Jaqsylyqtyń jan syry

«Oqýǵa osylaı túskenbiz»

...Orta mektepti bitirgen soń ákeı zootehnıkalyq, mal­sha­rýashylyq salasynda oqy­ǵanymdy qalady. О́ıtkeni ózi de ómir boıy sol salada qyzmet etken adam edi. Sodan Qarahan degen dosyma erip «zoovetke» oqýǵa túsý úshin Semeıge attandym. Shaban poıy­z Jambyldan Semeıge deıin týra tórt kún júrdi. Jatatyn jer joq. Tambýrda túnep, tambýrda uıyqtaımyz. Maǵan qaraǵanda Qarahan jol júrip úırengen, azdap oryssha biledi. Semeıge kelip ınstıtýtqa qujat tapsyrdyq. Meniki sol Qara­hanǵa ilesip júrý. Oǵan sengendigim sonshalyq, áýeli qandaı fakýltetke qujat tap­syrǵanymdy da bilmeppin...

Qarahan kúni-túni emtıhanǵa daıyndalady. Men qalany qydyryp, Ertiske shomylam kep. Bir kúni tús aýa ádetimshe Ertis jaǵasyna barsam, anadaı jerde bir top kisi jınalyp, jarys ótkizip jatyr eken. Jarystyryp otyrǵan qazaq. Sharty – ózenniń arǵy jaǵasyna maltyp ótip, qaıta júzip kelý. Júzýden «aýyl­dyń chempıony» degen atym bar, delebem qozyp, jarysty uıym­dastyrýshyǵa qaltamdaǵy bes somymdy ustap jetip bardym. Ol meni balasynyp, mańy­na jolatpady. Men jalynamyn kep.

Jalynyp qoımaǵan soń álgi kisi: «Onda óz obalyń ózińe, utylsań aqshańdy suramaısyń ǵoı?» dep jurttyń kózinshe taǵy bir anyqtady da, «bar, ana topqa» dedi. Kezegin kútip tur­ǵan topqa onynshy bolyp qosyl­dym. Qarsylastarym boılary sereıgen orys jigitteri. Tóbemnen tónip qaraıdy.

Uıymdastyrýshy qolyndaǵy shelegin uryp dańǵyr etkizdi. Biz ózenge gúmp-gúmp sekirdik. Á, degennen-aq jurttyń aldyna tústim. Ebil-debil arǵy betke júzip shyǵyp qarasam, bas­qalary ózenniń ortasynan endi asypty. Aǵynnyń yǵymen tómen qıǵashtap ketippin. Júgirip otyryp órlep aldym da, qaıta keri tarttym. Jaǵaǵa jurttan buryn jettim. Jarystyrýshy qazaq arqamnan qaǵyp, «maladesin» qaıta-qaıta aıtyp, qyryq somdy qaltama saldy da berdi. Men: «Erteń taǵy keleıin, qosasyz ba aǵa?» deımin. «Kel, kel» deıdi, ol oılanbastan.

О́stip shomylyp júrgende alǵashqy emtıhan da bastaldy. Hımııa páni. Bir aýyz oryssha bilmeımin. Shalbarymnyń arty sý-sý. «Jarystan» kelgen betim. Emtıhan alýshy Bochkoreva degen áıel:

– Sen sońǵysyń ba, basqa eshkim joq pa? – dep qazaqsha surady.

– Joq.

– Al, bıletińdi!

Bıletti alyp, Qarahannyń qasyna baryp jaıǵastym. Asa qıyn suraq emes. Qarasam Qara­hannyń esebi kúrdelileý eken. Ty­nysh otyrmaı ony shyǵaryp berip edim, álgi áıel kórip qoıyp, dereý:

– Áı, káne, beri kel, – dep qasy­na shaqyryp aldy. Qolymda Qarahanyń bıleti.

– Al, káne aıtshy, bilesiń be, myna suraqty?

Qarahannyń bıletiniń sura­ǵyna jaýap berdim. О́z bıletim jaıyna qaldy. Maǵan «úsh» qoıdy da, qasaqana Qarahandy «qulatyp» jiberdi. Oqýdan qulaǵan Qarahan kóńilsiz. Kıim-keshegin shabadanyna salyp alyp: «ketem» deıdi. Men: «ketpeı tura tur, kelesi emtıhannan men de qulaımyn, birge ketemiz» dep, jatyp kep jalynamyn. Qara­han kóndi. Kelesi emtıhan bıo­logııa páni. Ádetimshe eń sońynda bardym.

– Áı, bala neǵyp jurttyń sońynda júrsiń? – dep, emtıhan alyp otyrǵan qazaq túri­me qarap, mıyǵynan kúledi. Tańerteńnen keshke deıin sýdan shyqpaı, kúnge kúıip, qaraıyp ketkenbiz.

– Kezegim eń sońynan edi, úlgerip jetkenim osy boldy, aǵaı.

– Qaı oblystan keldiń?

– Jambyldan.

– Káne, bıletińdi ala ǵoı.

Aǵaıdyń júzi jyly, qabaǵy ashyq. Bıletti oqysam op-ońaı suraqtar. Dereý jaýap berdim, qosymsha suraqqa da múdirmedim.

– О́ı, sen bárin bilip tursyń ǵoı, má, saǵan «bes»!

 Qarahan budan ári shydamady. Apyl-ǵupyl jınalyp, ketti de qaldy. Semeıde jalǵyz qaldym. Úsh-tórt kúnnen soń qalǵan emtıhandardy da tapsyryp, oqýǵa qabyldanǵandardyń tizimin kútemin ǵoı. Mashınkamen terilgen tizim shyqty. Úńilip kep qaraımyn. Meniń famılııam joq. Sóıtsem tizimniń eń sońyna kip-kishkentaı etip, qolmen «Úshkempirov Jaqsylyq» dep jazyp qoıypty. Oqýǵa osylaı túskenbiz qaraǵym!

«Meni kúreske shyǵarǵan – shańǵy»

Semeıde sol jyly qys qat­ty boldy. Aýyldan jeńildeý kıimmen shyqqam. Tońǵan soń arzandaý kúpáıke men juqa qulaqshyn satyp aldym. Aıaqta kerzi etik. Kúpáıke men etikti stýdent túgil, qazir jumysshy kımeıdi. Ony ózimshe belin qynap, túımelerin aýystyryp qadap, sándep kıem.

Oqý bastaldy. Deneshy­nyqtyrý páninen Mıkrıhov degen ustaz shańǵy jarysyn ótki­zedi. Men jaryspaq túgil, shań­ǵy bir jaqqa, ózim bir jaqqa ushyp túsem. Shańǵy teppeseń «zachet» joq. «Zachetiń» bolmasa sessııaǵa jibermeıdi. Onyń artyn­da oqýdan shyǵý tur. Shańǵy tebe almaǵannyń jazasy – sportzalda kúres kilemin tigý. Kilem tigýden kóz ashpadym. Bar oıym «zachet» alý. Bir kúni kilem jamap otyr edim ulty káris Lıý Ven Han degen bapker kelip:

– Ne istep júrsiń? – dedi.

– Kilem tigip otyrmyn, shań­ǵydan «zachet» alýym kerek.

– Kúrese bilesiń be? Eger ana balany jyqsań «zachetyńdy» men-aq qoıdyryp bereıin.

Túrine qarasam qaljyńnyń adamy emes sııaqty. Qarsylasym ózim quralpy bala. Dereý kúrese kettim. Ádis-tásil degende sha­rýa­m joq. Ustasqan boıda kóterip soqtym. Bapkerdiń ózi meniń qalaı jyqqanymdy baı­qamaı qaldy. «Endi myna bala­men kúres, sony jyqsań «zachetyń» daıyn», deıdi.

Bul bala erkin kúresti meń­gergen, joǵary kýrs stý­denti eken. Salmaǵy da aýyrlaý. Qarap jatqan men joq. Ony da alyp urdym. Han aǵaı «zachetimdi» sol kúni qoıdyryp berdi de, Mıkrıhovqa aıtyp shańǵy­dan bosatyp aldy. Meni kúres kilemine shyǵarǵan – shańǵy. Durysy, shańǵy tebýden qashyp, erkin kúreske bardym.

«Atań jaýdan qaıtpaǵan, qara bala, bas qamshyny!»

Uzyn-sonar qıyndyqtardy jeńip, Máskeý olımpıadasynda da kúresetin boldym. Kúndiz-túni daıyndaldym. Meniń qasymnan Qabden aǵa Baıdosov aınalyp shyqpaıdy. Eljirep qarap turady da, zor daýysymen: «Atań jaýdan qaıtpaǵan, qara bala, bas qamshyny!» dep, jigerimdi janyp qoıady.

Olımpıada kilemindegi birinshi qarsylasym – Konstan­tın Aleksandrý. Ekinshisi – Roman Kerpach boldy. Beldesý aldynda Qabden aǵam: «Konstan­tınnen seniń kúresiń áldeqaıda artyq. Sen alǵashqy beldesýdi saýat­ty ótkiz. Kúshiń bar, tyń kezińde qarsylasyńdy utyp alýdy oıla. Tek saspa, aqyl­men kúres, sabyryńdy joǵalt­pa» dep, edáýir demeý sózder aıtty. Aǵa­nyń sózi maǵan kádim­gi­deı qýat berip kilemge erkin shyqtym.

Olımpıadadan ózge ataqtyń bárin alyp qoıǵan Konstantın Aleksandrý naǵyz zar kúıinde eken. Shabýyldy ústi-ústine údetti. Kózi ot shashady. Kúreske emes, tóbeleske daıyndalyp shyqqandaı. Men ádis jasatpadym. Ekinshi kezeń basynda esepti 5:1-ge jetkizdim. Úshin­shi kezeńde ekeýmiz de bir-bir upaıdan zorǵa aldyq. Toǵy­zynshy mınýttyń sońyna deıin kilemge jańa shyqqandaı arpa­lystyq. Aleksandrýdy 6:2 esebimen uttym. Konstantın óte myqty balýan. Osy qalpynda meni­men emes, Kerpachpen aıqas­qanda ony sózsiz jeńetin edi.

Kerpachtyń birinshi beldesýi kóbinde sátsiz bitedi. R.Kerpach shúý degende vengr Ferens Shereshten bar-joǵy bir jarym mınýtta utylyp qaldy da, menimen kúreserde ortaǵa býyr­qanyp shyqty. Alǵashqy kezeńde bir sekýnd tynym almaı aıqastyq. Upaı sanyn 11:0-ge jetkizdim. Ekinshi kezeń­niń alǵashqy eki mınýty ishin­de Kerpach upaı sanyn 11:10-ǵa jetkizdi. Týra «tanki». Qor­ǵanysqa buzyp-jaryp kiredi. Biraq ókpesi osaldaý eken. Úshinshi kezeńde sharshap qaldy. Beldesý aıaqtalar tusta ońtaıy kelip, eki upaı aldym. Esep 13:10. Roman Kerpach osy ekinshi jeńilisinen soń jarys­tan shyǵyp qaldy.

Adam shamadan tys, óz múm­kindiginen joǵary jyldamdyqta qımyldap, kúsh jumsasa, sońǵy ashy teri shyǵady. Al odan ári zorlansa ashy ter sońynan ıisi múńkigen ammıak shyǵady. Bul adam boıynan bólinetin eń sońǵy suıyq. Odan ári deneden dáneńe shyqpaıdy. Mine Kerpachpen kúreskende meniń ústimnen «ammıaktyń» ıisi shyqty.

Úshinshi qarsylasym – Ferens Sheresh jas bolsa da óte saýatty kúresetin balýan. Sondyqtan men de barymdy saldym. Ferensti 17:6 esebimen erkin uttym.

Aqtyq aıqas bolgar Pavel Hrıstovpen ótti. Ol 1979 jyl­ǵy álem chempıonatynda qola medal alǵan, tájirıbeli balýan. Olımpıadadan buryn da kezdeskenbiz. Bir-birimizdiń qyr-syrymyzdy jaqsy bilemiz. 1978 jyly Shvesııanyń Geteborg qalasynda ótken halyqaralyq jarystyń fınalynda beldesken edik. Pavel Hrıstov «kópirge» tursa, týra temirdeı qatyp qalady. Hrıstovty «kó­pir­den» qulatqan eshkim joq. Biraq tórttaǵanǵa turýdan da, tórttaǵannan julyp alýdan da maǵan qaraǵanda álsizdeý. Pavel fınalǵa deıin shved Kenn Andressondy jeńip, fın balýany Reıe Haparantany 27:0 esebimen erkin utyp shyqty. Biraq úshinshi beldesýde Kon­s­tan­tın Aleksandrýdan utylyp qaldy.

Hrıstovtyń ózgelerden erekshe bir qasıeti ádistiń san túrin jasaıdy, utylyp jatsa da jantalaspaıdy. Qarsylasyna óshpendiliktiń nyshanyn da sezdirmeıdi. Kúshtini moıyndaı biledi eken. Beldesý aıaqtalǵanda esep 12:7 edi. Osylaı Olımpıada chempıony atandym.

Tóreshi qolymdy kótergen sátti baǵyp turǵan Qabden aǵam júgirip kelip, meni qapsyra qushaqtaǵan kúıi kilemnen julyp alyp, tura jóneldi. Jaryqtyq eńirep jylap keledi. Men bolsam «aǵa qymyz berińdershi, qy­myz ishkim keledi» deppin ǵoı...

Jazyp alǵan Tólegen JÁKITAIULY,

jýrnalıst