Sýretti túsirgen Erlan OMAR
Túrkistan – kıeli ólkeniń kórkin ashatyn tarıhı ataý. Jergilikti aqyn apamyz Áselhan Qalybekova sonaý toqsanynshy jyldary: «Qazaqtyń Ońtústikte besten biri, Eshqashan shyǵarmańdar esten muny, Árqashan bizge qarap ólshenedi, Qazaqtyń qanshalyqty óskendigi» dep aıtqanyndaı, alash balasyna uıyq meken, qazaq týǵanǵa basqalqa bolǵan ejelgi jurt, eldiktiń altyn besigi – Túrkistan áz Astanaǵa keremet tartý-taralǵy ákelipti.
Áńgimeni áýel basynan sholyp aıtsaq, óńirde oblys ákiminiń tapsyrmasymen barlyq aımaqty qamtyǵan bir jyldyq mádenı-rýhanı jańǵyrý jospary jasalypty. Osynyń ishinde erekshe mańyzǵa ıe 12 mádenı sharanyń 6-ýy búginge deıin tııanaqtalǵan.
Bulardy atap óter bolsaq, Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda kórsetilgen ulttyq kod-tarıhı sanany jańǵyrtý maqsatynda uıymdastyrylǵan «Salbýryn saıatshylyq» pen «Ulttyq qolóner murasy» atty etnomádenı is-shara, sonymen qatar «Qosh keldiń, áz-Naýryz» kóktemdegi qyzǵaldaq merekesine arnalǵan «Shubaı qyzyl jalaýy» atty mereke, bıylǵy mektep bitirýshilerge arnalǵan «Ordabasyǵa oralý» atty jastar forýmy, onshaqty kún buryn Qarataý eteginde ótken «Qymyzmuryndyq» toıy.
Al qalǵan alty shara: halyqaralyq óner festıvali Tólebı aýdanynda, «Qaýyn» merekesi Maqtaaral jerinde, aýyl toıy Saıramda ótedi dep josparlansa, sondaı-aq «Saparı Shardara» jáne «Taý samaly, jan samaly» sııaqty mańyzdy merekeler óz kezegin kútip tur.
* * *
Osyndaı aımaqtyq mańyzǵa ıe mádenı jumystardyń syrtynda óńir basshysy Janseıit Túımebaevtyń qoldaýymen elordanyń mereıtoılyq qurmetine oraı oblys aýmaǵynda ornalasqan eldi mekenderdiń 26 kóshesine jańadan «Astana» ataýy berilip, bas qalaǵa syılyq retinde túrkistandyqtar jalpy quny shamamen 766,2 mıllıon teńgeni quraıtyn Esil ózeni boıyna jańa saıabaq ornatýmen qatar, sol jerden «Mınıstrlikter úıine» qatynaıtyn 5 shaqyrymdyq qashyqtyqqa tolyq jabdyqtalǵan velojol salýdy qolǵa alypty. Bul jumys qala toıyna deıin aıaqtalýy tıis deıdi, óńir basshylary.
* * *
Sóz basynda aıtqanymyzdaı, Astana qalasynda ótip jatqan Túrkistan oblysy kúnderiniń jalǵasy retinde seısenbi kúni «Astana» konsert zalynyń atshaptyrym alańynda óńirdiń mádenı mekemeleri qatysýymen «El júregi – Astana» atty keshendi kórme uıymdastyryldy.
Bul iske oblys deńgeıindegi mádenı mekemeler: tarıhı-ólketaný mýzeıi, «Otyrar» kitaphanasy, Beıneleý óneri mýzeıi qatarly uıymdar at salysyp otyr.
«Bul sharany ótkizýdegi maqsatymyz – kóne túrkiniń izi, uly Turannyń kózi, óńirdegi tarıhı eskertkishter men aımaqqa aty málim óner sheberleriniń shyǵarmashylyq qýatyn elorda turǵyndaryna tanystyrý, sol arqyly basqalaǵa baýyr basqan aǵaıyndarǵa jańadan shańyraq kótergen Túrkistan álemin áıgileý» deıdi uıymdastyrýshylar.
Rasynda kórmeniń ekspozısııasy da ártúrli, barlyq taqyrypty qamtyǵan asa baı. Tek zaldyń tórinen oryn alǵan jádigerlerdiń uzyn sany – 500-den astam. Kórme taqyryptyq turǵydan 11 ataýly bólimge jiktelipti. Osylardyń árbirine toqtalar bolsaq: áýeli kózge ilikkeni oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń buıymdary ulttyq kıimder toptamasy. Bul dúnıelerdi óńirge aty málim tiginshi Gúlnazııa Esimbekova men otbasylyq sheberler Beıisbekovter jasapty.
Kelesi kórmege – «Ońtústik ǵajaıyptary» degen atpen Túrkistan óńirine tán ásem tabıǵat kórinisteri jáne aımaqtyń turmys-tirshiligin, kórikti mekenderdiń kórkem foto beınesi toptastyrylypty. Bul jerden Qazyǵurt, Kentaý, Otyrar, Qarataý, Saryaǵash, Jetisaı, Sozaq, Báıdibek, Túlkibas, Tólebı, Saıram aýdandarynda túsirilgen fotosýretterdi kórýge bolady. «О́tken jyly oblys ákimdigi halyqaralyq Túriksoı uıymymen birlesip, 12 túrki memleketinen fotosýretshiler shaqyryp, olardy tórt baǵytqa bólip óńirdi aralatyp, 3800 foto túsirttik. Osylardan iriktelip alynǵan 30-ǵa jýyq foto-kartına kórermenge usynylyp otyr» deıdi uıymdastyrýshylar.
Zaldaǵy jádigerlerdi tamashalaýǵa kelgen kórermenderdi eriksiz baýraıtyn dúnıe – Astana qalasynyń sulý sáýletti ǵımarattary órnektelip, ártúrli pishinde kádesyı úshin jasalǵan 18 dana túkti kilem. Bulardy óndirgen «Nazar tekstıl» jáne «Bal tekstıl» kilem fabrıkalary eken.
Sondaı-aq, keshendi sharaǵa kelýshiler nazaryna Túrkistan oblysynyń qasıetti, kıeli jerleri, tizimine engen tarıhı-mádenı oryndary, mádenı is-sharalarda túsirilgen kórkem, anımasııalyq, derekti fılmder jáne belgili qylqalam sheberleriniń shyǵarmalary, qolóner sheberleri jasaǵan buıymdar, oblystyń kórkem jerleri beınelengen fotosýretter, aqyn-jazýshylardyń kitaptary, «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna engen azamattar týraly kóptegen málimetter jınaqtalǵan.
Mádenı shara belsendileriniń biri – oblystyq «Otyrar» kitaphanasynyń dırektory Kýlııa Aıdarbekovanyń aıtýyna qaraǵanda, bul ujym tómendegi tórt taqyryp aıasynda jumys josparyn jasaǵan. Olar: «Týǵan jer – tunǵan tarıh», «Qasıetti Qazaqstan – órkenıet murasy», «El rýhyn kótergen – Astana» jáne «Rýhanı jańǵyrý muraty» dep atalady. Osy ataýlar negizinde kórermenge 100-den astam kitaptar usynylyp, bul týyndylardy nasıhattaý jumysy sátti júrgizildi.
Sonymen qatar Elbasy tapsyrmasy negizinde el kóleminde júıeli túrde júrip jatqan «Qazaqstannyń qasıetti jerleri» atty geografııalyq kartaǵa enip, respýblıkalyq dárejege ıe bolǵan óńirdegi qasıetti nysandar «Túrkistandaǵy kıeli oryndar» degen atpen jeke bólimge ornalastyrylypty.
Atalmysh aımaqtan 22 obekti respýblıkalyq deńgeıdegi qasıetti nysan sanatyna alynǵan bolsa, osylardyń ishinen: Saýran jáne Otyrar qalashyǵy, Aqmeshit úńgiri, Arystanbab, Qarashash ana, Ybyraıym ata, Báıdibek bı, Domalaq ana, Ysqaq bab keseneleri jáne aıyryqsha sáýlet óner týyndysy Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıi, Oqsyz qalashyǵy qatarly qasıetti oryndardyń kólemdi fotosýretteri kórermen kózaıymyna aınalsa, qazaq gobelen óneriniń negizin qalaýshylar Qurasbek Tynybekov pen Batyrbek О́tepovterdiń eńbekteri de tórden oryn alypty.
Bul týyndylar ıesi oblystyq Beıneleý óneri mýzeıiniń dırektory Aınabek Ospanov bergen aqparǵa súıensek, mekeme qorynda 1500-den astam ártúrli taqyryptarda jazylǵan kartınalar bar eken. «Bulardyń keıbiri tipti HH ǵasyrdyń basyna tán sırek kezdesetin týyndylar» deıdi Aınabek Myńjasaruly. Osylardan tańdap alynǵan 70-ke tarta jumys kórme sóresinen oryn alypty. Bular tanymal sýretshi Áýbákir Ismaılov, О́serbaı Shoranov, Sembiǵalı Smaǵulov, Alpysbaı Qazyǵulov, Seısenhan Mahambetov, Uzaqbaı Kóshkinbaev, Ánýar Igenbaev jáne omskilik sýretshi Ǵımran Baımuqanov, ózbekstandyq Nadır Babamuratov, qyrǵyzstandyq qylqalam sheberi Janybek Súıinbekovterdiń eńbekteri eken.
Kórme barysynda kórermenderdiń nazaryn aýdarǵan aıyryqsha qoldanbaly óner buıymdary da boldy. Bul áshekeı buıymdardyń túsim kitabyndaǵy anyqtamada túgeldeı derlik ótken ǵasyrlardyń basynda jasalǵan óner týyndylary degen anyqtama berilipti. Iаǵnı atalmysh jádigerler 1928-30 jyldardaǵy kámpeske kezinde tárkilenip, mýzeıge tapsyrylǵan buıymder eken. Ásirese, kúmispen aptalyp, jezben qaptalǵan bilezik, syrǵa, qus muryn júzik, óńirjıek, boıtumar, shekelik sııaqty buıymdar rasynda qas sheberdiń qolynan shyqqan dúnıe ekeni kórinip tur.
****
Sharanyń sońy «Astana» konsert zalynda Túrkistan oblysy ónerpazdarynyń qatysýymen gala-konsertke ulasty. Turan eliniń ónerin tamashalaýǵa Parlamenti Májilisiniń depýtattary men zııaly qaýym ókilderi kelip qatysty.
Konsert «Sharyqtaı ber, Astana» teatrlandyrylǵan-horeografııalyq kompozısııasynan bastaý alyp, dástúrli ánder sherýi, qazaq jáne klassıkalyq, Sh.Qaldaıaqov ánderinen popýrrı, «Dala rýhy» kompozısııasymen jalǵasyn tapty.
Konsertke Túrkistan týmalary ánshi, Halyq ártisi Nurjamal Úsenbaeva, estrada ánshisi Altynaı Jorabaeva, mádenıet maıtalmandary Úrálhan Seıilbekova, Marat Orazymetov, elimizge eńbek sińirgen ártis Sábırash Ábdiraıymova, sondaı-aq halyqaralyq baıqaýlardyń laýreattary Karına Najmeddınova, Móldir Isaeva, Jadyra Abdýllaeva, Nurqanat Tapıev, Aıan Tólegen, Nematıllo Zkrýllaev, Bekzat Turǵynbek, Aqmaral Bınazarova syndy sahna sańlaqtarymen qatar «Tumar» folklorlyq ansambli, «Qazyna», «Shamsınýr», «Farab» bı toptary qatysty.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
