Aq etikti apaı

Uzyn boıly, ótkir kózdi, ózi de, sózi de, tipti isi de iri sııaqty kóringen Juldyzaı Bısenbaevamen bizdi Jeltoqsan qozǵalysynyń belsendileri tanystyrdy. 1986 jylǵy oqı­ǵa­lar kezinde «aq etikti apaı» atanǵan, jastarǵa muzdaı sý shashyp jatqan órt sóndirgish má­shıneniń shlangasyn julyp almaq bolyp, alǵa umtylǵan qazaqtyń jankeshti qyzyn alańǵa shyqqan jastar umytpapty. Juldyzaı Qanapııaqyzy 1946 jyly Qos­ta­naı oblysynyń Qamysty aýdanynda dúnıe­ge kelgen. О́mir talqysy ony alaqanǵa salǵan joq, tórt jasynan anasynan aıyrylyp, jaý­tań­kóz bolyp, ańyrap qaldy. Ákesi Qanapııa belsendi kommýnısterdiń biri bolǵan. Ol kisi «partııanyń shaqyrýymen» 1954 jyly «Al­tynsarın» esimi berilgen tyń keńsharyna al­ǵashqylardyń biri bolyp kóship kelip, ju­mysqa turady. Qazir bul óńir «Altynsarın stansasy» dep atalady. Kent turǵyndary negizinen tyń kóterýge kelgender, qazaqtar joqtyń qasy. Osy jerde Juldyzaı oryssha orta mektep bitiredi. Ák­e­siniń sońynan qalmaı júrip, máshıneden bastap barlyǵyn júrgizýdi ábden úırenip, tehnıka qulaǵynda oınaıtyn bolady. Jasynan alǵyr, ótkir, ári belsendi bolǵan ony mektep bitirgen soń-aq jastar uıymynyń kóshbasshylyǵyna saılaıdy. 1968 jyly Qos­tanaı pedınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin de aıaqtaıdy. Tapsyrǵan isti ur­shyqtaı ıirip, jalyndap turǵan jasty 1969 jyly aýdandyq komsomol komıtetiniń hat­shy­lyǵyna saılamaq bolady. Biraq aýyl sharýa­shylyǵymen ǵana aınalysatyn aýdan bol­ǵan­dyqtan, komsomoldyń hatshysy da osy sala­ny jaqsy bilýi kerek, muǵalimdik bilim bul jerge jaramaıdy degen syltaýmen ony ótkizbeı tas­taıdy. Bul namysty qyzdyń jigerin ja­nyp, senderge aýyl sharýashylyǵy bilimi kerek bolsa, men ony Máskeýińniń ózinen ala­myn dep 1970 jyly Tımırıazev atyndaǵy aý­yl sharýashylyǵy akademııasy ekono­mı­ka fakýltetiniń kúndizgi bólimine oqýǵa túsedi. Munda da belsendi kommýnıst jas birden kózge túsip, qoǵamdyq jumystarǵa qyzý ara­lasyp ketedi. Qazaq eliniń bir túkpirinen kelgen qyz Odaq astanasyndaǵy aýdandyq keńes­tiń depýtaty bolyp saılanyp, fakýltet komsomol uıymynyń hatshysy sııaqty qyzmet­ter­di atqarady. Tájirıbe almasý baǵdarla­ma­sy boıynsha Bolgarııa, Chehoslovakııa, GDR sııaqty sosıalıstik elderge de baryp qaı­tady. Kóńili jarasyp, osyndaǵy agrofakta oqyp júrgen Nuraıdar Saldarov degen qazaq jigitine turmysqa shyǵady. Juldyzaı 1976 jyly akademııany oıda­ǵy­daı bitirip, Qarlyǵash esimdi tuńǵysh qy­zyn kóterip, joldamamen Almatyǵa keledi. Ol kezde bir aýyz qazaqsha bilmeıtin, ózi de, sózi de adýyndy qazaq qyzy eshkimge unaı qoı­maıdy. Sóıtip, oǵan munda oryn ta­byl­maı, Kúrti aýdanyndaǵy Kúrti keńsharyna bas býhgalterdiń orynbasary, al jubaıyn bólim­sheniń agronomy etip jiberedi. Bul kezeń Keńes Odaǵyndaǵy aıtýly jyl­dardyń biri edi. О́ıtkeni, KOKP HHVI sezine daıyndyq jyl boıy qyzý júrip jatqan-tyn. Juldyzaıdyń birge oqyǵan Jenıa degen jol­dasy sol kezde «Pravda» gazetiniń aýyl sha­rýashylyǵy bóliminde isteıdi eken. Sol Saldarovtar otbasyna «sezdiń qonaǵy» bolýǵa ar­naıy shaqyrtý jiberedi. Oǵan ekinshi qy­zyna taıaýda bosanǵan Juldyzaı bara almaı,  Nur­aıdar ketedi. Máskeýdegi jol­das­tary onyń áli kúnge bólimshe agronomy bo­lyp júr­genine qaıran qalady. Sóıtip, namys­shyl kýrs­tasta­rynyń kómegimen ol Máskeýde sezdi qy­zyqtap júrgende munda qalǵan zaıybyna Sal­da­rov­tyń VASHNIIL-diń Qazaq­stan­daǵy fı­lıa­lynan «Pervomaı» óndiristik-tájirıbe sha­rýashy­ly­ǵyna dırektor bolyp taǵaıyndal­ǵa­ny jóninde buıryq ákelip beredi. Bul da qy­zyq fakt. Qazaqstanda sharýa­shylyq basshysy bolý úshin neshe túrli kedergilerden ótip jatsa, Máskeýge tikeleı baǵy­natyn sharýashy­lyq­qa onyń túkke de keregi joq eken... Juldyzaıdyń otbasy osy jerde eki jyl­ǵa taıaý bolyp, odan kúıeýin Qaskeleń aýda­nyn­da­ǵy «Shamalǵan» stansasynda ornalas­qan «Drýj­ba» keńsharyna aýystyrady. Bul aýdan ǵana emes, oblys, respýblıkaǵa belgili asa iri kók­ónis tuqymyn daıyndaıtyn keńshar bola­­tyn. Osynda Nuraıdar 1986 jylǵa deıin dırektor bolyp qyzmet isteıdi. Al Juldyzaı ózi os­yn­daǵy ónerkásiptik kásiporynnyń bas­tyǵy bo­lady. Osynda qyzmet etip júrgende keıipkerimiz kandıdattyq dıssertasııasyn da qorǵaıdy. 1986 jyly Nuraıdar aýyryp qalyp, Al­matydaǵy aýrýhanaǵa jatqyzylady. Jan­saq­taý bólimindegi oǵan Juldyzaı tańerteń bir ret, keshke bir ret kelip turady. Sóıtip júr­gende 16 jeltoqsan bolady... Sol kúni Nuraıdar kelinshegine bir sharýamen Brejnev alańynda ornalasqan Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligine soǵyp shyǵýdy tap­syrǵan eken. Oıynda eshteńe joq Jul­dyzaı mınıstrlikke barsa, kerek adamyn taba almaıdy. Esesine: «Qonaevty ornynan alyp tastapty», degen kóńilsiz habardy estıdi. Dálizde ersili-qarsyly sendelgender onyń ornyna Máskeýden bireýdi ákelipti degendi de kúńkildep aıtyp qalady. Bul ja­ńa­lyq Jul­dyzaıdyń tóbesinen jaı túsirgendeı bolady. Esine Máskeýde, «Pravda» gazetinde isteıtin, bulardy sezge shaqyrǵan joldas­ta­ry Jenıa­nyń 1985 jyly kezdeskende: «Ja­qyn­da Qa­zaq­stannyń munaı, gaz óndiretin aımaǵyn túgelimen Orynborǵa qosady. О́ıt­keni, Gorbachev Qazaqstanda munaı men gaz óńdeý zaý­yttary salynbaıdy, sondyqtan olar shıki­zatty ıgere almaıdy depti-mys» degen sózi oıǵa oralady. Bul áńgime Jul­dy­zaıdyń na­mysyna qatty tıip, qazaq jeriniń Reseıge ketpegi ishteı shıryqtyrǵan bolatyn. Endi myna aýys-túıis sol jospardyń iske asa bastaǵanyndaı kórinedi. Qazaq jerin ból­shek­teýge kónbegen Qonaevty alyp tastap, aıt­qanynan shyqpaıtyn óz adamdaryn ákelgen ǵoı degen oı onyń qanyn basyna shaptyrady. Ishine kóp nárse jımaı, oryssha minezben ósken Juldyzaı sol jerde ózimen sóıles­ken­derdiń bárine joǵarydaǵy jaıdy jaıyp salady. Bul olardyń zyǵyrdanyn qaınatady. Keıbireýleri mundaıdyń shet jaǵasyn estigen de bolyp shyǵady. Kóptiń arasynan Qonaevqa baryp jolyǵýymyz kerek, biz – bárimiz de kommýnıspiz, bárimiz de ony árqashan qolda­dyq, endi nege ol kútpegen jerden ketip otyr. Qazaqstannyń bólshektenetini ras pa? Bizge sebebin aıtsyn degen usynystar shyǵady. «Davaıte, zavtra s ýtra vse poıdem v SK, vstre­tımsıa s nım», degen usynysty orys, qazaqtyń bári biraýyzdan qoldaıdy. Keýdesin namys qysqan Juldyzaı osy sózge toqtap, áriptesterimen birge mınıstrlikten shyqsa, Brejnev alańyna sol kezdiń ózinde kóptegen adamdar jınalyp qalǵan eken. Kelinshekke jurttyń bári de ashýly, bári de narazy sııaqty bolyp kórinedi. Bul qalyp Juldyzaıdyń namysyn qaıraı túsedi. Ol erteń mindetti túrde kelemin dep sheshedi. Osy jerden ári biz jurtqa belgili bolǵan faktilerdi emes, tek Juldyzaıdyń óziniń bastan keshkenin ǵana baıandaımyz. «Ertesine alańǵa kelsem, biraz adam jı­na­lyp qalǵan eken. Sol jerde OK-nyń bul sheshimi durys emes, Qonaevty bulaı shyǵarmaý kerek edi, ornyna el jaǵdaıyn jaqsy biletin ózimizdiń respýblıkanyń adamyn qoıý kerek degen sııaqty sózder aqyryn da, qatty da aıtylyp jatty. Osy kúnderi alańda tek jastar ǵana boldy desip júr. Ol durys emes, men qatarly adamdar da, tipti bizden úlken kisiler de sol jerde boldy. Orys halqynyń ókilderi de az bolǵan joq. Biraq ereýildegen narazy­lyq­tar negizinen birinshi basshylyqqa basqa jerden kelgen orys ókiliniń turǵanyna degen qarsylyqqa oıysa tústi. Bir kezde «kó­she­lerge shyǵyp, barlyq qazaq azamattaryn qatarymyzǵa qosyp alaıyq» degen ıdeıa aıtylyp, ony bári qoldap ketti. Sol ýaqytta «qaıta qurý», «demokratııa» degen urandar da shyǵyp, halyq ózinen ózi kúsheıe bastaǵan joq pa, sol bizge de kúsh bitirgen edi. Sodan kóshe-kósheni aralap kettik. Ol saparlardy qazir jurttyń bári biledi. Jazýshylar oda­ǵynyń aldyna baryp, Oljasqa aıǵaıla­ǵa­nymyz – bár-bári belgili. Halyq birlesip, osylaı qosylyp sóılegende, bir-birine qýaty daryp, ózinen-ózi kúsheıe beredi eken. Sodan alańǵa qaıtyp kelsek, tóńirekti qol­daryna shúberek baılaǵan halyq jasaq­shy­lary men mılısııa eki qatar qylyp qor­shap alypty. Syrttan kelgen bizdi kirgizbeıdi, ishtegi qalǵan topty syrtqa shyǵarmaıdy. Taǵy bir urandar kótergen qalyń toptar da keldi. Sol jerde men júgirip alǵa shyǵyp, Lenınniń portretin ustaıyq jáne «Da zdravstvýet lenınskaıa nasıonalnaıa polıtıka» degen urandy alǵa qoıaıyq, sonda bizge eshkim tımeıdi dep aıǵaıladym. Solaı etsek te bizdi kirgizbedi. Sonsoń «Bereke» dúkeniniń mańy­nan bir aq halatty qyz júgirip shyǵyp, bizge myna jerden ótińder dep aıǵaılady. Dúken­niń aldynda qazylyp qalǵan shuńqyr bar eken, biz sol jerdegi sańylaýmen alańǵa kúsh­pen kirdik. Al sol aq halatty qyzdy artynan, 20 jyl ótken soń taýyp aldyq. Ol Gúlnár Ystyqbaeva eken. Tóbeles bolady dep eshkim de oılaǵan joq, bári kúlip-oınap júrdi. Árkim ózinshe aıǵaılap jatyr, bárimiz óleń de aıttyq. Bizdiń maqsatymyz Qonaevty shyǵaryp, sózin estý edi. Aramyzdaǵy orystar: «On nam kak otes rodnoı, pýst s namı poprashaetsıa», deıdi. «Kýnaev, Kýnaev!» dep aıǵaıladyq. Men minberge úsh ret shyǵyp sóıledim. Bizge Qo­naev shyqpaıdy, tarańdar, jumys orynda­ryńa baryńdar dep sóılegender kóp boldy. Biraq olardy eshkim tyńdaǵan joq. Bireýler olarǵa tas laqtyrýdy bastady. Oǵan sebep bir qazaq bastyqtyń oryssha sóılegeni boldy. Ysqyrǵan top oǵan qazaqsha sóıle dese, anaý mán bermedi, sonsoń tas laqtyrý bastaldy. Men ózimniń sózderimde balalardy tynysh turýǵa, arandatýǵa ermeýge, tóbeleske shyq­paýǵa shaqyrdym. Aramyzdan delegasııa jiberińder, biz Qo­­naevpen aýyzba-aýyz sóıleseıik desek, qulaq­taryna ilmeıdi. Talap etip qoımaǵan soń, bir jas balalardy jiberdi. Men sekildi úlken kisilerdi jolatpaıdy. Eresekter meni barsyn dep ıteredi, al mılısııa bizdi kirgizbeıdi. Sóıtip, jaýapqa jarymadyq. Áıteýir, ekinshi jibergen delegasııanyń arasyna elýler shamasyndaǵy bir kisi enip ketti. Sol aǵamyz shyǵyp, Qonaev ózi aryz jazyp ketipti, dedi. Keshke qaraı ásker qaptap kelip, alańdy tyǵyz sheńbermen qorshap aldy. Arandatý solardyń jaǵynan bastaldy. Men shyryldap, balalarǵa tóbelespeńder, tynysh turyńdar dep júrgen edim. Sol kezde bir áıeldiń: «Ana qyzdy óltirdi ǵoı, azamattar bolyspaısyńdar ma?» dep janushyra shyńǵyrǵan daýysy estildi. Jastar sol jaqqa qaraı oıysty. Sol kezde tóbeles bastalyp ketti», deıdi Jul­dyzaı. Bizben kezdesýge Juldyzaı Bısenbae­va­nyń qasyna erip taǵy bir apaı kelgen edi. Shy­rynkúl О́ser esimdi bul jan da jeltoq­sanǵa qatysýshy eken. «Ana qyzǵa bolyssań­dar­shy», dep aıǵaılaǵan men edim, – dedi ol. – Kóz aldymda órimdeı bir jas qyzdy mılısııa formasyndaǵy eńgezerdeı orys teýip qulatty da, tómpeshteı bastady. Shydamaǵan men jú­girip baryp, arashalamaq bolǵan edim, ushy­ryp túsirdi. Sol kezde men jigitterden kómek surap aıǵaıladym», dedi ol. О́ser Ájiqyzynyń da áńgimesi adamnyń tóbe shashyn tik turǵyzady. Ony Qylmystyq kodekstiń «qasaqana kisi óltirdi» degen 88-shi babymen sottamaqshy bolǵan eken. Biraq bul jerde biz onyń áńgimesin aıtyp berýdi basqa jolǵa qaldyryp, Juldyzaıdyń keıingi taǵdyryna oralaıyq. Sol kúni kesh bata alańnyń barlyq jaǵy qorshaýǵa alynady. Jalǵyz mılısııa emes, soldattar da, kýrsanttar da bar – bári alańdy qorshaıdy. Tym-tyraqaı tóbeles bastalyp ketedi. Armatýra kesindisi, saper kúrek­she­le­rimen qarýlanǵan jasaqshylar men soldattar jastardy aıamaı, soǵyp jatty. Juldyzaıdyń da basyna siltengen temir shekesi men murnyn jyryp ketip, qyzyl qanǵa boıaıdy. Osy jerge deıin áńgimesin bir demmen aıt­qan Juldyzaı apaı ári qaraı aýyr kúrsinip, birshama ýaqyt únsiz qaldy. Sol kezdiń sýretteri kózine elestep, júregi aýyryp ketken sııaqty. Jańa ǵana jalyn atyp turǵan onyń kózderi de botalap ketipti. Keshke qaraı alań tegis qanǵa boıaldy. Ja­rasy janyna batyp, qozǵala almaı qalǵandar, shashylǵan kıim, túsip qalǵan sháli – bári-bári trotýardy toltyryp tastady. Jastardyń shyńǵyrǵan daýysy estilmesin degen bolýy kerek, bir qatty mýzykalardy jiberip qoıyp­ty. Olardyń úninen qulaq tunady. Alańǵa kelgen «jedel járdem» máshıneleri qulap jatqan jastardy alǵan joq, tek soldattar men jasaqshylarǵa kómek berýmen boldy. Buǵan yzalanǵan jastar keıbir «jedel jár­dem» máshınelerin tóńkerip tastady. О́rt sóndirgish máshıneler de ókire kirip, muzdaı sýdy shasha bastady. Men sondaıdyń biriniń shlangasyna jarmasyp, aǵytyp tastamaq bol­ǵan edim. Jastardyń esinde sol sýret qalyp qoıypty. Artynan Toqtar, Ertas jáne taǵy basqa jigitter: «Sizdiń aıaǵyńyzdaǵy aq etik esimizde qaldy degender kóp boldy», dedi. Sol túni qorshaýdaǵy alańnan Juldyzaı zorǵa qashyp qutylady. Jalǵyz-aq Sátbaev kóshesi arqyly qazirgi «Dostyq» dańǵylyna deıingi jol ashyq eken, qalǵan el sonymen jóń­­­ki­le qashady. Áıteýir bir úıdiń kireberisine (ol kezde podezder jabylmaıtyn edi ǵoı) enip ketip, aman qaldyq. О́zge jurtty temirmen, kú­­rek­­­pen soqqylap, ıtpen qýyp bara jatty, deıdi ol. Bir qyzyǵy demonstranttardyń arasynda qyzdar kóp taıaq jegen eken. О́ıtkeni, ba­lalardy urǵyzbaıyq, qyzdarǵa tıe qoımas dep aldyńǵy lekke kileń solardy qoıǵan edik, deıdi ol. Biraq soldattar men jasaqshylar olar­dy da esh shimirikpesten, bastan ura beripti. Tyǵylǵan jerden shyǵýǵa da qorqyp, qyz­dar kóp jatady. Tek syrttan qazaq jigitte­­riniń daýystary shyqqanda ǵana bári dalaǵa shyǵady. Bul jerden alań alaqandaǵydaı kórinedi eken. О́ıtkeni, oǵan jaryq samaladaı bolyp túsip turady. «Sol jerde qulap qalǵan, jatyp qalǵan jastardy avtobýstarǵa, júk máshınelerine aıaq-qoldarynan ustap laqtyryp jatqanyn kózimmen kórdim. Odan ári máshıneler taý jaqqa bet aldy. Men ózim ǵana solaı júrgen segiz máshıneni sanadym», – deıdi Juldyzaı apaı. Sol túni keıipkerimiz tanystarynyń úıine túngi saǵat 3-te jetip, qonady. Al ertesine ne bolǵanyn bilmek bolyp, kóshege shyǵyp, Abaı dańǵylynda qalyń top bolyp kele jatqan jastarmen jolyǵady. Olarǵa óziniń keshegi kórgenin, ıaǵnı segiz avtobýspen adamdardy tıep áketkenin aıtady. Mılısııaǵa da myńdaǵan jastar qamalǵany belgili bolady. Sol jerde: olardy qamaýdan bosatsyn dep talap eteıik degenge ýaǵdalasady. Biraq osy kezde bu­lar­dyń qasyna toqtaǵan aq «Volgadaǵy» mı­lısııanyń úlken shendi adamy buǵan: «Jenshına, sadıtes, my s vamı so vcherashnego dnıa zna­­­komy», deıdi. Biraq Juldyzaı otyrmaıdy já­­­ne janyna toptalyp qalǵan jastar da jibergisi joq-ty. Sol kezde basqa jaqtan mılısııa qyzmetkerleri júgirip kelip, ony ja­nyndaǵy úsh jigitpen birge máshınege kúshtep otyr­ǵyzyp, aýdandyq mılısııa bólimine jetkizedi. Odan KGB-nyń túrmesine aparady. «Ar­­tyq aıtpaımyn, meni eshkim urǵan joq, biraq barynsha qorqytty. OK-daǵy uıymdas­ty­rý­shynyń atyn ata, sen onyń adamy ekenińdi bilemiz. Osyny uıymdastyrýshylardyń biri sensiń, atý jazasyn alatyn bolasyń, degen qoqan-loqylar kóp boldy. Qabyrǵaǵa qoıyp, eki jaǵymnan pıstoletten oq atyp ta qorqytty. Bir sát kózim kórmeı qalǵan da kezder boldy. Eń qyzyǵy halyq eshkim uıym­­dastyrmaı-aq ózderi jınaldy degen shyn sózimniń birine senbeıdi. Meni OK-men tikeleı baılanystaǵy adam dep qana uǵyp turdy. Birneshe ret aýysqan tergeýshilerdiń bári de solaı oılady», deıdi Juldyzaı apaı. Aqyry meniń aýyldan kelgenimdi tekserip kórmek bolyp, Qaskeleń aýdandyq partııa komıtetine telefon shaldy. Ondaǵylar kim ekenimdi aıtýmen qatar, barynsha jamandap, ol partııa múshesi bolsa da prınsıpshil, aıt­qanǵa kónbeıdi dep zarlap qoıa bergenderin qulaǵymmen estidim, deıdi. Sonymen, aldymen partııa qatarynan shy­ǵarý úshin ony Qaskeleń aýdanyna alyp barady. Sol kúni bir Juldyzaıdy partııadan shyǵarý úshin aýdandyq aktıvti túngi saǵat 2-den ákelip otyrǵyzyp qoıǵan eken. Partııa músheleri biraýyzdan Juldyzaıdy partııadan shyǵarýǵa qol kóteredi. Bári de keshegi dos­tary, tanystary. Árqaısymen qaljyńdasyp, ázili jarasyp júretin jandar. Kolesnıkov degen KGB qyzmetkerinen basqa birde-bir adam ara túsip, janashyrlyq bildirmeıdi. Bul úlken soqqy bolatyn. Budan keıin eshqandaı jerge jumysqa turý, qyzmet ba­bynda ósý degen atymen joq-tyn. Áıteýir sol kúni qaıta alyp ketpek bolǵandardan aýdan­dyq KGB bastyǵy P.Kolesnıkov, keńshar partııa uıymynyń hatshysy I.Lobar, aýdandyq atqarý komıtetinen A.Gorkopenko degen azamattar jas balasy bar, onyń eshqaıda qash­paıtynyna biz kepil bolamyz dep ara túsip, ony jendettiń tyrnaǵynan qutqaryp, úıine qaıtarady. Biraq árbir on kún saıyn kelip, belgilenip turýǵa májbúr etedi. Zaıybynyń osyndaı jaǵdaıǵa tap bol­ǵa­nyn estigende kópten jansaqtaý bóliminde jatqan Nuraıdar qaıtys bolady. «Basyma is túsken sondaı qysyltaıań kezde men jaqsylyqty kóbinese basqa ult ókil­de­rinen kórdim», deıdi apaı. Kúıeýiniń ornyna turǵan keńshar dırektory bolǵan V.Saıkın buǵan: «Seni zańnyń babymen shyǵarýǵa qo­lym barmaı tur, burynǵy kúnmen «óz erkimen ketti» dep shyǵaramyn», degen kómek jasaıdy. Eshqandaı jer jumysqa almaıdy. Keshe ǵana úıin sypyryp, otyn jaǵyp berip júre­tin kórshilerine deıin teris aınalyp, aman­dasýǵa jaramaǵanda Sýleıman degen túrik azamaty munyń ótinishimen óziniń burynǵy kásipornynan materıaldar ákelip, qolǵap tikkizedi jáne ony óz áıeliniń atynan ótkizip, aqshasyn Juldyzaıǵa berip otyrady. Bir kúni keńshar dırektory V.Saıkın úıdi bosatýdy talap etedi. О́ıtkeni, dırektorǵa arnap salynǵan, aýmaǵy atshaptyrym úıge qyzyǵýshylar kóp bolǵan eken. Sonyń ishinde astyq qabyldaý kásipornyna (AQK) jańadan taǵaıyndalǵan Danabaı degen azamatqa úıdi alyp bermek bolady. Bul talapty oryndy kórgen Juldyzaı basynda kónip qalsa da, keshe ǵana ómirden ótken kúıeýiniń qolynyń ystyq taby qalǵan qarashańyraqtan aıyrylǵysy kelmeıdi. Túni­men jylap, kóz ilmeı shyǵady. Ertesine úıdiń janyna máshıne toqtap, dırektor bastaǵan 3-4 adam aýlaǵa bettegende Juldyzaı úıdegi qosaýyz myltyqty alyp shyǵyp: «Men eshkimge zııan qylǵan jan emespin, halyq jaýy atanǵan joqpyn, bar jazyǵym halqymnyń namysyn qorǵadym. Keshe kúıeýimniń denesi osy úıden shyqty. Sondyqtan men bul úıdi bere almaımyn. Al kúshpen alamyn deseńder, men qanym buzylǵan adammyn. Maǵan báribir, beseýińdi de jaıratamyn, sosyn eki balamdy, ózimdi atyp óltiremin. Osyǵan tursańdar taǵy bir qadam attańdar», depti. Áıeldiń ábden ashynǵan túrin kórgen Saıkın: «Ný, ee k chertý», dep qoldy bir siltep, ketip qalady. Sodan keıin úıdi alamyn dep eshkim kelmeıdi. Biraq birde Danabaıdyń ózi keledi. Ol otbasy úlken ekenin aıtyp, Jul­dyzaıǵa basqa jerden kishirek páter berýge, garaj da salyp berýge ýáde etedi. Eń bastysy – AQK-ge jumysqa alýyna bolatynyn da aıta­dy. Osy sońǵy sózge elp etken Juldyzaı kónip qalady. Ertesine odan habar bolmaǵan soń, eki kún ótken soń úıdi qashan bosatý kerek ekenin bilmek bolyp ózi barady. Sóıtse... Danabaıdyń ákesi, qazaqtyń aqyl­góı aqsaqaly: «О́zi de basyna is túsip júrgen jesir áıeldiń úıin tartyp alǵanymyz obal bolady, ol saǵan qut bolmaıdy», – dep balasyn toqtatqan eken. Sodan qaıtyp Jul­dyzaıdyń úıine qyzyǵýshylar bolmapty. Kúnder óte beredi. Qaıǵyǵa «qaraǵaıdyń qarsy butaǵyndaı qarsy turǵan» Juldyzaı jasymaı, eki qyzyn jetkizýdi oılap, jasy­ryn qolǵap tigip, tamaǵyn asyrap jatady. Bir kúni úıine Volodıa Bykov degen jigit keledi. Bul kezinde prorab bolyp istegen, keıin iship ketip, qara jumys isteıtin jan eken. Álgi daladan aıǵaılaǵan boıy: «Kanapıevna, daı troıak, ýmıraıý», dep keledi. Nege ekenin bilmeımin, osynaý, ózimsine aıtylǵan sózder meniń júıkemdi bosatyp jibergeni ǵoı», deıdi apaı. Sol jerde eńkildep, botadaı bozdadym. Aǵyl-tegil ketken kóz jasyma ıe bola al­samshy. Araqqa aqsha suraı kelgen mas adam­nyń ózi qatty sasyp qaldy. Sóıtsem, júıkem­niń bári tek shabýyl jasaǵan jandarǵa, tek jamandyq ataýlyǵa dombyranyń shegindeı ábden qatyp, ózimsine, jaqyn tartyp sóıle­gen daýysty estigende birden bosap ketken sııaqty, dep kúledi ol qazir. Artynan sol V.Bykovpen birge birneshe adamdy biriktirip, keńshardan tehnıka alyp, jalgerlik brıgada quryp jeke kásipker bolyp ketedi. Keıin kóship ketkenderdiń jer paılaryn da satyp alyp, 12 gektar sýarmaly alqapqa ıe bolyp, qant qyzylshasyn ósiredi. Ári isker, ári bilgir jannyń sharýasy dóńgelenip, aýdan basshy­la­rynyń ózi munyń aldyna kelip, kómek su­raıtyn halge jetedi. Ol ol ma, ońynan turǵan jel ony jebeı túsip, halyqaralyq qorlarmen baılanystar jasap, jańa tehnıkalar alyp, ozyq tehnologııalarmen jumys isteýge qol jetkizedi. Juldyzaı apaıdyń bul istegi jetistikterin aıtsaq, bir maqalanyń sheńberinen shyǵyp keter edik. Tek endi onyń qalaı al­dan­ǵanyn ǵana bir aýyz sózben aıtyp keteıik. Birde aýdan basshylarynyń biri kelip, Shamalǵannan qazaq mektebin salǵaly jatyr­myz, soǵan sizdiń jerden 1,8 ga alaıyq dep edik, esesine sizge basqa jerden 5 ga úles beremiz dep jer aktisin suraıdy. Qazaq mektebi degen soń jan bar ma, barlyq qaǵazdarymdy qolyna ustata berdim, deıdi apaı. Sonymen, biraz ýaqyt ótken soń aýdanǵa barsa, óziniń ózgertilgen jer aktisin túrli sebeptermen qaı­typ ala almaıdy. Sabylyp birneshe bara­dy, qujat joq. Aqyrynda aýysyp jatqan ákim-qararlardyń munyń jerin satyp jibergeni belgili bolady... Sóıtip, ańyrap-bozdap apa­myz qala beredi. Áýelgi jermen kelgen qut apaı zań qýyp, esik-tesikterdi jaǵalap júr­gende ǵaıyp bolyp, tehnıkalary da, maldary da talan-taraj bolady. Qazir jeltoqsanshy apaıymyz ádi­­­­let izdep Bas prokýratýranyń esigin tozdy­rý­da. Bireýler jeltoqsanshy retinde aqtalýy­ńyz kerek degen soń Prezı­dent­tiń muraǵa­ty­nan Qaskeleń aýpartkomy jına­lysynyń 1986 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy mu­ny jeltoqsanshy retinde partııadan shyǵarǵan hattamasynyń kó­shirmesin alady. Ony Bas prokýratýraǵa ákelip berse, ondaǵy bir bas­tyqsymaq sózbuıdaǵa sa­lyp, taǵy da zyǵyr­danyn qaınatady. Sóıtip, bir kezde týǵan halqy úshin alyp ımperııaǵa qarsy beldesýge jaraǵan júrek jutqan, adýyndy jan bul kúnderi eshkimniń qa­­­­dirin bilmeıtin usaq sheneýnikterdiń jemi bo­lyp, júnjip ketýdiń az-aq aldynda júrip jatyr. RS: Jeltoqsan oqıǵasyn kópten beri tereńnen zerttegen adamdardyń eńbek­terinen de Kolbınniń kelý sebepterin túgel bile bermeımiz. Juldyzaı Bısen­bae­vanyń áń­gi­mesinen bir sebeptiń ushy qyltıyp qalǵa­nyn zer salyp oqyǵandar ańǵarǵan bolar. Ol – Gorbachevtiń munaı men gaz shyǵatyn Qazaqstannyń batys aımaqtaryn Orynborǵa qosqysy kelgeni týraly áńgime. Osynyń shyn­dyǵyn anyqtaý da Jeltoqsan oqıǵa­sy­nyń mańyzyn asha túser edi. Jaqsybaı SAMRAT.