Eldiń myńdaǵan jyldar qonystanyp, kindik qany tamǵan jeriniń urpaq úshin kıesi bar, kıeli jerdiń árqashanda ıesi bar. Eldi meken ataýyna tarıhı negizdeme izdegende aldymen onyń ıesin anyqtap, artynan onyń sol jerge qatynasynan nemese jerdiń adam ómirin aıqyndaýdaǵy alatyn ornynan týyndaǵan ataýdyń maǵynalyq, tarıhı negizine úńilýimiz kerek.
Qazaqstannyń ońtústigindegi ortaǵasyrlyq qalalardyń, han ordalarynyń paıda bolýy, qalyptasý tarıhy men damýy óte kúrdeli másele. Ásirese jekelegen qalalar men qamaldardyń damý tarıhyndaǵy ózindik erekshelikterin anyqtaý jáne olardyń damýyndaǵy basqa da qalalarǵa ortaq belgilerin ajyratý qıyn. Qazaq eliniń ortaǵasyrlyq arheologııasynda qalyptasý tarıhy tyńǵylyqty zerttelgen qalalar men eldi mekender óte az. Olardyń qatarynda Ispıdjab, Nýdjkend, Sharapkent, Turbat qalalary bar. Mine, sondaı zertteýden tys qalyp kele jatqan qala- qorǵannyń biri Tórtkúltóbe – Esimhan ordasy. Esim han ordasynyń buzylyp jatqan bólikterinde keń kólemde tazartý júrgizip, bul eskertkishtiń damý tarıhyna qatysty mol derekter alýǵa bolatynyn eskersek, bul jobanyń asa ózekti ekenin aıqyn kórýge bolady. Sonymen qatar eskertkish mańaıyndaǵy kóptegen tarıhı oryndardyń (Myńsheıit, Hantóbe, Botbaı mazar, Shúńkildek áýlıe, Nurata, Qaqpatas, t.b.) saqtalǵanyn da aıqyndap zertteýge múmkindik týar edi.
Tórtkúltóbe – Esim han ordasy Ońtústik Qazaqstan oblysy Tóle bı aýdanynyń Keńesaryq aýylynyń irgesinde, Shymkent qalasynan shyǵysqa qaraı 55 shaqyrym jerde, Saıramsý, Qasqasý, Qarasora ózenderiniń toǵysqan tusynda. Mundaı tabıǵaty tamasha, «Úsh ózenniń quıǵany» atalatyn sulý jer bilýimizshe Vengrııada ǵana bar eken. Aqsý, Saıramsý ózeniniń jaǵasyn jaǵalap júrgen ortaǵasyrlyq kerýen jolynyń boıynda ornalasqan bul eskertkish búgingi kúnde úlken tóbe, qıraǵan qamal bolyp jatyr. Tórtkúltóbeniń aýmaǵy Otyrartóbeden áldeqaıda úlken. Bul bıikten qarasańyz, Shymkent qalasynyń shet aımaǵyna deıin alaqandaǵydaı kórinedi. Bul jerdi jergilikti halyq «Tórtkúltóbe», «Esimhan ordasy», «Dáýittóbe» qamal-qalashyq orny dep búginge deıin aıtyp keledi. Tarıhı oryn osy aımaqty mekendegen halyqqa erteden-aq belgili. Halyq arasynda oǵan qatysty ańyz-áńgimeler saqtalǵan. Osy aýyldyń kókiregi hat, quımaqulaq qarııalary Poshataı Bıshymyruly, Beısenbaı Baıáliuly bul jerlerge qatysty birneshe nusqada ańyzdardy shertetin, biraq qatań saıasattyń kesirinen oǵan nazar aýdaryp, jadqa jattaıtyn adam bolmapty.
Tórtkúltóbe osy ýaqytqa deıin tolyqqandy zerttelip, arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgen emes. 2007 jyly bul eskertkishti tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Dókeı Taleev jáne ózbekstandyq ataqty arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Rýstam Sýlaımanov aralap kórip, onyń Batys Túrik qaǵanatymen sabaqtas eskertkish bolýy múmkin ekendigin aıtqan. Bul tarıhı mekennen jergilikti adamdar kóptegen kóne zattar: qumyra, ydys synyqtaryn, sadaq jebelerin, adamnyń iri súıek qańqalaryn, kúıdirilgen kirpishten jasalǵan sý júıelerin, t.b. burynnan taýyp keledi. Bul jerden tabylǵan birneshe qundylyqtar Leńgir qalasyndaǵy mýzeıge (dırektory Záýirbekov Qurasbek) qoıylǵan.
Osy qasıetti jerdiń ıe, qorǵaýshysy ma eken, Keńes Odaǵy kezinde aýyldyń tórt-bes qarııasy uzyndyǵy 2 metr shamasyndaǵy, jýan, qozybasty aıdahardy (jylan) kórgenderin árqaısysy aıtyp otyratyn. Onyń eshqashan mal-janǵa tımegenin áńgimeleıtin.
Bul jerdiń ejelgi aty Qara Shora bolǵan bolý kerek. Oǵan birden-bir dáıek búgingi zamanǵa deıin sol jer ataýynyń saqtalýy. Tek jergilikti halyq til oralymyna saı Qarasora atap ketken. Al bul jerde qaptaǵan sora ósimdigi eshqashan bolmaǵan. Qalyń qaraǵash, ný ormandy jer bolǵan.
Al Qarashoranyń Túrki qaǵanatynyń qolbasshysy bolǵanyn qytaı jazbalarynan bilemiz, onyń sonaý Vızantııaǵa deıin joryq jalaýyn kótergeni taǵy da aıan. Onyń jazǵy ordasynyń biri osynda bolýy múmkin ǵoı. Ony ataqty ǵalym L.Gýmılevtiń «Kóne túrikter» kitabyndaǵy myna málimetter de negizdeı túsedi: «Estemı men Qarashora túrkiniń áskerbasy ǵana emes, sonymen birge asqan ákimshilik ıesi bolǵanyn moıyndaýǵa týra keledi. Olar ózderi jaýlap alǵan elderdi jeruıyqqa aınaldyrdy» – degen. Ol 576 jyly Estemıdiń ornyna otyryp Túrik-tardýsh han ataǵyn alǵan. Árıne ol dáýirdi tereń zertteýge den qoıýymyz kerek.
Tórtkúltóbe qasıetti Saıram áýlıeler mekenine tıip tur. Shejireli qart Eregen Aǵybaıulynyń (marqum) hám eski qarııa sózderdiń aıtýynsha, topan sýdan keıin alǵash keýip, qurǵaǵan jer – qart Qazyǵurt taýy mańyndaǵy kári Saıramnyń orny eken. О́ıtkeni, kúnshyǵys taraptaǵy ózge jerlerden ol orynnyń 40 metr bıiktigi bar kórinedi.
Ańyzda bylaı delinedi. Nuh paıǵambar «Qaı jerden nur jaryǵy shyqsa, sol araǵa qala salamyn», – depti. Sonda Kári Saıramnyń ornynan nur kórinipti.
Baǵzy zamanalardan nur tógilgen jerdi izdegen Uly Dala perzentteri nege kóshpeli ómirdi ańsaǵan degen suraqqa osydan-aq jaýap tabýyna bolady. Bul Nur meken – Qasıetti Qazyǵurt pen Ispıdjab óńiri. Qazaq handarynyń orda tikken jerleri de osy mańda. Saıramsý boıynda Esim han ordasy qonsa, Arystyń boıyndaǵy Hanqorǵanda Abylaı Allanyń qalaýymen qonys tepti.
Bul jerge XVII ǵasyrda Eńsegeı boıly er Esim han ordasyn tikken. Tórtkúltóbe qamalynyń janynda (qazirgi «Kóktóbe» demalys ornynyń aýmaǵynda) Esim han jerlengen degen, qoıtastarmen qorshalǵan mazarat orny bar. Bul týraly ańyz bylaı deıdi: «Esim han óleriniń aldynda bal ashtyrǵan eken, sonda oǵan sen ólgen soń basyńdy órtep, attyń jaýyryna kúlin sebedi, sodan seniń myna ótpeli dúnıedegi istegen kúnáń jýylady degen». Siz senersiz, senbessiz, balgerdiń aıtqany aıdaı kelip, janys rýynyń Qýandyq atasynyń Baıjigit balasy Ersary úsh ǵasyr ótkende (1960 jyldary) kóripkeldiń aıtýymen sol qorymnan basty qazyp alyp, ony órtep jaýyr bolǵan atyna kúlin sebedi. Sodan tulpary qulan-taza aıyǵady. Ony kózben kórip tildesken, basty qazǵanda janynda bolǵan adamdardyń áńgimelerin joqqa shyǵara almaımyz.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» oıtolǵaýynda kóterilgen «Qazaqtyń kıeli jerleriniń geografııasy» baǵdarlamasyna bul qasıetti, tarıhı jerdi engizip, zertteý nysanyna aınaldyrý qajet.
... «Sońǵy kezge deıin Esim han Túrkistanda jerlengen dep jazyp keldik. Áliaqbar han urpaqtary qolyndaǵy «Shyńǵys han rısalasy» boıynsha «Ishım han Tashkandta Shaıh-an-Tahýr babada», ıaǵnı Esim han qabiri ataqty Shaıhantaýrda jatqan bolyp shyqty. Esim han Túrkistanda jerlendi dep sanaýǵa HH ǵasyrdyń basynda jarııalanǵan habarlar negiz bolǵan edi. Sonyń ishinde M.E.Massonnyń jazbasy bolatyn», deıdi óz maqalasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja.
Bizdiń tujyrymymyz boıynsha Túrkistandaǵy saǵana Eńsegeı boıly er Esimge emes, Sámeke hannyń balasy Esim sultanǵa arnalyp salynǵan bolý kerek.
Sonda Tórtkúltóbe – Esim han ordasyndaǵy mazarat kimge tıesili degen suraq týyndaýy múmkin. 1979 jyly Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń oqytýshysy A.N.Podýshkın bastaǵan arheologııalyq otrıad munda qalashyqtyń ornyn anyqtaý sharalaryn atqarǵan. Biraq qazba jumystaryn júrgizbegen. 2006 jyly Baýyrjan Baıtanaev bastaǵan top ta eleýli nátıjelerge qol jetkize almaǵan.
Al Esim hannyń jazǵy ordasy osy Saıramsýdyń boıynda bolǵandyǵyna kúmán keltirýdiń qajeti joq.
Esim han men Tursyn han arasyndaǵy surapyl shaıqastyń Saıramsý aımaǵynda ótkeni tarıhshylar tarapynan eskerýsiz qalýda.
Bul shaıqas týraly qazaqtyń ataqty jazýshysy Muhtar Maǵaýın Máshhúr Júsipke silteme jasaı otyryp bylaı deıdi: «...Biri qorqaýlyqtan, biri kekten kózderin qan basqan eki ámirshi Saıram qamalynyń túbinde bettesedi. Bir jaqta eki arys qataǵan jáne oǵan ergen qanshama qaýym, ekinshi jaqta úsh arys alash jáne oǵan qosylǵan qanshama jurt. Bári de qazaq. Jan túrshigerlik meıirimsiz urys, sol zaman tarıhshysynyń sózimen aıtqanda, órtteı qaýlaıdy. Esim hannyń tepkisine shydaı almaǵan Tursyn han jeńiliske ushyrap Tashkentke sheginedi.
Esim han Tursyn hannyń basyn alyp, naızaǵa shanshyp, óziniń bitispes jaýy Buhar hany Imamqulyǵa sálemdeme jiberedi.
Esim han munymen de toqtamaı, búlikshige tirek bolǵan, meımanasy tasyp, qazaqqa qarsy qylysh kótergen qataǵan rýyn ólim jazasyna kesedi. Qudiretti qataǵan qaýymynyń arbanyń kúpsheginen boıy asqan erkek kindiktisi túgel naızaǵa ilinedi, áıel zaty túgel úles oljaǵa beriledi.
Qataǵan qyrǵyny – Esimhannyń jeńisi emes, búkil Qazaq Ordasynyń jeńilisi boldy».
Mine, osy qandy josyn shaıqas kezinde Esim hannyń stavkasy biz aıtyp otyrǵan Saıramsý boıyndaǵy Tórtkúltóbede bolǵan. Al Tursyn Muhammedtiń shatyry qazirgi Tóle bı aýdany, Alataý aýyldyq okrýgindegi Shatyrtóbe degen jerde ornalasqan eken. Muhtar aǵamyz bul jerdiń jaǵdaıyn jaqsy bilmese de Saıram óńiri dep naqtylap otyr. Shaıqastyń bolǵan jerlerin ataqty aqyn Qazanǵap Baıboluly óziniń «Eńsegeı boıly er Esim» dastanynda tamasha sýretteıdi. Bizdiń tarıhshylar, ádebıetshiler bul shaıqastyń qaıda ótkendigine mán bermeı keledi.
Jyr-ápsanalardaǵy tunyp turǵan jer ataýlary eki hannyń arasyndaǵy shaıqas epızodtaryn barynsha ashýǵa múmkindik beredi. Osy óńirdegi Dańǵyrashaldy, Sańlaq, Nabyt, Myńbaıyr, t.b. jer ataýlary osy Esim han men Tursyn han arasyndaǵy soǵystan qalǵan belgiler. Sonymen qatar munda, Hafız Tanyshtyń málimeti boıynsha, Saıramda, Arys, Saıramsý, Aqsý ózenderinen tartylǵan kanaldardyń aty atalǵan eken.
Osynaý Tórtkúltóbeniń ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ulasqan handar ordasyna aınalý erekshelikterine toqtalaıyq.
Birinshi, bul ólkeniń tabıǵaty tamasha, bir jaǵyn asqaq Alataý qorshap jatsa, aınalasynda ózender men sansyz bulaqtar syńǵyr qaǵady.
Ekinshi, Esim han ordasynan aınala tarap 50-60 shaqyrymǵa deıin aıqyn kórinedi.
Úshinshiden, sýly jer nýly jer. Munda baǵzydan otyryqshy, eginshilik jaqsy damyǵan. Ony jazba derekter de aıqyndaı túsedi.
Tórtinshiden, Jibek joly boıyna jaqyn ornalasqandyqtan saýda qarym- qatynasynda mańyzdy mánge ıe bolǵan.
Besinshiden, bul jerde Esim hannan buryn da, keıin de qazaq handary jazda orda tigip otyrǵan bolý kerek. Oǵan handardyń urpaqtary tórelerdiń Shýtóbe degen jerde tyǵyz otyrǵandyǵy da (Keńes Odaǵy tusynda) dálel bola alady. El basqarǵan Eltaı Ernazarov ta osynda týyp ósken.
Munda sansyz tarıhı ýaqıǵalar ótken. Al Esim han men Tursyn han arasyndaǵy shaıqastyń alar orny erekshe mańyzdy. Sondyqtan bul tóbede oqıǵanyń mán-mazmunyn ashatyn eskertkish – ansambl ornatý kerek dep oılaımyz.
Bul qasıetti jerdiń erekshelikterin tize bersek, tolyp jatyr. Mundaǵy mazaratqa kim jerlengen degen suraqtyń jaýabyna qazaq tarıhshylary súbeli úles qosar dep sanaımyz. Qazaq tarıhyn jańǵyrtýdan shet qalmaıyq, aǵaıyn.
Muhıthan ÚMBETULY,
«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,
Qanatbek POShATAIULY,
ólketanýshy
ShYMKENT
