketti ǵoı» deıtin áńgimeler de estilip qalatyn. – «Qýanǵan men qoryqqan birdeı» demekshi, táýelsizdik aldyq. Endi ne isteý kerek degen múıizi qaraǵaıdaı suraq turdy ǵoı aldymyzda... – Rasynda solaı. Shyny kerek, sol kezge deıin kóp nársege bas aýyrtpaı, qolymyzdy úkimettiń ıyǵyna artyp qoıyp ómir súrdik qoı. Al endi óz erkindigimiz óz qolymyzǵa tıgennen keıin, basqa­ny qaıdam, óner adamdarynyń ári-sári kúıde bolǵany ras. Buryn bar senimdi joǵary jaqqa artyp tastap júretin bolsaq, endi bar jaýapkershilik óz ıyǵy­­myzǵa tústi. Árıne, tyńnan jol bastaý qashanda qıynnyń qıyny bolǵan. Onyń ústine burynǵydaı jalpaqtaý, quldyq psıhologııadan birden arylý da múmkin emes edi. Tipti, burynǵy táýeldi kezdegideı dúnıelerdi, máselen, «Qyz Jibekteı» fılmderdi áli kúnge deıin jasaǵan joqpyz ǵoı. Meniń óz fılosofııam bar. Jalpy, adamnyń ta­­bıǵaty sondaı, erkindik berilgen kezde mindetti túrde daǵdarysty bastan keshedi. Ol eshqashan tolyq táýelsiz bolmaıdy. Eriksiz bir kúsh keıde jibermeıdi. Sebebi, adam qolymen jasalatyn uıattar kóp. Sonyń biri – tabıǵatpen sanaspaý. Máselen, biz qas­qyrdy aıaýsyz qyrdyq ta, qoıdyń etiniń dámdiligin joıdyq, torǵaıdy qyrdyq, keı jerlerde egin shyq­paı qaldy. Minekı, tabıǵatta artyq eshteńe joq. Bári óz retimen. Kezinde jasaǵan týyndylarymyzdy Ortalyq komıtet maı shammen qarady. Sondaı jaýapkershilik bolǵannan keıin be, árbir isimizdi uqyptylyqpen jasap, bir jeri saıa­sat­qa kelińkiremeı qala ma degen kúdikpen jumys is­tedik. Mine, osyndaı ortadan shyqqan bizdiń al­ǵashqy kezderi erkindikke úrke qaraǵanymyz da ras. – Qalaı bolǵanda da sol táýelsizdiktiń ar­qa­sy ǵoı, alǵashqyda Abylaı han týraly fılm túsirsek degen qulshynys ta kúshti edi... – Ol ras. Tipti, Máskeýdegi Iýrıı Solomınmen sóılesip, osyndaı fılm túsirsem degen oı bar, aq patshanyń ofıseriniń róline túsesiń be degenimde, ol birden kelisimin de berdi. Áýelde Aq­se­leý, Sma­ǵul úsheýmiz aqyldastyq. Ssenarıı daı­yn. Sóıtip júr­gen­de ol ssenarıı tartysqa túsip, basylym­dar­da birneshe nusqasy jarııalandy da, bir kelisimge kele alma­d­yq. Bul fılm de bir kezdegi «Qyz Ji­bek­tiń» taǵ­dy­ryn qusha jazdady. Esterińizde bolsa, «Qyz Jibek­tiń» ózin Aıtmatov­tyń arqasynda qyr­ǵyzdar túsi­re­miz dep álek salǵan joq pa edi. Tipti, olar alǵashqy jumys­ta­ryn bastap ta ketken edi. Aqyr sońy azama­t­ta­rymyzdyń namysy oıanǵan bo­lýy kerek, ózimizge áýpirimdep júrip qaıtaryp al­dyq qoı. Sol sı­ıaq­ty Abylaıǵa eshkim talaspasa da árkim ár jaqqa tartyp, qalyp qoıdy. Keıde oılaı­syń: «Os­yn­­sha­ma, basqa halyqta kóp kezdespeıtin epostar, ań­yzdar, jyrlar, tulǵalar qazaqta jetip artylady. Sonyń ishinde ońdy kıno bolyp shyq­qany – «Qyz Jibek» qana. Abaıdy da, Jambyldy da jetistire almadyq. Abylaı anaý. Bular bizdiń pasportymyz ǵoı. Keıbireýler Abaıǵa shamasy kelmegen soń, jas kezin beıneledik dep buryp ketti. Sondyqtan, qansha jerden qarajat bolǵanymen, kadr, rejısser bolmaǵan soń, bári beker. – Fılmdi aıtasyz, sol fılmderdiń qara­sha­ńyraǵy – «Qazaqfılmge» de qaýip tóngen joq pa? – Eger bul máselege kezinde Nurekeńniń ózi tikeleı aralaspaǵanda, bálkim, áldeqandaı jaǵdaı bolar edi. – Taıaýda «Almaty aqshamynda» Sábıt Or­az­baıdyń Elbasy týraly tamasha, adamı áńgi­me­si jarııalandy. Halyq ártisi Prezıdenttiń boı­yndaǵy ónerpazdyq qasıetti ádemi áńgi­me­leı­di. О́z ómirińizde de osyndaı sátter boldy ma? – Jalpy, ónerge jaqsy qaraǵan adam – durys adam. «Rýhanı bıik kisi – ulttyń uıytqysy» dep Qadyr aıtpaqshy, Prezıdenttiń óner týraly túsi­ni­giniń tereń ekenine kúmán joq. Ol kisini Temirtaýda júrgen kezinen bilemin. Bir joly Grý­zııanyń kıno qaıratkerleri de­le­gasııasyn Temir­taý­­ǵa basqaryp bardym. Bizdi Nursultannyń ózi alyp júrdi. Sol kezdiń ózinde alǵyr, zerdeli ekenin baıqadym. Bul birinshi kezdesýimiz edi. Ekinshi kezdesýim erkindeý boldy. Áli esimde. Jastyq qoı. Saǵat túngi 3-4-tiń kezi. Jańbyr quıyp tur. Sodan men janymdaǵy áriptesterimdi Nursul­tan­nyń úıine baraıyq dep, ertip keldim. Bir qabatty úıde turady eken. Nurekeń qushaq jaıa qarsy aldy. Sodan tańdy tańǵa uryp, bir syr­las­qanymyz bar. Temirtaýdan keıin Nurekeń Qara­ǵan­dyǵa aýysty. Odan keıin Almatyǵa Mınıstrler Keńesiniń tór­aǵa­sy bolyp keldi. Taǵy da qaý­ysh­tyq. Ol kezde men ákemteatrdyń dırek­to­ry­myn. Qabyldaýyna surandym. Birden qabyldady. Teatr­ǵa avtobýs suradym. Máseleni birden sheshti. Árıne, bul ol kisi úshin usaq-túıek bolýy múmkin, biraq, sharýa sheshpeıtin adam báribir sheshpeıdi ǵoı. Mine, osy qatynasymyz kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. Jumysy bastan asatyn adamnyń tulǵaly azamattardyń taǵdyryna aralasyp otyrýy da úlken kóregendiktiń belgisi. Únemi kezdese berýge ýaqyt bolmaıdy ǵoı. Birde bir kezdesýde «Nureke, bir fılm túsirmekshi edim, soǵan sizdi bir epızodqa túsirsem deımin, ruqsatyńyzdy berseńiz» dedim. Sodan ol kisi «Bir oblysta maǵan uqsaıtyn bir kisi bar deıdi» dep kúldi. Mine, osyndaı áńgimeler júredi aramyzda. Ana joly bir jınalysta ózi burylyp kelip sálem berip, iltıpat bildirdi. «Bir jaqsy kitap jazypsyz dep estidim» dedi. Keıinnen sol kitabymdy qoltańba jazyp tabystadym. Tutas oqyp shyǵyp, jaqsy pikir bildirdi. Maǵan bir unaıtyny – Astanada oblystardyń, qalalardyń mádenı kúnderin ótkizý. Osy durys oılastyrylǵan sheshim. Ár oblystyń ónerin sa­rapqa salyp, úlken konsert berý, oǵan Elbasynyń ózi qatysýy zor taǵylym. Eldi uıystyratyn, ózine-ózin tanytatyn da – óner. Keıbir aıta almaı jatqa­nymyz­dy aıtatyn da, jetkizetin de – óner. Eldi ósiretin de, órkendetetin de – óner. Men óz abyroıym ózime jetetin adammyn. Osy jasqa kelgende jaǵympazdanatyn jaǵdaıym da joq. Degenmen de, durysyn aıtý lázim. Biz ótirik aıtatyn jastan asyp kettik. Qazir bir qap aqsha berem dese de ótirik aıta almaımyz. О́ıtkeni, ótirikti qıystyra almaımyz. Biz ondaı mektepten ótpe­genbiz. О́z sózi­miz­ge ózimiz esep bere alatyn jas­ta­myz. Osy turǵy­dan kelgende jaqsynyń jaqsyly­ǵyn aıtý kerek. Jalpy, záý bıikte júrgen basshynyń báriniń boıynda eljandylyq, ultjandylyq qasıet kóbine kezdese bermeıdi. Atqa qaı jaǵynan minýdi bilmeıtinder de bar. Aýyl-aımaqtyń, bota-taılaqtyń ǵana qamyn oılamaı, eldiń erteńin oılap, alysqa qaraý ekiniń biriniń boıynan tabyla bermeıtin qasıet. Alysqa qaraıdy degende, men Astana týraly aıt­paq­shymyn. Bul endi aqylmen jasalǵan is. Osynyń ózine áý basta úrke qaradyq qoı. Áý basta aqylmen sheshilgen istiń ýaqyt óte kele aqıqatqa aınalatyny ras. Jalpy, Nurekeńmen dostyǵymyz osyndaı. Ál­ginde aıtqanymdaı, Nurekeń talantty adamdardyń taǵdyryna kóp aralasyp, qolushyn berip keledi. Bir ǵana mysal aıtaıyn. Qaısybir jyly zııaly qaýym­men kezdesip, úlken áńgime boldy. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldary. Jumys óte qarbalas, tirlik kóp. «Neden bastaý kerek, qaıtsek kerek» degen áńgimeniń kúsheıip turǵan kezi. Sondaı bir sátte Nurekeń Ázekeńe burylyp, Ǵazıza Ahmetovnanyń jaǵdaıyn surady. Ǵazekeń sol kúnderi hal ústinde edi. Sondaǵy «qazaq úshin Ǵazekeńniń saýlyǵy kerek, ol kisiniń júregi bárimizge qymbat» degeni sózbe-sóz áli esimde tur. Bul sózdiń artynda qazaq úshin bar sanaly ǵu­my­ryn sarp etken Jubanovtar áýletine degen qurmet jatqany anyq. Keıinnen Nurekeń Elsınnen arnaıy demaldyratyn ottegi apparatyn aldyryp, kómek­shi­sinen berip jibergenin estidik. Tulǵanyń tulǵaǵa degen qurmetine budan artyq qandaı mysal kerek.   Qyzmetker kim, qaıratker kim? – Osy jerde bir zańdy saýal týyndaıdy, Asaǵa. Biz osy qyzmetker men qaıratkerdi ajyrata almaı júrgen joqpyz ba? Qazir ózi qaıratker kóbeıip ketken joq pa? – Qaıratker bolý úshin Kembrıdjdi bitirý mindet emes. Qaıratker degen uǵym, meniń túsinigimde, eldiń qamyn eki ese oılaıtyn, soǵan saı dana bilimi, parasaty bar adam. Tipti, keıde oqyp týǵan adam deýge bolady. Máselen, keshe ózimiz kózin kórgen dalanyń dana shaldaryn, dala akademıkterin alaıyq. Meniń oqýlyǵym da, mektebim de osy­lar boldy. Eshkim de oqyp qaıratker bolmaıdy. Kisi qaıratker bolyp týady. Qazirgi kúni qoǵamdyq isterge belsene aralasyp, ár jerde sóılegish, kózge túskish, bir jerden oqyp alǵany, ıa bireýden estigenin qubyltyp aıtyp, bir kitapty taýysyp oqy­maǵandar, minberden túspeıtinderdi qaıratkerler deıtin boldyq. Maǵan salsa, solardyń ishinen qyz­metkerlerdiń ózin tańdap alar edim. Kez-kelgen adam, meıli muǵalimnen, ýnıversıtetten oqy, eń bastysy, ózin tárbıeleı almasa, ol esh­qa­shan qaıratkerlik dárejesine kóterilmeıdi. Qaı­rat­ker adam eshqashan marapatqa, ataqqa semirmeıdi. – Sizdiń de bir basyńyzǵa jeter ataq, ma­ra­patyńyz, syılyǵyńyz bar, eshteńeden kende emessiz. Sonda da siz úshin eń basty syılyq ne? – Men ónerdiń adamymyn. Meniń alańym, tuǵy­rym, minberim – sahna. Bar oıymdy, pikirimdi sol sahnadan aıtamyn. Eger sol oıymdy, ónerimdi ha­lyq qoldasa, qol soqsa, maǵan odan artyq syı­lyq­tyń keregi joq. Shapalaqtyń da birneshe túri bar. Baıaǵyda Peterborda Kachalov degen ártis kóshede kele jat­qanda, adamdar tura qalyp qol soǵady eken. Sosyn anaý ıtalıandyq Manıanı qaıtys bo­lyp, kósheden alyp bara jatqanda, jurt tura qa­lyp óligine qol soqqan. Bul – úlken syı, qurmet. О́l­gende de seni osylaı shyǵaryp salyp jatsa, bu­dan artyq eshteńe joq. Bul eshteńemen baǵalanbaı­tyn nárse. Keıde ssenarıı boıynsha soǵylatyn shapalaq ta bolady. Ssenarıı degennen eske túsedi. Baıaǵyda Máskeýde SOKP-nyń HHVI sezi ótip, soǵan delegat bolyp qatystyq. Shota da delegat edi. Qonaq úıde jat­qan­byz. Sodan bireý Shotaǵa bir sóz beripti. Osy sózdi aıqaılap aıtasyń degen ǵoı. Bárin jazyp bergen. Shókeń zııaly adam ǵoı, yńǵaısyzdanyp, «meniń daýsym joq edi, aıqaılaı almaımyn, myna Asanáli ártis qoı, jaqsy aı­qaı­laıdy» dese kerek. Shókeń qaıdan bilsin, jalǵyz ózim qol shapalaqtap, jalǵyz ózim aıqaılaımyn dep oılaǵan ǵoı. Álgi kisi «joq, jalǵyz siz emes, búkil zal qol shapalaqtap aıqaı­laıdy, mynaý aı­ta­tyn sózińiz» dep zorǵa kóndiripti. Mine, sondyqtan mundaı baqaı esepke qurylǵan qolshapalaqtaý emes, halyqtyń yqylasyn bildiretin qolshapalaq­taý men úshin syılyqtyń eń zory. Mysaly, Prezıdent úlken jınalystarǵa kirip kele jatqanda qol shapalaqtaıdy. Mine, bul shyn qurmet, iltıpat. Eń bastysy, saǵan sol qurmetti shynaıy sezinetin qabilet te kerek. – Sizdiń jumys tártibińiz týraly azdy-kópti habardarmyn. Qazir ózgeris bar shyǵar? – Kóp ózgeris joq. Qaı zamannan ustanǵan úr­disim – spektaklge shyǵatyn kúnniń aldynda dem­ala­myn. Úıde bolǵanyma Baǵdat ta qýanyp qalady. Ishteı daıyndyq júredi. Saǵat 2 men 4-tiń ara­­synda myzǵyp alamyn. Shashymdy, bet-álpetimdi Baǵdatqa durystatyp, 4-te grımge baramyn. Sahnamen júrip ótemin. Sahnaǵa shyǵarda Ysqaq piradarǵa taby­namyn. Ábúıir bere gór dep tileımin. Maqtanǵanym emes, «Ymyrttaǵy mahabbatty» oınaǵan kezde, sahnaǵa shyqqan kezde ózim toq­­tatpaıynsha, shapalaq toqtamaıdy. «Ymyrttaǵy mahabbatty» 150 ret oınappyn. Sahnadan biz de ketemiz ǵoı, sondyqtan, partnerler daıynda dep Esmuhanǵa aıtyp júrmin. – Aseke, sahnaǵa shyǵarda Ysqaq piradarǵa tabynamyn deısiz. Siz ábden shyńdalǵan, kásibı aktersiz, sonda áli kúnge deıin qobaljısyz ba? – Árıne. Men halyqtyń aldyna shyǵamyn ǵoı. Halyqtan bıik synshy bar ma?! Sen bir ret ja­ńylsań, múlt ketseń, kórermenniń esinde ómir ­baqı sol qa­ly­p­ta qalyp qoıýyń múmkin. «Qorqamyn keıingi jas balalardan» dep Abaı aıtpaqshy, bizdiń áli kúnge deıingi osy qobaljýymyz spektakl ara­synda tamada bolyp ketip jatatyn keıbir jastarǵa úlgi bolsa deımin. – Birde Ǵazıza Jubanovanyń siz oınaǵan Sezardy kórip, «endi Asanálideı Sezar týmaı­dy» dep tolqyǵanyn estip edim. – Ol ras. Bári izdeniske, jankeshti eńbekke baı­lanysty. Qazirgi jastardy kinálaǵym kelmeıdi, bi­raq, kóbisi beınetqor emes. Bálkim, olardy ashý úshin Ázirbaıjandaı rejısser kerek shyǵar. Bizdiń baqy­ty­myz – rejısser edi. Men qaı rólde oınasam da rejısser meni bildi, erik berdi, óziń jasaı ber dedi. Erkindik degen ne? Oń jambasyńa kelgendi oınaý. Bekejan sondaı ról boldy. Tólegendi oına dese, olaı shyqpas edi, oınamas ta edim. – Álginde sahnaǵa shyǵar aldynda Ysqaq piradarǵa tabynamyn dedińiz. Bilýimizshe, siz elde Ysqaq piradar atynda meshit ashtyńyz. О́zińiz biletin Shámshiniń: Kúnara saıyn qyrynbaı, Murttyń sáni kele me, Birdeńege urynbaı Qyrttyń sáni kele me. Qubylaǵa jyǵylmaı, Jurttyń sáni kele me, – degen bir shýmaq ázil óleńi bar eken. Qansha ázil bolsa da astarynda kóp zil jatqan joq pa? Bárimiz qubylaǵa qarap ketpesek te, shúkirshilik etýge bolady. Deıtur­saq ta, keıbireýler dindi túrli maqsatta usta­nyp, meshit sa­lýdyń ózin básekege aınaldyryp jiberdik dep oılamaısyz ba? – Men bir alty meshit salǵan adamdy bilemin. Atyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Meshitti arnap salady. Ol kisiniń nıet-pıǵylyn bilmeımin. Men, mysaly, Ysqaq piradarǵa arnadym, ishine ákelip topyraǵyn saldym. Bireý salsań da, biregeı etip, baqaı esepti oılamaı, shyn nıetińmen sal. Bolmasa, basqa da saýap is bar ǵoı. Meshit salýǵa qarsy emespin. Nege mektep, bala­baqsha salmaısyń? Ol da halyqqa jasa­ǵa­nyń ǵoı. Ár adam tolyq taqýa bolýdy mindet etpeı, ózin durys, taza ustasa, halyq durystalar edi. Men sonyń ózin dinge qurmet dep bilemin. О́ıtkeni, dinniń ózi tunyp turǵan tazalyq, mádenıet qoı. Jurt­tyń bári saýatsyz­dy­q­pen, bilip-bilmeı quby­laǵa jyǵyla berýi durys emes qoı. Oqýyn oqymaı, dúmshe bolyp júrgender kóp. Mundaılar ózin ǵana emes, eldi de adastyrady. Qu­randa ǵylymǵa aıryq­sha oryn berilgen. Sondyqtan, jastar ǵylymǵa ba­rýy kerek, eń aldymen oqýyn túzeýi kerek. Alla Ta­ǵalaǵa sol adam jaǵady. Al bári meshitke baryp suraı berse, Alla eshteńe bermeıdi. Qa­zir meshitke barsań, jastar tolyp júr. Durys, qýa­ný kerek. Bi­raq, sonyń kóbiniń jumysy, oqýy joq. Sodan keıin meshitti qaıyr­shy­lardan tazartý kerek. Shyn má­nin­degi kózge kórinip turǵan múgedek bolsa, aıaýǵa bo­lady. Al, aıaq-qoly bútin adamdy aıaýdyń keregi joq. Ana joly Almatydaǵy Balýan Sholaq atyn­da­ǵy sport saraıynda dinı kıimder úlgisiniń baıqaýy ótti. Sonda men eń aldymen jigitterdiń kıimin du­rys­taý kerek ekenin aıttym. Qyz bala ol óz tabı­ǵa­tynda bar, jarasymdy, ádemi kıinýge umtylady. Al, bizde er adamdar durys kıinbeıdi. Kıim kııý degenniń ózi tunyp turǵan mádenıet. Orystyń poptaryna qarańyzshy, túımesine deıin dinı.   «Biz kýáligi joq depýtatpyz ǵoı» – О́nerde jolyńyz bolǵan adamsyz, al endi saıasatta she? Kezinde depýtattyqqa túskenińiz bar edi... – Osy jerde Aqseleý, biraz azamattar bar, «myna depýtattardyń arasynda bizdiń sózimizdi sóıleıtin óner adamdary joq, siz nege túspeısiz?» dep keý-keýledi. Sodan olar meni Teatr odaǵyna tirketip te qoıypty. Biraq, men bul jaqtan tú­skenshe, ózimniń týǵan jerimnen túspeımin be dep, Tarazǵa bardyq Aqseleý ekeýmiz. Sodan 10 kúndeı eldiń ishinde júrdik. Qaıda barsam da qoǵadaı japyrylǵan halyq. Bári de sizge daýys beremiz deıdi. Tipti, bıliktegiler «Sizdiń kandıdatýrańyz birinshi orynda» dep qoıady. Biraq, bári kerisinshe boldy. Saıası oıyn degenińiz osylaı bolady eken. Jalpy, men ózim qandaı saı­ys­ta da jeńip shyǵýǵa qumar adammyn. О́mirde de, óner­de de solaı edim. Biraq sol joly depýtat bolma­ǵa­nyma ókingen joqpyn. Bes jyl boıǵy ýaqytym zaıa ketken joq. Esesine, maǵan ábúıir áperetin osy qyzmetim ekenin jete túsindim. Árkim óz isimen aınalysýy kerek eken. Biz onsyz da kýáligi joq depýtatpyz ǵoı. El ishinde kóp júremiz, kóp kóremiz. Sol jurttyń jaǵdaıy qabyrǵama qatty batqan soń, árekettenip edim. Áıtpese depýtattyqty neǵylaıyn, bir basyma jeterlik ataǵym bar. Elge qyzmet etýdiń túrli joly bar, depýtattyqqa qarap turǵan joq. – Osy qansha elde, ortada bolyp júrmiz, bata bergen aqsaqal kórgen emespin. Bul qasıet bizdiń elde ǵana bar tárizdi... – Onyń ras. Birde bir týysqan halyqtyń ókil­deriniń ortasynda boldym. Sonda bir túrik aza­maty «Qazaqstan áli de ósetin el. О́ıtkeni, sizder otyrǵan jerde bata beresizder» dedi. Shynynda da, durys baıqaǵan. Halqymyz «jaýynmenen jer kó­ge­rer, batamenen el kógerer» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Sodan keıin arýaqty da qurmetteý bizde aı­ryq­sha ǵoı. О́lgen adamnyń basyna baryp turamyz, duǵa baǵyshtaımyz, eske alamyz degen tárizdi. My­sa­ly, Qudaı basqa bermesin, keıbir ósken elderdiń ózinde ólgen adamǵa qurmet joq, umytylady. – Oıdy oı túrtedi. Keıbireýler kózi tirisinde mazar salyp qoıatyndy da shyǵardy. Ilkide osy mazar salýdy, beıit basyn murajaıǵa aınal­dy­ryp jibergendi ashynyp aıttyńyz. Suraıyn degenim, kózim­niń tirisinde Sháken aǵa ekeýmizge arnap bir murajaı salsam deýshi edińiz. Onyń jaıy qalaı boldy? – Bul oıymdy kópten beri aıtyp júrgenim ras. Qazir turyp jatqan úıimniń bir bóligin mýzeıge aı­nal­dyrsam degen oı bolǵan. Meniń sol oıymdy oqyp qoıǵandaı Tarazdan jigitter meniń atyma murajaı ashypty. Kerek jádigerlerdi birtindep jiberip ja­tyr­myn. Taıaýda oblys ákimi Qanat Bo­zym­baev telefon shalyp, murajaıdyń shtat kestesin bekitip, dırektor, mamandar belgilengenin aıtty. Sol mura­jaı­ǵa Shákeńniń, Ánýardyń, Esbol­ǵan­nyń, Raıymbektiń, Ázirbaıjannyń, Sábıra apaı­dyń jáne basqalardyń portretterin saldyrtyp bir bólme arnasam ba deımin. – Asaǵa, Shámshiniń taǵy bir óleńin mysalǵa alǵym kelip otyr. Shákeń bylaı deıdi: Qyz edi baıaǵyda maqalymyz, Búginde býryl tartty saqalymyz. Dúnıe-aı, ótken kúnniń belgisi joq, Qyz ketip, qatyn boldy qatarymyz. Osy óleń mynadaı saýal qoıýymyzǵa túrtki bolyp otyr. Taıaýda álginde ózińiz aýyzǵa alǵan Ánýar Moldabekovpen túsken sýretińizdi taýyp alǵanyńyzdy aıtyp, «Almaty aqshamyna» materıal berdińiz. Osy sýrettiń jurtshylyqqa áseri kúshti boldy. О́mirden ótken áriptes­terińizdi jıi eske alasyz, umytpaısyz... – Taǵdyr meni osy bizge bas-kóz bolyp júrsin dep solardyń artynda qaldyrǵan shyǵar. Hal-qa­de­rimshe olardyń atynyń óshpeýine, otbasyna qol­ushyn berip júremin. О́mir ótip barady. Jáne sol ómir bizben bitpeıdi. Sondyqtan, bizdiń búgingi atqa­ryp jatqan saýap isimiz erteńge úlgi bolyp qalýy kerek. Tulǵalarǵa degen qurmet ortaımaýy qajet. Áný­ardyń sýretin taýyp alǵanda altyn taýyp alǵandaı boldym. Birge júrgen kúnder eske túsip, qatty tolqydym. Ánýar, Esbolǵan, Raıym­bek, qaı­sybirin aıtaıyn, shetinen baǵylan, shetinen bıik edi ǵoı. Solar qazir azaıyp barady. Taıaýda bir ózi bir dáýir bolǵan Salyq Zımanov ómirden ótti. Taza­lyq­tyń etalony bolyp, eshkimniń qaltasyna túspeı ketti. Artyna záýlim saraı, zaýyt emes, eshqashan or­taı­maıtyn, tozbaıtyn baı rýhanı mura qaldyrdy.   «Meniń bıznesim osy kezge deıin jıǵan abyroıym...» – «Eshkimniń qaltasyna túspeı» dedińiz. Siz ózińiz she? Bıznesińiz bar ma? Qazir ózi kóp jaǵdaıda kisini tulǵasyna emes, turmysyna qarap baǵalaıtyn da ádet bar ǵoı... – Meniń bıznesim – osy kezge deıin jıǵan aby­roı­ym, ataǵym, meniń eshqandaı zaýytym da, bas­qam da joq. Úıdi de sol ataǵym salyp berdi. Eger aıtqa­nym­dy azamattar oryndap jatsa, onda elge durys jumys istegenim ǵoı. Elden meshit saldym. Saldym deımin, oǵan da qolushyn bergen ult­jan­dy, ult ónerin qur­met­teıtin azamattar. Odan olar da, men de jaman bol­ǵan joqpyz. Osy meshittiń ashylýy elde kóp jaq­sy­lyq­qa jol ashty. Demek, baılyq elge qyzmet etse ǵa­na baılyq. Áıtpese, sasyq baıdyń biri bolyp qalasyń. Qazaqta «Qanaǵat qaryn toıdyrady» degen sóz bar. Qanaǵatshyl bolsań, qataryńnan qalmaısyń. Qazaq ózi qudaıy bar halyq qoı. Kónbis, tózimdi, tań­ǵy asty táńirden tilep jatatyn halyq. Bizdi us­tap turǵan da osy qasıetimiz. Mynadaı bir támsil bar. Sonaý qyzyl qyrǵynnyń kezinde bir shal men kempir ashtan ólgende, keregeniń artynda bir asym et tur deıdi. Kórdińiz be, sonyń ózinde qonaqtyń syba­ǵa­syn saqtap qoıǵan. Mentalıtetten qashyp qutyla al­maısyń. Kezinde bizdiń aýylǵa aýyp kelgen nemisterge, kúrdterge, cheshenderge sheshelerimiz aýzy­myz­dan jyryp nan berip asyrady. Biraq, solar keıin toıynǵannan keıin, urlyq-qarlyq istep, esirdi de. Mine, osyndaıdy kórip ósken biz baılyqtyń da, barl­yqtyń da qadirin bilmegende, kim biledi?! Qazir qıt etse jylap qoıa beretindi shyǵardyq. Barǵa shú­kir­shilik etý joq. 100 jyldyq, 200 jyldyq tarıhy bar, ósip ketken elderdiń ózinde joqshylyq bar. Al, 20 jylǵa endi aıaq basqan bizdiń eldiń jetistigine táýbeshilik etý kerek qoı. Ol memleketter de kezinde bizdiń jaǵdaıy­myzdy bastan ótkerdi emes pe?! Sondyqtan maǵan Prezıdentimizdiń aldymyzǵa úlken maqsat qoıyp, jumys isteıtini unaıdy. Máselen, Prezıdenttiń taıaý bolashaqta damyǵan 50 eldiń qataryna kirýdi maqsat etip qoıýy eldi qana­t­tan­dyratyn, eldigimizdi tanytatyn tirlik emes pe?! Erteńine kóz jiberip, umtylǵan el ǵana ósedi. – Jalpy, ózi tulǵaly, bıik adamǵa ulan-ǵaıyr bilimi, parasatymen qosa, artıstızm de tán be, joq pa? Qalaı oılaısyz? – Artıst degen sózdiń maǵynasy asa keń, kıeli. Bir qolbasshy týraly estip edim. Álgi kisi ha­lyq­tyń al­dy­na shyǵarda únemi aınaǵa qaraıdy eken. Demek, bul tolqýdyń, ábirjýdiń, ne qýanysh­tyń belgisi ǵoı. Ha­lyqtyń aldyna shyǵý úshin daı­yn­dalady, bul jaı uq­sastyq emes. Saıası sahnanyń jaýapkershiligin tek ta­lant­ty adam ǵana sezine alady. Ol halyqpen til ta­by­sý úshin ómiri dıalog, monologqa aınalyp ketedi. Bul degenińiz túrli minezderdiń toǵysýy, ashylýy degen sóz ǵoı. Osyny biz jeńil uǵynyp júrmiz. Ártis dese kóbine ómirdiń kúlkili jaǵyn elestetip úırengenbiz. Al ónerdiń bir bıigi tunyp turǵan taǵylym, dıdaktıka ekenin bile bermeımiz. Máselen, uly qo­l­bas­shy Abylaı handy alaıyqshy. Bir basynda qanshama óner boldy. О́z halqynyń armanyn júze­ge asyrý úshin oǵan artıstızm de tán edi. Áı­gili úsh bı – dala sahnasynyń uly ártisteri edi. Bizdiń Prezıdentte kóp qasıet bar. Máselen, kúni keshe Qaraǵandyda boldy. Men sonda ol kisini muqııat tyńdadym. Bir erekshelikti baıqadym. Bu­ry­nyraqta mıkrofon qolǵa tıse, qansha baıypty bolsań da, sál daýys kóterip sóıleýge týra keletin. Al qazirgi áńgime múldem baısaldy qalypqa túsken. Jurtty aqyryn sóılep-aq tyńdata bilýge kóshtik. Demek, osy sabyrly, baısaldy qalyp bizge úlgi bolýy qajet. Aqylsyzdyq oryn alǵan jerde aıqaı kóp bolady. Dál qazirgi ýaqytta saıasattaǵy kúnám­shil adamdarǵa osy qasıet jetispeıdi.   «Kúndelik – meniń ómirim» – Jurt sizdiń ónerpazdyǵyńyzben qatar, qa­lam ustaıtynyńyzdy da biledi. «Almaty aq­sha­mynda» birneshe jyl jarııalanǵan kúndeligińiz «Almaty aqshamynyń kitaphanasy» serııasy­men «Meniń janrym – kúndelik» atty ta­qyryppen eki márte kitap bolyp jaryq kórdi. Oqyrmandar jaqsy qabyldady, redaksııaǵa kelip kitap suraı­tyndar kóp. Kúndelikti kúnde jazasyz ba, álde oı kelgen kezde me? – Múmkindikke qaraı, kúnde jazýǵa tyrysamyn. Menińshe, ár adam úshin ár kúni qymbat. Tipti, mynaý jaryq kúndi aman-esen kórgenińe táýbeshilik etý kerek. Tipti, ol kúni eshteńe bitirmesem de, kóńil-kúıimdi, aýa raıyn jazyp qoıamyn. Kúndelik – meniń pikirim, oıym, kózqarastarym, ony keleshek urpaq ózi ekshep alady. Shyndyqty ǵa­na jazamyn. Shyndyqty keıde aıta almaısyń, son­dyqtan ony jazyp qoıamyn. Kúndelik – maǵan ishimdegi sherdi shyǵarý úshin úlken kómek. Ol – meniń ómi­rim. О́tken jyldarda ne istegenimdi oqysam, qaı­ta jasa­ra­myn, shabyttanamyn, ár kúnimnen oı túıe­min, qory­tyn­dy jasaımyn. Ár kezeńniń deńgeıin kún­delikten keıingiler baǵamdasa deımin. Kún­de­lik­ti stýdenttik jyldardan jazǵanmyn. О́kinishke oraı, sol jyl­dar­daǵy 10 dápterim joǵalyp ketti. Soǵan ózegim ór­te­nedi. Tilge, ádebı jazýǵa kóp mán berip jatpaımyn, bastaýysh, baıandaýyshtar aıqasyp jú­rýi múmkin, maǵan sol sáttegi sıtýasııa qymbat. Qalaı keledi, solaı jazamyn, sonysymen de jaqsy, tabıǵı shyǵady. – Shúıgin áńgimeńizge rahmet!