Parasatty Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eli úshin tókken mańdaı teriniń jemisi. Elbasymyz álemniń alpaýyt elderimen terezesi teń, ıyq tirestire damý jolynda tynbaı eńbektenip, alǵa jeteleıtin úlken maqsattar men mindetter qoıyp keledi. Solardyń biri «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy el damýynyń jarqyn úlgisi men naqty qadamdaryn kórsetetin keleli oı, salıqaly pikir, batyl sheshimderge qurylǵan mańyzdy qujat.
Bul maqalada sanany jańǵyrtý, ulttyq bolmys pen ulttyq kodtan aıyrylyp qalmaı, ony álemdik qundylyqtarmen úılestirip, Qazaqstannyń ıgiligine jaratý jolyndaǵy maqsat-múddeler týraly ózekti másele kóteriledi. Onda Qazaqstan úshin qaıta túleýdiń aıryqsha mańyzdy eki úderisi – saıası reforma men ekonomıkalyq jańǵyrýdy qolǵa ala otyryp, Birtutas ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basatynyn jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertetini jóninde alysty boljaıtyn kózqarastarymen bólisedi.
Maqalany mán berip oqyǵan sanaly azamattyń kókeıinde ózindik kózqaras qalyptasatyny zańdy. Erteńgi táýelsizdigimizdiń tuǵyry shaıqalmaýy ári memleketimizdiń máńgiligi úshin jasalynýy kerektiń barlyǵy Elbasy qalamymen aıshyqtalǵan. Berilgen tapsyrmalar men artylǵan aýyr júktiń astarynda bir ǵana uǵym jatyr. Ol – ulttyq patrıotızm. Osy sózdiń ózi maqala aıasynda týyndaıtyn synı suraqtarǵa jaýap bola alady. «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri» delingen maqalada. Jańa tarıhı kezeń úshin aldymyzǵa qoıylǵan mindet aldyńǵy qatarly otyz eldiń qataryna kirý bolsa, ultyn súıgen ulandarsyz, elim deıtin erlersiz bul maqsatqa jetemiz dep masattanýdyń ózi qate bolar.
Tarıhtyń bul jańa kezeńi babalarymyzdyń basynan ótken asharshylyqtan da aýyr, soǵystan da salmaqty. Taǵdyr men tarıhtyń tarazysynda turǵan adam resýrsy emes, sana resýrsy. Demek bul bilek emes, bilim básekesiniń kezeńi. Ulttyq sanany tas qamal taptaýryndardan azat etý bizdi barlyq básekege qabiletti etedi. Rýhanı jańǵyrýdyń da máni osynda dep uǵamyz. Bolashaqqa baǵyt alýymyzǵa bastama bolatyn tyń kózqarastarǵa jol ashýdy, zaman aǵymyna ilesýdi ulttyq «mentalıtetimizge saı emes» deýden aýlaq bolǵan jón. Tereń tarıhymyzǵa kóz júgirtsek, ata-babamyzdyń ańsaǵan armany azattyq bolǵany belgili. Olar sol úshin atqa qondy. Olar jaýdan ultaraqtaı jerimizdi ǵana emes, ulttyq sanamyzdy qorǵady. Alaıda sol sanamyzǵa «syzat» túskenin de moıyndaǵanymyz jón. Al táýelsiz eldiń endigi mindeti egemendigimizdi ýysymyzdan shyǵaryp almaýdy bylaı qoıyp, damyǵan otyz eldiń qataryna kirý. Demek jańa tarıhı kezeńniń kúresi belgili.
Saıası, ekonomıkalyq reformalarda egemendi elimiz birqatar jaqsy nátıjelerge qol jetkizgeni barshaǵa málim. Ol adamı qundylyqtar, rýhanı qazyna, jastardy tárbıeleý, olardyń boıyna patrıottyq rýhty sińire bilý jumysynda rýhanı salaǵa basymdyq berýdiń qajettiligin alǵa qoıyp otyr. Bul degenimiz – ultymyzdyń salt-dástúrlerin, tilimiz ben ádebıetimizdi, mádenıetimizdi, rýhymyzdy jańǵyrtý degen asyl uǵymǵa kelip saıady. Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrýǵa, rýhanııatqa, bilim, ǵylymǵa mańyz berýi – úlken kóregendik pen ulttyń alǵa ilgerileýin jyldam qarqynmen jyljytatyn qozǵaýshy kúsh.
Rýhanı jańǵyrý búgin ǵana qolǵa alynyp jatqan jumys emes. Táýelsizdikke qol jetkizgen jyldardan beri qyrýar sharýalar atqaryldy. Máselen, 2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda tarıhı-mádenı eskertkishter men nysandar jańǵyrtyldy. 2013 jyly «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy arqyly álemniń arhıvterinen tól tarıhymyzǵa qatysty qujattar júıeli túrde jınalyp, zertteldi.
Jańǵyrýdyń taǵy bir tarmaǵy – básekege qabilettilik. Básekege qabilettilikti arttyrý úshin ózge elderdiń bilim-ǵylym, tehnologııa sekildi salalarda jetken jetistikterin tańsyq kórmeı, sol joldarmen júrý kerek. Bul arqyly birden oń nátıjege qol jetkizbesek te, túbinde jemisin kórerimiz anyq. Sultanmahmutsha aıtqanda:
«Ǵylymnyń orny bas pen kókirekte,
Búıir shyǵyp, qampııa toımas qaryn». Al taıaý jyldardaǵy atqarar mindetterimiz latyn grafıkasyna kóshý men gýmanıtarlyq ǵylym ókilderiniń sanyn arttyrý. Qazaq halqynyń tarıhynda latyn qarpi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanysta bolǵan. Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Mektep qabyrǵasynda ul-qyzdarymyz aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin úırenip keledi. Tehnologııa qaryshtap, teorııalar is júzinde shyndyqqa aınalǵan tusta fılosofııa, mádenıet, tarıh, fılologııa sııaqty gýmanıtarlyq ǵylym salalarynyń myqty mamandary bizge aýadaı qajet. Jastarymyz qazirdiń ózinde álemniń birqatar shet memleketteriniń mańdaıaldy oqý oryndarynda bilim alýda.
Maqaladaǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alý usynysy jas urpaqty tárbıeleýge dál jáne ýaqytynda aıtylǵan naqty tapsyrma dep bilemin. Árbir adamnyń júreginde kindik qany tamǵan jerine, ósken aýylyna, týǵan jerine degen súıispenshilik, qurmet bolmaıynsha, Otan degen uly uǵymǵa adal qyzmet etý, jan dúnıesimen berile súıý ekitalaı.
Salt-dástúri men tarıhyna erekshe mán bergen eldiń tuǵyry bıik, irgesi berik bolmaq. Neǵurlym tutastyqqa jetý úshin eldi aıshyqtap turǵan ulttyń tanymdyq, tárbıelik mańyzǵa baı ádet-ǵuryp, salt-dástúrleri qajet. Kez kelgen halyqty óziniń tóltýma rýhanı qundylyqtary men izgi qasıetteri ǵana biriktire alady. Elbasy maqalada osy ustanymdy aıqyn kórsetip berdi.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bas-
tamasy» atty halyqqa Úndeýi de joǵary bilim beretin oqý oryndaryna jańa tyń serpin ákeledi dep naqty aıta alamyz. Osy mańyzdy qujatta baıandalǵan úshinshi bastama joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaqsartýǵa arnalǵan.
Elbasy usynǵan bul bes áleýmettik bastamanyń qaı-qaısysy da eldiń kókeıinde júrgen máseleler ekeni anyq. Mektep bitirgen túlekter úshin oqý granttaryn ulǵaıtý, stýdentterdiń jataqhana máselesin sheshý, turǵyn úı ıpotekasynyń qalyń kópshilikke jappaı qoljetimdiligin arttyrý, jeńildetilgen shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtý, eldiń óńirlerin gazben qamtýdy jalǵastyrý syndy máselelerdiń barlyǵy da aıryqsha mańyzdy.
Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi jyldarda Elbasy alǵa qoıǵan mindetter óz kezegimen múltiksiz júzege asyp keledi. Bul joly da solaı bolatynyna senimdimiz.
Elbasy Úndeýi tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy jańa ekonomıkada zor suranysqa ıe bolatyn san myń jańa mamandy daıarlaýǵa tamasha múmkindik beredi. Bul da memleketimizdiń jastarǵa jasap otyrǵan qamqorlyǵynyń aıqyn kórinisi. Sonymen birge óńirlerdegi tehnıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna beriletin granttardyń qunyn ulttyq joǵary oqý oryndarynyń granttary deńgeıine deıin kóterý máselesi aımaqtyń joǵary oqý oryndarynyń mártebesin arttyrýǵa septigin tıgizeri haq.
Zaman talabyna saı ómir súrý kerek dep jatamyz ǵoı, zamanǵa saı jańa mamandyqtar qajet. Qazirgi jas-
tardan shetel tilin bilý, kompıýterdi joǵary deńgeıde qoldanyp, onyń ártúrli baǵdarlamalaryn ıgerý talap etilip otyr. Iаǵnı ınnovasııalyq ozyq tehnologııalardy joǵary deńgeıde meńgergen, nanotehnologııalardy ıgergen, kompıýterlik baǵdarlamalardy qurastyrýshy mamandar – zaman talabyna saı paıda bolyp jatqan mamandyqtar. Elimizde nanotehnologııa salasy qolǵa alynyp jatyr. Bul sala ınformatıka, fızıka, hımııa tárizdi ǵylymdy jetik meńgergen, biliktiligi mol mamandardyń birlese otyryp jumys isteýin kerek etedi. Nanotehnologııa damysa, onymen birge hımııalyq bıologııa, bıotehnologııa óris alady. О́ıtkeni olar bir-birimen tyǵyz baılanysty.
Elbasynyń kótergen bes bastamasy is júzinde jastardyń sapaly bilim alýyna, parasatty tulǵa bolyp qalyptasýyna, kásibı maman retinde ómirden óz oryndaryn tabýyna jasalyp jatqan qamqorlyq, olardyń bolashaǵyna degen senimdi baǵdar ekendigi daýsyz. Bul el rýhyn kótergen, senimin nyǵaıtqan zor serpilis boldy.
Jaqsy ómir qoǵamǵa tynyshtyq syılap, úzdiksiz serpilister týyndatyp turady dep oılaımyz. Al jaqsy ómir súrý úshin Elbasymyz adamǵa ózgerý kerektigin aıtady. О́zgerister basty qaǵıdamyzǵa aınalǵan jańasha jańǵyrý nátıjeli túrde júzege assa, nur ústine nur bolar edi.
Nurlybek SEIITQULOV,
professor
