Akademık Karl BAIPAQOV: "Arheologııadaǵy ashylǵan araldar"

Qazir ǵylymda Taraz qala­synyń jasy 2000 jyl degen tujyrym qalyptasqan. Al, osy­­­­naý kóne shahar jurtynda jaqynda ǵana bastalǵan arheo­logııalyq qazba jumystary bul tujyrymdy ózgertetin syńaı­ly. Biz osyǵan oraı Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtý­tynyń bólim meńgerýshisi, bas­tyǵy akademık Karl Baı­pa­qovqa jolyǵyp, birneshe saýal qoıǵan edik. – Karl Moldahmetuly, áýeli ǵasyrlar qoınaýyndaǵy kóne Taraz týraly maǵlumat bere ketseńiz? – Álbette, Qazaqstan men qa­zaqtardyń tarıhynda bul qalanyń orny bólek, erekshe der edim. Shahar áý bastan-aq uly Jibek jo­ly boıyndaǵy iri ekonomı­kalyq, saıası hám mádenı ortalyq bolǵan. Jaı ǵana ortalyq emes, kóne zamandaǵy túrkeshter, qar­luqtar syndy birqatar túrki memleketteri úshin astana mártebesin ıemdengen. Bul degenińiz VIII, IX ǵasyr­lar, tipti, sál erterek te bolar. Tarazda túrkeshter ústemdik etken ýaqyt, arabtarmen jáne qytaılyq­tarmen kúres kezeńi. Taraz únemi halyqaralyq asa mańyzdy saıası oqıǵalardyń qazanynda qaınaǵan. Qalanyń ózi jazba derekkózderi arqyly keńi­nen maǵlum bolǵan. – Endi Taraz qa­lasyndaǵy arheo­­­logııa­lyq jumystardyń ja­ıyna toqtalsańyz? – Bul rette birqatar qıynshylyqtar da bolyp jatyr. Kóne Taraz aýma­ǵyndaǵy alǵashqy zertteýler Uly Otan soǵysyna deıin, 1936-1938 jylda­ry júrgizilgen-di. Osy Jetisý arheologııalyq eks­­pedı­sııasyn qazaq úki­me­timen birlese otyryp lenın­­­grad­tyq professor Aleksandr Bernshtam uı­ym­dastyrdy. Qazba ju­­mys­tary Taraz qamalyna dóp tústi. Ol qamal Tarazdyń ortalyq bóligi bolǵan. Iá, Bernshtam qazba kezinde óte qyzǵylyqty materıal­darǵa jo­lyq­qan. Atap aıtqanda, ol on­daǵy tamasha saraı monshasyn arshyp aldy. Qamaldyń saraıyna kezikti. Bular kúıdirilgen kirpish­ten óril­gen eken. Edenniń asty­nan jyly­tylatyn bolǵan. Qazir osy jerlerdi úlken bazar alyp jatyr. Qazba jumysyn qanat jaıǵyzyp júrgizý qıynshylyǵy da osyǵan baılanys­ty. Qala­shyqty tolyq kóleminde zertteý úshin onyń aýmaǵyn bazardan birtindep bosatý kerek. – Kóne qala orny Bernshtam ekspedısııasy kezinde konserva­sııa­lanbaǵan ba eken? – Ol kezde óıtýge mursha kelmegen. Qıyn ýaqyt edi ǵoı. Kóne jurtty qazǵan, sýretke túsirgen. Sıpattap jazǵan, birneshe maqa­lalar jarııalaǵan. Sonymen shektelgen. Odan soń qalashyq umyt qalǵan, qıraǵan. Jádigerleri qol­dy bolǵan. Al, soǵystan keıin, shamamen 50-shi jyldary bazar­dyń qalashyq aýmaǵyn tyǵyz ba­syp qalǵany sonshalyq, ókinishke qa­raı, onda qazba júrgizý múmkin bolmaı qalǵan. Búgin tańda qala basshylyǵy men qalalyqtar my­nadaı pikirge kelip otyr: qalaı bolǵanda da Taraz mańyzdy tarı­hı-mádenı ortalyq, ony zertteý kerek. Demek, qazba jumysyn qaı­ta jańǵyrtyp, konservasııalap, ashyq aspan astyndaǵy murajaı ortalyǵyna aınaldyrý – ýaqyt talaby. – Taraz qalasy jaıly alǵash qaı kezde aıtylǵan? Qala­nyń anyq jasy qanshada deı alamyz? – Keıde qandaı da bir qalanyń jasy alǵashqy jazba derekterge sáıkes kelmeıtin jaǵdaılar bolady. Taraz týra­ly birinshi ret 568 jyly aıtylǵan. Sol jyly túrkiler qaǵanynyń ordasyna Vızantııa ımperatorynyń elshiligi at basyn tiregen. Qaǵannyń aty Dezabýl deıdi. Biz ony Estemı qaǵan dep esepteımiz. Márte­beli elshi qaǵanǵa kelip, olar Iranǵa qarsy odaq jasasqan. Iran sol ýaqytta Vızantııamen soǵysyp, qy­taı ji­beginiń ákelinýine kedergi keltirgen. Saıası teketires osyndaı. Árıne, bul jaǵdaıda vızantııa­lyqtardyń túr­ki­lerdi óz jaǵyna tar­týǵa um­ty­lýy zańdy. Bu­dan soń jaýap elshilik jasaqtalǵan. Taraz aty­nyń alǵash ata­lýy da osy jáıt­ke oraı­lasqan. Álbette, shyn­týaı­tyn­da Taraz­dyń paıda bolý ýaqyty budan anaǵurlym áride. Iаǵnı, bizdiń za­manymyzǵa deıingi I ǵasyrdyń orta shamasynda. Sol kezde ǵundardyń bir bóligin Sheldjı esimdi shanıý basqaryp turǵan. Ol Qytaımen soǵysqan. Tarazda quralyp jatqan qańlylar memleketi ony úısinderge qarsy kúreste kómekke shaqyrǵan. Mine, osyndaı almaǵaıyp tarıhı oqı­ǵalar. Sheldjı áskerin alyp keledi. Biraq izinshe qańlylar men Sheldjıdiń arasynda janjal týa­dy. Osy eki ortada ǵundar men qańlylardyń kúsheıýinen sekem al­ǵan qytaı­lyqtar qalyń qol attan­dyrady. Bul shamamen bizdiń zama­nymyzǵa deıingi I ǵasyrdyń ortasy bolsa kerek. Tarıhtan biletinimiz, ǵun sardary Sheldjı Talas óze­niniń jaǵasynda qorǵandy qala salǵan. Biz onyń anyq ataýyn bilmeımiz. Sheldjı bekinisi delinedi. Talastyń joǵarǵy aǵysynda, qazirgi Taraz aýmaǵynda, sirá, taýǵa taıaý jerde. Sonymen, qytaılyqtar Sheldjıdi tize búk­tirip, tutqynǵa alyp darǵa asady. Qytaılyqtardyń Tarazǵa joryǵy osylaı aıaqtalady. Osy oqıǵa­lardyń biz aıtyp otyr­ǵan Tarazǵa qatystylyǵy anyq. Kóne qamaldy zerttegen arheolog ǵalym­dar da qalashyqtyń bizdiń zamany­myzǵa deıingi I ǵasyrda paıda bolǵanyn dáleldep otyr. – Endi osy zamanymyzǵa oral­saq, munda qazba jumysyn qaıta júrgizý ıdeıasy qalaı týdy? – Halqymyzdyń maqtanyshy bolǵan, tarıhymyzdyń tuǵyryndaı qala, sirá, qanbazardyń astynda qu­myǵyp qalmaýy kerek shyǵar. Álbette, bazardyń da qajettigi tú­sinikti. Bazar – tirshiliktiń, kúnkó­ristiń, ekonomıkanyń mańyzdy qu­ramdas bóligi. Deı tursaq ta, oblys ákimdigi týrızmdi damytý maq­satynda Talas alqabyndaǵy eskertkishterdi, kóne Tarazdyń ózin zertteý kerek dep sheshti. Sóıtip, oblys ákimdiginiń sheshimimen qazba ju­mystary jaqynda bastalyp ta ketti. Ol úshin bazardyń shaǵyn aýmaǵy, uzyny men kóldeneńi 20 metrlik sharshy bosatylyp berildi. Al­ǵashqy aptanyń ózi-aq bizdiń durys jolda ekenimizdi kórsetti. Birden kúıdirilgen kirpishten órilgen, monýmenttik sıpattaǵy zor ǵımarat­tyń ústinen tústik. Egjeı-tegjeıin ejikteý qıynyraq. О́ıtkeni, qazba jumystary júrip jatyr. Birshama ýaqyt ótkende qazirgiden áldeqaıda kóbirek biletin bolamyz. Biraq, aı­byndy qurylys – sáttiliktiń birinshi aıǵaǵy. Taqta tastardan qalanǵan irgetas jurnaǵy tabyldy. Eń bas­tysy, keramıkadan, metaldan jasal­ǵan kóptegen buıymdar kóne jádi­gerlik qorjynyn toltyra tú­sýde. Bular HII-HI ǵasyrlarǵa sáı­kes keledi. Bul degenińiz qaraha­nıdter zamany, Orta Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda qala máde­nıeti men ýrbandaný gúldenip, kemeline kelgen musylmandyq renessans kezeńi. Álbette, Taraz kópsatyly, kóp­qabatty. Tereńdegen saıyn qupııa syryna qanyǵa túsesiń. Árige bar­saq, ertedegi orta ǵasyrlar qaba­tyna jetemiz. Bul naǵyz qarluqtar, arab jaýgershiliginiń kezeńi. Biz Taraz tarıhynyń jarqyn beti sana­latyn osynaý kezeńderge baıla­nysty ma­terıaldyq maǵlumattar alamyz dep úmittenemiz. Aıtqandaı, Taraz qar­luqtar zamanynda táýelsiz bolǵan, arabtarǵa da, samanıdterge de qar­sylyq kórsetken. 893 jyly Ysmaıyl samanıdtiń Tarazǵa jo­ryq jasaǵany belgili. Ol qalany áý­pirimmen basyp aldy. Kóp oljaǵa keneldi, kóp tutqyn oljalady. Osy­nyń bári jazba derekterde kórinis tapqan. Taǵy bir qabat tómenge tússek, qańly memleketiniń kezeńi aldy­myzdan shyǵady. Bul degenińiz I ǵasyr. Bizdiń zamanymyzdyń birinshi myńjyldyǵynyń alǵashqy jar­ty­sy. Qańlylar qýatty ımperııa qur­ǵan. Sol tereń qabattardan qań­ly órkenıetiniń bederli izderin taba­myz dep oılaımyz. Sebebi, qańly ımperııasy Qazaqstan aýma­ǵyndaǵy alǵashqy memleketterdiń birinen sanalady, úısin memle­ketiniń qurda­sy, dúnıeni titiretken ǵundarmen qanattas. Demek, bul asa ma­ńyzdy kezeń. Biz naq osy ke­zeń­degi qalanyń materıal­dyq máde­nıetin kózben kórip, qolmen ustaýǵa tıispiz. Siz maǵan Tarazdyń jasy jó­ninde suraq qoıyp otyrsyz. Ázir­ge onyń jasy 2000 jyl. Iá, tek ázirge ǵana. Aıtalyq, Tash­kent­­tiń de jasyn keńes kezinde ǵalymdar 2000 jyl dep aıqyn­daǵan. Qazir bul qalaǵa 2500 jyl tolǵany ámbege aıan. Jańa tabyl­ǵan derekter negizinde Samar­qand ta 200 jylǵa «qartaıdy». 1500 jyldy­ǵyn toıla­ǵan Túr­kistan qalasy­nyń bastaýy bizdiń zama­nymyzǵa deıingi jáne keıingi 1 ǵasyrlarǵa tamyr tartatyn sııaq­ty. Arheologtar Taraz qa­lashy­ǵynda bizdiń zamanymyzdan ári­degi ǵasyrlarǵa sáıkes keletin tereń qabattardy zertteýde. О́z basym Tarazdyń jasy kem degende 500 jylǵa kóneretinine kámil senetindeımin. – Osy Tarazda saq kezeńine jetetin yqtımaldyq bar ma? – О́te qyzyq suraq. Árıne, men saq memleketine deıin jetetin boljamdy múmkindikti joqqa shy­ǵara almaımyn. Ol Kır patshamen, Aleksandr Makedonskıımen qı­dalasqan erlik dáýiri. Saqtar­dyń alǵashqy memleketi Jetisý jerinde, Aral mańynda bolǵan. Qa­lanyń tereń qabattarynan saq­tar qalasynyń tarıhyn túzil­diretin materıaldar da tabylýy kádik. Jumysty osy baǵytta jal­ǵas­tyrsaq, Taraz tarıhy neǵurlym tereńdep, neǵurlym toly­ǵyraq bola túsetinine kúmán joq. – Endi qazirgi qazba jumys­tary jaıyn keńi­rek baıanda­sańyz? – Jumysty «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıyn­sha oblys ákimdigi qarjy­landyrýda. Bul baǵdar­la­manyń bastamashysy el Prezıdentiniń ózi ekeni má­lim. Bastapqy kezeńde 30 jumysshy, 10 arheolog ju­mys istep jatyr. Ekspedı­sııa bastyǵynyń mindeti maǵan júktelgen. Orynbasa­rym Dmıtrıı Alekseevıch Voıakın kún­diz-túni qazba­nyń basy-qasynda. О́zim de jıi baryp turamyn. Jyl aıaǵyna deıin neǵurlym kóp aqparat alý maqsatyn kózdeýdemiz. – Sonda bul Taraz qala­­sy­nyń aýmaǵy qansha dep sha­malaısyz? – Salystyrmaly túrde alǵanda qamal aýmaǵy aıtar­lyq­taı, sirá, 5 ga shamasy bolar. Qamal­dyń ishine saraı kesheni or­nalasqan. Al, ony jan-jaǵynan shahrıstan, ıaǵnı qala qaýmalaı qorshaǵan. Onda, bylaı­sha aıt­qan­da, qolónershiler, kópes­ter men dáýletti adamdar, jáı turǵyndar men sheneýnikter tur­ǵan. Meniń oıymsha, shahar 40 gektardy alady. Bul degenińiz ká­dimgideı-aq úlken qala. – Olaı bolsa, keleshekte sol qalany arshyp, aıdaı álemge tanytý úshin bazardy basqa jaqqa kóshiretin bolar? – Árıne, meniń oıymsha solaı. Biraq bul bizge baılanysty emes. Ákimdik tyǵyryqtan shyǵar jol izdep jatyr. – Bul arada bazar­shy­lar da qınalmasyn, tarı­hymyz da japa shekpesin deımiz ǵoı sonda? – Árıne, sondaı bir ortaq mámile tappasa bol­maıdy. Adamdar zardap shekpeı jumysyn jal­ǵastyr­syn, sonymen birge asyq­paı, baıyppen qalany da zertteıik. Qazylǵan nysandardy mýzeılendirip, Tarazdy elimizdiń týrıstik ortalyqtarynyń birine aınal­dyrǵan abzal. Bul úshin múmkindik, negiz jetkilikti. – Táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵyna jaqsy tartý bolar edi-aý? – Iá, tartýǵa da saıma-saı. Keleshekte Tarazdy derek kózder ar­qyly ǵana bilip qoımaı, babala­rymyzdyń bizge qaldyrǵan asyl mıras murasyn óz kózimizben, qo­lymyzben ustap kórýimiz kerek. Tarazdaǵy jumystar óte kúrdeli bolmaq. Biz odan ǵylymı pro­blemalardyń ǵylymı salıqaly jaýaptaryn, ǵylymı sheshimder men tujyrymdar kútemiz. Sony­men birge Tarazdy IýNESKO-nyń búkilálemdik muralar tizimine engizý mindeti tur. Bul rette sheteldik áriptesterimizdiń kómegine ar­qa súıemeske bolmaıdy. Olar­dyń, aıtalyq, Túrkimenstandaǵy Merv jáne basqa iri qalalar qaz­ba­laryn­daǵy baǵaly tájirıbesi bar. Son­dyqtan, biz bul jumysqa aǵylshyn arheologtaryn tartý­damyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Qorǵanbek AMANJOL.