Nursultan NAZARBAEV: Qazaqstanǵa burynǵy keńestik respýblıkalardyń ulttyq ǵylym akademııalary endi úlgi bola almaıdy

Parlament Senaty Elbasymyz Nursultan Nazarbaevqa «Halyq Qaharmany»  ataǵyn berýge múmkindik jasaıtyn zańdardy qabyldady. Bul – halyq baǵasy. Bul – ýaqyt synynan ótken baǵa. Sondyqtan da  baıandy baǵa. Keshe Almatyda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Qazaqstan ǵalymdarynyń Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan forýmy ótti.  Ǵalymdardyń jıyny búginde «Ǵylym ordasy» degen ataýǵa ıe bolǵan  Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń kúrdeli jóndeýden ótken tarıhı ǵımaratynda ótti. Memleket basshysy aldymen sırek kezdesetin kitaptardyń tu­raqty kórmesi men qazaqstandyq ǵylymı mekteptiń shetelderde ta­nymal bolǵan tańdaýly eńbek­te­rin kórip shyqty. Ulttyq aka­demııanyń uzyn dálizin alyp jat­qan kórmeniń bir bóligi «Qa­zaq­stan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy – ǵylymnyń jańa strategııasy» dep atalady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymı jetistikteri» kórmesinde Elbasyna ǵalymdarymyzdyń ón­di­riske engizilgen jáne engizýge daıyn ǵylymı ázirlemeleri men absolıýttik ınnovasııalaryn kór­setti. Mysaly, Q.Sátbaev atyn­da­ǵy Geologııa ınstıtýtynyń ǵa­lymdary irgeli zertteýlerdiń jáne mıneraldardy nano deńgeıde zer­deleý men taratyp túsin­di­rý­diń ázirlengen jańa ádisteri negizinde 20-dan astam jańa mıneraldar ashqan. El mereıtoıy qar­sa­ńynda ınstıtýt ǵalymdary Qa­zaq­stannyń tuńǵysh Prezıdenti murajaıyna jańa 10 mıneraldy syıǵa tartty. Al jaqynda ashylǵan ǵylymı  jańalyqtyń biri – kómirsýtek klasterinen alynǵan jańa mıneral. Onyń medısına jáne hımııa salasyndaǵy joǵary tehnologııalar úshin perspektıvalyq ǵyly­mı-tájirıbelik mańyzy zor kóri­nedi. Bul mıneraldy ǵalymdar Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna ar­napty jáne ony NÝRNAZEN dep ataýǵa uıǵarǵan. Endigi jerde elimiz halyqaralyq Mıneralogııa­lyq qoǵam janyndaǵy Jańa mıneraldar jáne olardyń ataýlary jónindegi komıssııaǵa (Kanada) usynym berýde. Elbasyna ǵalymdarymyz  kór­setken jańalyqtyń kelesisi – Ult­tyq bıotehnologııalyq orta­ly­ǵynyń qaterli isikti jasý­sha­lyq emdeýde qoldaný úshin diń ja­sýshalarynan isikke qarsy lım­fosıtter alýdyń jańa teh­no­logııasy. Bul absolıýtti ınnovasııa bolyp tabylady. Elbasy el ǵalymdarynyń esep­ti kórmesin aralap shyq­qan­nan keıin Qazaqstan ǵalym­dary­nyń forýmy ótetin zalǵa kelip kirdi. Memleket basshysyn ǵy­lym­nyń barlyq salasynyń beldi ókilderi qoshemetpen qarsy alyp, tórge ozdyrdy. Osy arada Elbasy Nursultan Na­zarbaev «Ǵasyr ǵulamasy» jo­ǵary ataǵyna ıe bolǵanyn aıta ketelik. – Keshe elimizdegi iri ǵalym­dar birlestikteriniń basshylary qaýymdastyǵy men Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń tóralqa otyrysy bolyp ótti. Onda biraýyzdan: «Álemdik ǵylym­dy damytýǵa qosqan jáne mem­le­kettiń damý strategııasynyń ǵy­lymı negizin qalap, júzege asyrǵany úshin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Elba­sy Nursultan Ábishuly Nazar­baevqa «Ǵasyr ǵulamasy» joǵary ataǵy berilsin» degen  sheshim qa­byl­dandy, – dedi Bilim jáne ǵy­lym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov. Ony Memleket basshysyna  Ulttyq ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti Murat Jurynov ta­bys etti. Nursultan Ábishuly óz kezeginde: «Naqty ǵylymda eshqan­daı jańalyq ashqan joqpyn, biraq bizdiń tarıhta bolmaǵan jańa memleketti qurýdaǵy árbir qadamymyzdy, jolymyzdy, ár­bir sheshimimizdi qabyl alýǵa bo­lady. Jalpy mende halyqaralyq deńgeıdegi kóptegen syılyqtar bar. Alaıda onyń ishindegi eń mártebeli marapat osy dep esepteımin», – dep alǵys bildirdi. Osydan keıin  Bilim jáne ǵy­lym mınıstri Baqytjan Juma­ǵulov eseptik baıandama jasady. Al Elbasy ózimen júzdesýdi kópten kútken ǵalymdarymyzben kezdesý sózin bylaı bastady: – Biz búgin el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda júzde­sip otyrmyz. Bul – Qazaqstan ǵa­lymdarynyń alqaly basqosýy­nyń mán-mańyzyn arttyra túse­di. Osydan 5 jyl buryn Ulttyq ǵylym akademııasynda ózderińiz­ben kezdesken edik. Osy merzim ishinde bizdiń elimiz órkendep, ǵylymymyz ilgerileı tústi. Ǵy­lym ordasy túgeldeı kúrdeli jón­deýden ótti. Qaıta túlegen qasıetti qara shańyraq táýelsiz elimizdiń ǵylymyn damytýǵa mol úles qosa beretin bolady. Bar­shańyz bilesizder, bizdiń ǵylymı áleýetimiz tamyryn tereńnen alady. Ár dáýirde qazaq topyraǵy­nan shyqqan áıgili ǵalymdar az emes. Ál-Farabı, Abaı, Shoqan sııaqty tuǵyrly tulǵalar ǵylym­ǵa ólsheýsiz úles qosty. Keńestik kezeńde de Qazaqstannan dúnıe júzin moıyndatqan ǵulamalar shyqty. Sonyń biri – akademık Qanysh Sátbaev. Meniń usy­nysym boıynsha, IýNESKO-nyń Bas assambleıasynyń sheshimimen 1999 jyl akademık Qanysh Sát­baev jyly dep jarııalanǵanyn bilesizder. Biz Táýelsizdik alǵannan beri ǵylymdy órkendetýge kúsh salyp kelemiz. Eldigimizdi damytýǵa ǵa­lym­dar úlken úles qosýda. Olar ǵylymdy damytyp, jańa mektepter qalyptastyrdy. Sondyqtan, táýelsizdik jyldaryndaǵy bizdiń basty jetistikterimizdiń biri – ǵylymı áleýetimizdi saqtap qa­lýymyz boldy. Elimizden álemge tanymal ǵa­lymdar kóptep shyǵýy úshin olarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaý kerek. Táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵy – bir belesti artqa tastap, dáýirdi qorytyndylaıtyn erekshe kezeń. Osy bıik belesti ba­ǵyn­dyryp turyp, táýelsiz Qa­zaq­stan ǵylymynyń jıyrma jyl­dy­ǵyn ekshep, tarazylaı alamyz. Jıyrma jylda biz ulan-ǵaıyr ister atqardyq. Sonyń ishinde ǵy­lym men bilim salasynda úlken jetistikterge qol jetkizdik. «Ǵy­lym týraly» jańa zań qa­byl­dadyq. Ol bizdiń otandyq ǵylym­dy damytýǵa tyń serpin berýi tıis. Elimizde ınnovasııalyq-ın­dýs­trııalyq damýdyń irgetasy qalanǵany ózderińizge belgili. Ony damytý úshin talantty ǵa­lymdardyń kúsh jumyldyrǵany jón. Árbir ǵylymı jańalyq elimizdiń tuǵyryn bekite túsýge arnalýy kerek. Sonda ǵana biz mártebeli memleket bolamyz. Bul forýmnyń mańyzy Qazaqstan ǵylymynyń damýyn aıqyndaý men onyń Táýelsizdikti nyǵaıtýdaǵy rólin­de, – dedi Nursultan Ábishuly. Prezıdenttiń aıtýynsha, Qa­zaq­stan 20 jyldyń ishinde ǵy­lymı uıymdar jelisin 11,6 ese ulǵaı­typty. Qazir elde 400-deı ǵylymı mekemeler, ǵylymı or­ta­lyqtar men qurylymdar bar. Sondaı-aq Ǵylym akademııasy júıesi qaıta qurylyp, ýnıversıtettik bilim berý júıesiniń róli kóterildi. Bizder  Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵyn jasaqtadyq, degen Elbasy  Qazaqstanǵa burynǵy keńestik respýblıkalardyń ulttyq ǵy­ly­mı akademııalary endi úlgi bola almaıtynyn alǵa tartty. – Bizge eshkim jaıdan-jaı óz tehnologııasyn bermeıdi, biz óz ǵylymymyzdy ózimiz úshin qu­ryp, engizýimiz kerek. Osy kúnge deıin elimizde da­ryndy balalarǵa arnalǵan 20 ın­tellektýaldyq mektep salyn­ǵa­ny belgili. Olardyń birqatary qazirdiń ózinde tabysty jumys istep jatyr. Bular da keleshektegi jańa ýnıversıtetterdiń irge­ta­sy dedi Elbasy. Osy arada Elba­sy­nyń Joldaýyna sáıkes Qazaq­standa 9 tehnopark, 5 ulttyq jáne 15 aımaqtyq laboratorııalar jasaqtalyp, 9 venchýrlyq qor jáne 3 konstrýktorlyq bıýro qurylǵanyn aıta ketelik. Munan ózge de táýelsizdik jyl­darynyń bederinde tyn­dy­ryl­ǵan ister az emes. Ǵylymı qyz­metti basqarýdyń jańa ádis­te­ri, ǵylymdy qarjylan­dy­rý­dyń bazalyq, granttyq jáne maq­satty-baǵdarlamalyq tárizdi jańa túrleri engizildi. Jalpy, 2012 jyly ǵylymı zertteýler sala­syn­daǵy memlekettiń shyǵy­sy 42 mıllıard teńgeni quraıdy. Bul ótken 3 jylǵy kórsetkishten ortasha alǵanda 2 ese kóp. Taıaý úsh jylda ǵylymǵa bólingen shyǵys 118 mıllıard teńgeni quraıtyn bolady. Qazaqstan ǵylymǵa esh­qashan munsha qarajat jumsaǵan emes dedi Elbasy. Prezıdent qazirgi kezde ǵy­lymdy Qazaqstan ekonomıkasy men qoǵamyn damytýdyń lokomotıvine aınaldyrýdyń negizgi ba­ǵyttary men tetikterin anyqtaý mańyzdy ekenin atap kórsetti. XXI ǵasyrda «ǵylym» men «ınnovasııa» birtutas uǵymǵa aı­naldy. Qazaqstan ǵylymyn da­my­tý máselesiniń mańyzdy jaǵy – ol ǵylymı-ınnovasııalyq ju­mys­tar mazmunynda álemdik ın­no­vasııalyq trendke sáıkestilik bolýy. Qazaqstandyq irgeli ǵy­lym jahandyq deńgeıdegi zert­teý­lerge teńesýi mańyzdy. Energe­tı­kada, ulttyq aeroǵaryshtyq zertteýler baǵdarlamalarynda, jeke menshik ázirlemeler men jańa medısınalyq tehnologııany endirý salasynda ınnovasııany damytý qajet. Sondaı-aq eýra­zııalyq deńgeıdegi halyqaralyq ınnovasııalyq jobalardyń úlken múmkindikteri bar. Sonaý 1997 jyldan beri ǵa­lym­darymyzdyń jalaqysy 10 ese kóbeıgen.   Soǵan sáıkes qa­zaq­­stan­dyq oqymystylardyń ha­lyq­aralyq deńgeıdegi jarııala­nym­da­rynyń belsendiligi 3 ese ulǵaıǵan. Bizder ǵylymı dıssertasııa­lar­dy qorǵaý men ǵalymdardyń kvalıfıkasııasyn kóterýdiń halyqaralyq júıesine kóshtik, – dedi Nursultan Ábishuly. – Otan­dyq joo-lardyń halyqara­lyq deńgeıde akkredıtteý prosesi de yrǵaqty ósý ústinde. Osyǵan qaramastan, Elbasy ǵylymı dıssertasııalardy qor­ǵaý­ǵa qatysty kemshilikterdiń bol­ǵanyn jasyrǵan joq. – Men dıssertasııalardy qor­ǵaý tájirıbesi týraly másele boıynsha syndardyń bolǵanyn bilemin.  200 ǵylymı keńes ǵy­lym kandıdattary men doktor­la­ryn qoldan jasady. 60 ǵylym kan­dıdatynyń 1-eýi ǵana jáne 40 ǵylym doktorynyń 1-eýi ǵana ǵylymǵa bardy. Esesine barlyq sheneýnikter men depýtattar ǵy­lym doktory atanyp aldy. Ǵy­lymda mundaı profanasııaǵa jol bermeý kerek. Osylaısha Memleket basshy­sy osy egemendiktiń 20 jylynda ǵalymdarymyzdyń jasaǵan orasan zor eńbegin joqqa shyǵarmaı-aq, oryn alǵan kemshilikterdi de nazardan tys qaldyrǵan joq. Ashyǵyn aıtsaq, ǵylymdy kadr­larmen qamtamasyz etý ja­ǵynan jetekshi ǵylymı derjavalar sanalatyn Shvesııa, Japonııa, AQSh pen Germanııadan aı­tarlyqtaı artta kelemiz, degen Elbasy tómendegideı kórsetki­sh­terdi alǵa tartty. Bizdiń elimizde bul kórsetkish 1 mıllıon turǵynǵa shaqqanda 1 myńnan az bolsa, Ýkraınada – 1800, Reseıde 3300-den astam, Japonııada 5300-deı eken. 2010 jyly elimizde ǵylymı zertteý salasynda júrgender sany bar bolǵany 17 myń adamdy ǵana quraǵan... Qazaqstandaǵy ǵalymdardyń orta jasy da shamamen 55-terde. – Bıyldan bastap bul keńes­ter óz jumysyn toqtatty, – deı kelip Memleket basshysy Bilim jáne ǵylym mınıstrligine ǵy­lym­daǵy jalǵastyqty saqtap qa­lýdy jáne ony jastarmen tolyq­tyrýdy tabystady. – Bul bizdiń qasıetti pary­zy­myz. Qarańyzdarshy, búkil álem­de jarııalanǵan jarııalanymdar­ boıynsha qazaqstandyq avtorlar bar bolǵany 0,02 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul – nól paıyz! – dedi Elbasy. Nursultan Ábishuly bul kór­setkishti ózge eldermen salys­tyryp shyǵyp, muny ǵalym­da­rymyzdyń jumysyna baǵyt úshin atap otyrǵanyn jetkizdi. Sol sııaqty elimizde bir ǵana jýrnal ǵalamdyq ǵylym reıtıngisine kiredi eken. Elbasy osy jaıtty aıta kelip, ǵalymdarǵa: – Táýelsizdiktiń 20 jylynda 26 ıntellektýaldyq menshikti bekitýge berilgen  26 myń ótinim qanaǵattandyrylypty.  Osynyń tájirıbe júzindegi qaıtarymy qandaı? – degen saýal tastady. Ústimizdegi jyldyń basynda 2020 jyldyń sońyna deıin «100 qazaqstandyq ınnovasııa» atty jalpyulttyq jobany jasaý men júzege asyrý  ıdeıasyn usynǵan bolatynmyn. Eger de biz osy 100 jobanyń ishinen eń bolmasa 10 absolıýtti ınnovasııany jasaı alsaq, onda ol úlken jeńis bolar edi, dedi Elbasy odan ári, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi de, Ult­tyq akademııa da, tolyp jatqan ǵylymı uıymdar da áli kúnge deıin osy másele boıynsha ózde­ri­niń konseptýaldyq usynystaryn bere almaǵandyǵyn tilge tıek etti. Al memleket tarapynan ǵy­lym­dy qarjylandyrýdyń naqty baǵyty bar. Bul turǵyda Nursul­tan Ábishuly Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda 2014 jyly ǵylym­dy qarjylandyrý eldiń IJО́-niń  1 paıyzyna jetkizý mindeti anyq­talǵanyn atady. Odan keıin de ǵylymdy qarjylandyrý kó­lemi kóbeıe bermek. Sol sııaqty Elbasy ǵylymǵa jeke bıznesten de ınvestısııa salynýyn qamtamasyz etý qajet­tigin, damyǵan elderdiń ǵylymy­na quıylatyn qarajattyń basym bóligi jeke sektordan keletinin tilge tıek etken. Memleket bas­shy­sy muny da órkenıetti elder­diń naqty kórsetkishine súıep aıtty. О́ıtkeni, bul elderde ǵy­lymı jańalyqtar bıznestiń kádesine jaraıdy. Qalaı desek te,  qazirgi zaman ǵylymı jańalyqtardy naqty básekege qabiletti taýarǵa aınal­dyryp otyr. Bul Elbasynyń sózi jáne ýaqyttyń shyndyǵy. Bizge ǵylymı zertteýlerdi kommersııalaýdyń tıimdi júıesi aýadaı qajet degen Nursultan Ábishuly Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna 2012 jyldyń 1 aqpanyna deıin «Bıznes jáne ǵylym-2020» jol kartasyn jasaýǵa naqty tapsyrma berdi. Osy arqyly bız­nes-qaýymdastyqtyń ǵylymı ju­mystarǵa qatysyn anyqtaı­tyn bolamyz degen Memleket bas­shysynyń qadaý-qadaý tap­syr­malary munymen shektelgen joq. Ǵylymnyń qazirgi jetistikteri de nazardan tys qalmady, kem­shilikteri de jaba-búrke­me­len­bedi. Bitpegen tirlik ǵy­lym­nyń sala-salasy boıynsha sarap­qa salynyp aıtyldy. Otandyq ǵylymnyń bolashaqtaǵy tabys­ta­ry baıandy bolýy endi tek ǵa­lymdarymyzǵa amanattalǵan ar­dyń isi. – Ǵulama Júsip Balasaǵun babamyzdyń «Bilim men izgilik qana muratqa jetkizedi» degen qanatty sózi bar. Búgingi bas­qo­sýda sizdermen birge táýelsizdik jyldary ǵylymda qol jetkizgen jetistikterdi qorytyndyladyq. Barshańyzǵa  ǵylymda zor tabys­tar men shyǵarmashylyq jetistikter tileımin. Bizdiń ǵalym­dary­myz táýelsizdikti nyǵaıtýǵa súbeli úles qosyp keledi. Son­dyqtan, búgin meniń Jarlyǵym boıynsha bir top ǵalymdar eli­mizdiń joǵary nagradalaryna ıe boldy, – dep sózin qorytyn­dy­la­ǵan Elbasy odan ári. – Árıne, bir jınalysta onyń bárin aıtyp shyqpaı-aq úsh adamǵa ǵana tap­syraıyn. Basqalary Táýelsizdik qarsańynda  shyǵatyn Jarlyq­tar boıynsha tapsyrylatyn bo­lady, – dedi. Iá, ótpeli kezeń, óliara mezgilde otandyq ǵalymdarymyz ǵy­lymdy saqtap qalýǵa kúsh saldy. Qıyn-qystaý jyldarda ulttyq ǵylymnyń irgesin shaıqaltpaýǵa umtylyp, oǵan qaltqysyz qyzmet etken jandar aramyzda jetkilikti. Memleket basshysy mereıli beleste bul jáıtti de óz sózinde keltirdi. Sonymen forým Qazaqstan­nyń jetekshi ǵalymdaryna memlekettik nagradalar tapsyrýmen aıaqtaldy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «M.­A.Aıt­ho­jın atyndaǵy molekýlıarlyq bıologııa jáne bıohımııa ıns­tı­týty» MKD dırektory Naǵıma Aıthojınaǵa, Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Mu­rat Jurynovqa III dárejeli «Ba­rys» ordenin tabys etti. «Qur­met» ordeni Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń «Matematıka ınstıtýty» RMK kompıýterlik modeldeý bas ǵy­ly­mı qyzmetkeri Ivan Pakke tapsyryldy. Forým kezinde QR UǴA akademıkteri О́mirzaq Aıtbaev pen Naǵıma Aıthojına ǵylymǵa udaıy qoldaý kórsetip, qamqor­lyq jasaǵany úshin Prezıdentke el ǵalymdary atynan alǵys aıt­ty. Al QazUÝ-diń fılologııa magıstri Anna Danchenko  shuraıly qazaq tilinde ǵylymdy nege tańdaǵanyn maıyn tamyza aıtyp berdi. Odan keıin sóz alǵan Dýblın ýnıversıtetiniń (Irlandııa) PhD doktoranty Azat Abdýllaev­tyń da aıtary az emes eken. Osy­dan 10 jyl buryn Elbasynyń qabyldaýynda bolǵan qarshadaı bala búgin «Bolashaq» baǵdarla­masynyń stıpendıaty. 14 ja­synda fızıka-matematıka gım­na­zııa­syn bitirip, 18 jasynda Ult­tyq ýnıversıtettiń dıplomyn alǵan daryndy jas qazirgi tań­da optıkalyq kommýnı­kasııa­daǵy la­zerler boıynsha zertteýler júr­gizip jatqanyn málim­dep, myńdaǵan magıstranttar, júz­de­gen PhD doktorlary aty­nan Qazaqstan ǵylymy joıy­lmaıdy, bolashaǵy jar­qyn dep sendirdi. Almaty.