Bolashaǵyn medısına salasymen baılanystyratyn jastar men osy salada eńbek etetin mamandardyń shetelde bilim alyp, tájirıbe almasyp, biliktiligin arttyrýynyń da múmkindikteri artyp keledi. Bul sharalardyń mańyzy zor. Sebebi osy qadamdar arqyly densaýlyǵyn saqtaý jáne jaqsartý maqsatynda qarapaıym halyqqa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý deńgeıi joǵarylaıdy. Densaýlyq saqtaý máselesiniń ekinshi jaǵy – otandastarymyz osy bir máselege jetkilikti deńgeıde kóńil bólmeýi, adamdardyń óz densaýlyǵyna salǵyrt qaraýy. Jerlesterimiz memleket usynyp otyrǵan múmkindikterdi tolyǵymen qoldanbaıdy. Mysaly, kez kelgen memlekettik medısına ortalyǵynda tegin skrınıng ótýge jaǵdaı jasalǵan. Alaıda adamdar aýyrmaıynsha dárigerge barmaıdy. Saý adam kem degende jylyna bir ret emhanadan skrınıng ótse, densaýlyǵyna saýatty bolsa, jańadan bastalyp kele jatqan aýytqýlardy erterek anyqtasa, ony tez emdeýge múmkindik bolar edi. Al asqynyp ketken keıbir aýrýlardan aıyǵýǵa kóp jaǵdaıda zamanaýı medısına da kómektese almaıdy. HHI ǵasyrdyń derti bolǵan bedeýlik te sonyń saldarynan.
– Búginde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń paıymdaýynsha, reprodýktıvti jastaǵy erli-zaıyptylardyń 15-20 paıyzy, ıaǵnı árbir besinshi-altynshy jup bala kótere almaıdy. Onyń kóptegen sebebi bar. Mysaly, jas kezinde aıaqty jyly ustamaý jáne basqa sebepterge baılanysty jynystyq múshelerge sýyq tııý, temeki shegip, araq ishý, erte jáne retsiz jynystyq qatynasqa túsý. Eń soraqysy, jasandy túsik jasatý. Búginde bedeýlikti emdeý ortalyqtaryna keletin áıelderdiń 70-80 paıyzǵa jýyǵy osy jasandy túsik jasatý zardabynan bala kótere almaı júrgender. Iаǵnı kezinde beısanaly túrde bala kóterip, túsik jasatyp, al keıin turmys quryp, esi kirip, sábı kótergisi kelgende, bedeýlik degen máselege tap bolady.
Bedeýlikti emdeýdiń naqty sebepterin anyqtaý mańyzdy. Mysaly, keıbir emdelýshiler ýaqytyn ártúrli ınfeksııa aýrýlaryn emdeýge joǵaltady. Biraq onyń qaýipti jáne qaýipsiz túri bar ekenin túsine bermeıdi. Qaýipsiz túrleri 95 paıyz adamda bar. Emdelýshi buryn aýyryp, qazirgi kezde aǵzada ımmýndyq kórsetkishteri ǵana kalýy múmkin. Al qaýipti túri – emdelýshiniń aǵzasynda ınfeksııanyń órship jatqan túri bolǵandyqtan jedel túrde emdeýdi qajet etedi. Mysaly, úsh-tórt bala týǵan deni saý áıeldiń qanyn alsańyz, odan da túrli ınfeksııalarǵa baılanysty ımmýndyq kórsetkishter shyǵýy múmkin. Ony emdeı bersek, ol aǵzaǵa zııan. О́ıtkeni adam kóp antıbıotıkter qabyldaıdy, gormonaldy dári-dármek ishedi. Sony ajyrata bilýge keıbir dárigerlerdiń biliktiligi jetpeı jatady da, osy sebepten mańyzy joq ınfeksııalardy jyldar boıy emdeýmen emdelýshilerdiń altyn ýaqyty ysyrap bolady.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń qorytyndysy boıynsha, adam densaýlyǵyna áser etetin birneshe faktor bar. Onda 20 paıyzynda adamǵa týa bite berilgen genetıkalyq ereshelikteri, 20 paıyzynda ekologııalyq faktorlar, aınalanyń lastanýy, 10 paıyzy densaýlyq saqtaý salasyna baılanysty, al 50 paıyzynda adamnyń óziniń ómir súrý saltyna tikeleı qatysy bar delingen. Iаǵnı adam óz densaýlyǵyna aldymen ózi jaýapty.
Mysaly, balaly bolýdy tek bedeýlikpen kezdesken juptar ǵana emes, tabıǵı jolmen balaly bolý múmkindikteri bar erli-zaıyptylar da aldyn ala josparlaýy qajet. Mundaı sanaly qadamdar ana men bala densaýlyǵy kórsetkishteriniń jaqsarýyna aparady, ólim-jitim jaǵdaılarynyń aldyn alady.
Qazir onkologııalyq aýrýlar da óte kóp kezdesedi. Ony alǵashqy satysynda baıqap, emdemese, asqynyp ketedi de adam ólimine alyp keledi. Qazir jatyr moıynynyń qaterli isigi, sút beziniń qaterli isigi óte kóp. Sondyqtan jylyna kem degende bir ret gınekologqa, mammologqa qaralý, ýaqytynda mammografııa ótý, er azamattarǵa da andrologqa tekserilip turý kerek.
Jaqynda Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov «Eger ýaqytyly medısınalyq tekserýden ótpeseńiz, dert sol sebepten asqynǵan bolsa, onda emdelýshige tegin qyzmet etilmeıdi» degen edi. Bul sóz adamnyń densaýlyǵyna jaýapkershilikti arttyrý maqsatynda aıtylǵany anyq. Meniń tájirıbemde de 5-6 jyl bala kótermeı júrse de, tekserilmeı júre beretin áıelder kezdesedi. Al keıde kerisinshe, áıel únemi tekserilip, der kezinde emdelip, óziniń de, joldasynyń da densaýlyǵy jaqsy bolsa da, bala kótere almaı jatady. Onda muny psıhologııalyq jaǵynan qaraý kerek. Máselen, áıel «kelin» bolyp bir úıge túsedi. Birden bala kótermeıdi. Keıde ol birneshe jylǵa sozylyp ketedi. Mundaı kezde betine basyp, aýyr sózder aıtyp, ajyratamyz dep jatatyndar da kezdesedi. Áıel depressııada júrgennen keıin, analyq uryq durys damymaıdy. Saldarynan júktilik te bolmaıdy. Keıde kelgen pasıentterdi qarap otyrsaq, tekserý nátıjeleri jaqsy, qaýipti ınfeksııasy joq, etekkiri de ýaqytyly keledi, jatyr tútiksheleriniń de ótkizgishtik qabileti buzylmaǵan. Biraq jigeri basylyp qalǵan, ómirdiń mánin joǵaltqandaı kúı keshedi. Al ata-enesi, qaıyn apasy-sińlisi, bári sonyń ómirine aralasyp ketedi. Tek sonyń kótergenin kútip júredi. Únemi júktilikti kúte bergennen áıel psıhologııalyq bedeýlikke shaldyǵady, júktilik sol sebepten de bolmaıdy. Bul áıeli men kúıeýiniń arasyndaǵy ǵana másele bolý kerek. Sony otbasylar túsinse eken deımin.
Taǵy bir aıtyp ketetin mańyzdy másele bar. Bizge erli-zaıyptylardyń kópshiligi kelgen kezde DTU-nyń (EKO) ne ekenin túsine bermeıdi. Mundaı jerge aıaq basyp kelgen adam myna nárseni jaqsy túsinip kelýi kerek. DTU sizge bir sıklda, ıaǵnı bir DTU baǵdarlamasyn ótkende, bala kóterýge tek 30-40 paıyz ǵana múmkindik beredi. О́ıtkeni tabıǵı múmkindiktiń ózi 1 aıda 15-20 paıyz ǵana, ony el túsine bermeıdi. Oǵan áıel jáne er adamnyń uryqtarynyń sapasy, áıel aǵzasyndaǵy mamandarǵa táýelsiz ózgerister jáne basqa da faktorlar áser etedi. Eń bastysy, Jaratýshynyń ámiri ekenin umytpaýymyz kerek. «Qanshama aqsha tólep jatyrmyz. Nege bala bolmaı jatyr?» degen uǵym durys emes. DTU-ny jasaýǵa negizi 300-500 myń teńgedeı ketedi. Odan basqa qomaqty qarajat qymbat dári-dárimekke jaratylady. Fransııada DTU jasatý úshin jup arnaıy suraqtarǵa jaýap berý kerek. Eger olar onyń ne ekenin, qandaı ereshelikteri bar ekenin túsinbese, pasıentterdi emdeýge almaıdy. Al bizde adamdar kóbinese aqparattyq turǵydan daıyndyqsyz keledi. Qansha túsindirip jatsań da, emdelý ádisiniń qyr-syryn tolyq túsinbeıdi, emdelýdiń oń-teris jaqtary, múmkindikteri jazylǵan qujattarǵa qol qoıady, alaıda ol jerdegi maǵlumattardy tolyǵymen sanaly túrde qabyldamaı emge kirisedi de, artynan shý shyǵaryp, renjip jatady.
Ekinshi ret DTU jasaýǵa qarajaty bolmaǵandyqtan, kóp pasıentter «kvota» surap jıi keledi. Biraq kvota áli de kóp emes. О́ıtkeni memleket úshin de bul qymbat tehnologııa. Bıylǵy kvotany elimiz boıynsha 950 adam ǵana ala alady. Onyń ózinde jalpy densaýlyǵy jaksy jáne reprodýktıvti múmkindigi joǵary juptarǵa beriledi. Qazir memleket mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý baǵdarlamasyn 2020 jylǵa daıyndap jatyr. Bul bedeý juptarǵa úlken kómek bolaıyn dep tur. Balaly bola almaı júrgen ár áıeldiń jylyna 1-2 ret DTU jasaýǵa múmkindigi týady dep oılaımyz.
Saltanat BAIQOShQAROVA,
«Ekomed» adam urpaǵyn órbitý klınıkasynyń ǵylymı dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory
