Foto: Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»
Bul ıdeıany tuńǵysh ret 1994 jyly 6 shildede Joǵarǵy Keńestiń otyrysynda jarııalaǵanda Elbasy mundaı asa kúrdeli sheshim qabyldaý nege qajet bolǵanyn qysqasha ǵana baıandady. Almatynyń halqy bir jarym mıllıonǵa jetkeni, jańa qurylystar salýǵa tyǵyzdyq etetini, ekologııalyq jaǵdaıy da shıelenisip bara jatqany aıtyldy.
1997 jyly 10 jeltoqsanda Elbasy bastaǵan kósh-kerýen Astanaǵa bet túzedi. 1998 jyldyń 6 mamyrynda Prezıdent Jarlyǵymen Aqmolanyń ataýy Astana dep ózgertilip, jańa astananyń tusaýkeser toıy 10 maýsymda atalyp ótti. Osydan keıin Elbasy alǵash ret elordany Arqa tósine kóshirýdegi strategııalyq ıdeıanyń túpki mánin tam-tumdap jetkizdi.
1998 jylǵy 17 naýryzda zııaly qaýym ókilderimen kezdesýinde bylaı dedi: «Ashyǵyn aıtaıyn, bul sheshimniń bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizge tikeleı qatysy bar. Myńdaǵan jyldar boıy ata-babamyz meken etken qasıetti qazaq jeriniń bir bóligin – aıaýly Saryarqany saıası saýdaǵa salyp, darqan dalamyzdy daý-damaıǵa aınaldyrǵysy keletinder bar kezde, soltústiktegi shuraıly ólkege sýyq kózdiń suǵyn qadaıtyndar bar kezde biz myna jyly jerde, ásem qala Almatyda tynysh otyra almas edik».
Sodan beri jıyrma jyl ótti. Elordany kóshirýde alǵa qoıǵan negizgi maqsat-murattar qanshalyqty júzege asty?
«Mıllıoner» qalaǵa aınaldy
«Negizi men munda 500-550 myń halqy bar taza ákimshilik qala jasaǵym kelgen», dep aǵynan jaryldy Elbasy bıyl elordany odan ári damytý máseleleri jóninde keńeste. Iá, áý basta qala osynshalyqty ósedi, halqy búgingideı deńgeıge jetedi dep josparlanbaǵanyn naqty qujattar kórsetip otyr. Memleket basshysy 1994 jyly Joǵarǵy Keńeste sóılegen sózinde «Onda (Aqmolada) qazir 300 myń adam turady jáne qazirgi bas josparǵa sáıkes halyqtyń sanyn 400 myńǵa deıin kóterý kózdelip otyr», degen eken.
Aradaǵy 20 jyldyń ishinde turǵyn sany tańǵalarlyq qarqynmen ósip, elorda mıllıonnan astam halqy bar megapolıske aınaldy. Kúni keshe Astana ákimdigi bergen resmı derekke súıensek, 1997 jyly qalada 300 myńnan astam turǵyn bolǵan. Qazirgi kúni naqty sany – 1 039 604 adam. Jylyna elorda ortasha eseppen 40 myńǵa jýyq turǵynmen tolyǵyp keledi.
Árıne másele sanda ǵana emes, sapada. Bul turǵydan keler bolsaq, elorda halqymyzdyń zamanaýı úderister qazanynda qaınaǵan básekege qabiletti, ekonomıkalyq belsendi úlken bir shoǵyryn qalyptastyryp otyr. Qazir Astana qalasy el bıýdjetine jyl saıyn 1 trıllıon teńge ákeledi.
Sapa demekshi, súıinshileı aıtatyn taǵy bir kórsetkish bar. Kezinde Aqmola qalasynda qazaq halqynyń sany bar bolǵany 17 paıyz edi. Bul – 1989 jylǵy sanaqtyń deregi. Qazir she? Statıstıka agenttiginiń resmı málimetin aldyńyzǵa tartsaq, qazir bul kórsetkish 80 paıyzǵa jýyqtady. Bir mıllıonnan astam adamnyń 80 paıyzy!
Osylaısha, elordamyz ulttyń uıytqysyna, ekonomıkanyń lokomotıvine, jasampazdyqtyń qalasyna aınaldy. Astanadaǵy serpilis búkil Qazaqstanǵa taralyp, tutas el damýdyń dańǵylyna bet túzedi!
Bir ǵana mektep bolǵan
Kóziqaraqty jurt biledi, elorda mártebesin alǵanǵa deıin Aqmolada jalǵyz qazaq mektebi bolǵan. Memlekettik tilde tálim beretin balabaqshalar múlde joq edi. Arada 20 jyl ótti. Ne ózgerdi?
Elorda ákimdigi bergen resmı málimetter qazirgi kúni aralas mektepterdi bylaı qoıǵanda, taza qazaq tilinde bilim beretin mektepterdiń sany 31-ge jetkenin kórsetip otyr. Sońǵy 20 jyldyń ishinde qalada jańadan 53 mektep, shamamen 300 mektepke deıingi bilim berý uıymy, 29 kolledj, záýlim oqýshylar saraıy jáne basqa da nysandar ashylǵan.
Jastyq pen jasampazdyqtyń qalasyna, bilim men ǵylymnyń iri ortalyǵyna aınalǵan elorda búgingi kúni 250 myńnan astam bala bilim alýda. Basqasyn aıtpaǵanda, tek 1 synyptyń ózine 2012 jyly 11 myńǵa jýyq bala kelse, 2017 jyly olardyń sany 18 myńnan asty. Al bıyl mektep tabaldyryǵyn alǵash attaıtyn elordalyq baldyrǵandar 20 myńǵa jetedi dep boljanýda.
Keıingi on jyldyń ózinde Astanadaǵy stýdentterdiń sany 52%-ǵa artyp, 52 myńnan asty. Olar 14 joǵary oqý ornynda oqyp jatyr.
Ulttyq mádenıettiń jańa belesi
Táýelsiz damý jyldaryndaǵy mádenı jetistikterimizge toqtalǵanda, bir ǵana Astananyń ózindegi jobalardy atap aıtsaq ta jetkilikti. IýNESKO «Álem qalasy» ataǵan bas shahar Eýrazııanyń shyn mánisindegi iri mádenı ortalyǵyna aınaldy.
Ulttyq óner ýnıversıteti, «Qazaqstan» konsert zaly, Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasy, «Astana-Opera», «Astana-Balet» teatrlary, Ulttyq kitaphana men Ulttyq muraǵat, búkil tarıhymyzdy bir arnaǵa toǵystyrǵan Ulttyq mýzeı sııaqty sáýlet óneriniń biregeı úlgileri boı kóterdi. О́z kezeginde, osynaý rýhanııat oshaqtary ulttyq mádenıetimizdiń jańa beleske kóterilýine, álemdik mádenıet kóshine erkin kirigýimizge tikeleı yqpalyn tıgizip otyr.
Jyl saıyn elordada mádenıet pen óner salasy mamandaryn daıyndaıtyn joǵary oqý oryndaryn myńdaǵan túlek bitirip shyǵady.
Tarıhqa kóz júgirtsek, 1998 jyly munda 2 oblystyq teatr, 3 oblystyq murajaı, 1 kınotetar, mádenıet jáne demalys saıabaǵy, 3 mádenıet saraıy, fılarmonııa, barlyǵy 32 mádenıet oshaǵy bolǵan eken.
Qazirgi tańda Astana qalasynda 65 mádenıet uıymy qyzmet etip tur, solardyń ishinde 7 saraı men konsert zaly, 7 teatr, 5 murajaı, 1 sırk, 6 kınoteatr, 4 jeke kórkemsýret galerııasy, 20 kitaphana, 8 mádenıet jáne demalys saıabaǵy bar.
20 jyl ishinde elordada 671 sporttyq nysan paıdalanýǵa berildi, sonyń ishinde 4 stadıon, 3 sport saraıy, 13 sporttyq keshen, 301 sport alańy salyndy. Jańa nysandar arasynda 30 myń kórermenge arnalǵan «Astana-Arena» stadıony, 2011 jyly álemde úzdik dep tanylǵan, 10 myń orynǵa arnalǵan «Saryarqa» velotregi, eń joǵary halyqaralyq standarttarǵa saı keletin «Alaý» muz aıdyny bar.
Kásipkerlik qarqyndap keledi
Bas qalamyzda qazir 1 mıllıonnan astam adam turatyny belgili. Halyq sany ósken saıyn, azyq-túlik ónimderine degen suranys ta artyp keledi. Astana qazir jylyna 700 myń tonnaǵa jýyq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin tutynady eken. Azyq qajettiliginiń 22 paıyzyn qalanyń óz óndirisi, 31 paıyzyn Astananyń aınalasyndaǵy azyq-túlik beldeýinen jetkiziletin taýarlar, 47 paıyzyn elimizdiń basqa óńirlerinen jáne ımport esebinen jetkiziletin taýarlar jabady. Qalany alýan túrli azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etý úshin otandyq óndirýshilerge ishki naryqqa erkin kirýge jaǵdaı jasalǵan. Munyń ózi qalada bıznestiń gúldenýine, ásirese ekonomıkanyń draıveri sanalatyn shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń qarqyndaýyna úlken yqpalyn tıgizip otyr. Arqa tósinde jańa qala salý kezinde kózdelgen negizgi maqsattyń biri de osy edi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bylaıǵy jurt Qazaqstanǵa Keńes odaǵy qırandysynyń ornynda qalǵan áljýaz el dep qaraǵany jasyryn emes. Syrt kózdiń senimin ornyqtyrý úshin eldiń saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq júıesin ózgertip, jahandyq damýǵa saı bet-beınesin qalyptastyrý qajet edi. Osy oraıda, ınvestorlardyń at basyn tirep keler jeri – eldiń astanasy. Endeshe, isti osy jerden bastaý kerek boldy.
El astanasyn aýystyrý tutas el ekonomıkasanyń damýyna qýatty serpin berdi. Elorda Qazaqstandaǵy iri bıznes ortalyǵyna aınaldy. Qala ekonomıkasynyń qarqyndy damýy ınvestorlar aǵynyn áldeneshe ese arttyrdy. Málimetter boıynsha, Astananyń elge tartylǵan ınvestısııalardyń respýblıkalyq kólemindegi úlesi 10 paıyzǵa, al respýblıka ekonomıkasyndaǵy óńirlik jalpy óniminiń úlesi 10,2 paıyzǵa teń.
Sonymen qatar, shaǵyn kásipkerlik te qaryshtap damyp keledi. Búgingi kúnde qaladaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 102 015 birlikke jetti. О́tken jyly ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi 57,4%-dan asty. Astana bıznesti júrgizý jeńildigi jónindegi reıtıngtiń jeńimpazy atanyp, Memleket basshysynyń arnaıy júldesin el óńirleri arasynda birinshi bolyp ıelendi. Dúnıejúzilik banktiń táýelsiz sarapshylary júrgizetin bul reıting ótken jyly alǵash ret engizilgen bolatyn.
Túıin
«Qandaı da bir maqsat jolynda suraqtarǵa mán bere berseń, dittegen jerińe eshqashan jete almaısyń. Tek qana solarǵa jaýap berýmen bolasyń. Astanany ne úshin kóshirdik? Buryn osy suraq ylǵı aldymyzdan shyǵatyn. Qazir Astana mıllıon turyǵyny bar qalaǵa aınalǵan kezde, bul suraq qoıylmaıtyn boldy. Kez kelgen jańa bastama ońaıshylyqpen júzege aspaıdy. Ýaqyt ótedi, jurt nátıjesin kóredi, sezinedi, sonda ǵana moıyndalady». Astanany odan ári damytý jónindegi keńeste Elbasy osylaı dedi. Iá, joǵarydaǵy kórsetkishter astanany kóshirgendegi maqsat-murattyń júzege asqanyn aıǵaqtaı alady. Jańa elordamyz ekonomıkany, mádenıetti, ǵylym men bilimdi qarqyndy damytý, demografııalyq kórsetkishterdi jaqsartý isine tyń serpin berdi. Táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitýdiń, eldik múddeni júzege asyrýdyń túp qazyǵy boldy.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
