Qazaqstanda jańa Konstıtýsııanyń jobasy jarııalandy

Biz, birtutas Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilikti nyǵaıta otyryp,

Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarıhynyń sabaqtas­tyǵyn saqtap,

memlekettiń ýnıtarly sıpatyn, onyń shekarasy men aýmaǵynyń tutastyǵyna qol suǵýǵa bolmaıtynyn naqtylap,

Ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn jáne Zań men Tártip qaǵıdatyn ustanyp,

adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatynyn málimdep,

birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq qaǵıdattaryna súıenip,

mádenıet pen bilim, ǵylym men ınnovasııa qundylyq­taryn baǵdarǵa alyp,

tabıǵatty aıalaý qajettigin moıyndap,

beıbitshilikke jáne barlyq elmen dostyqqa umtylyp,

keleshek urpaq aldyndaǵy asa joǵary jaýapkershilikti sezinip,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańyn – osy Konstıtýsııany qabyldaımyz.

 

I bólim

Konstıtýsııalyq qurylys negizderi

 

1-bap

Qazaqstan Respýblıkasy – demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket. Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary.

 

2-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy – ýnıtarly memleket. Basqarý úlgisi – prezıdenttik respýblıka.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıdy. Memleket óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, qol suǵylmaýyn, bólinbeýin qamtamasyz etedi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasy – Astana qalasy. Elorda mártebesi konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.
5. Qazaqstan Respýblıkasy men Qazaqstan ataýlarynyń máni birdeı.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasy (aqsha birligi) – teńge.

Teńgeni emıssııalaý aıryqsha quqyǵy Qazaqstan Respýblıkasyna tıesili.

7. Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýnıtarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy men basqarý úlgisi ózgermeıdi.

 

3-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵıdattary: Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý; adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý; zań men tártip ústemdigin qamtamasyz etý; jalpyulttyq birlikti bekemdeý; halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý; jaýapty ári jasampaz otanshyldyq ıdeıasyn ilgeriletý; qoǵamdyq dıalogty damytý; eńbeksúıgishtik, progress, bilim qundy­lyqtaryn bekitý; joǵary ekologııalyq mádenıetti qalyptas­tyrý; tarıhı-mádenı murany saqtaý; tól mádenıetti
   qoldaý.
2. Qazaqstan Respýblıkasy adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy, ınnovasııany damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep tanıdy.

 

4-bap

1. Qazaqstan halqy – memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik ıesi.
2. Halyq bılikti jalpyhalyqtyq referendým jáne erkin saılaý arqyly tikeleı júrgizedi, sondaı-aq óz bıligin memlekettik organdar arqyly júzege asyrady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynda bılikti eshkim de ıemdenip kete almaıdy. Bılikti ıemdenip ketý zańmen qýdalanady. Halyq pen memleket atynan áreket etý quqyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, sondaı-aq konstıtýsııalyq ókilettigi sheginde Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıyna tıesili. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men ózge de memlekettik organdar ózderine berilgen ókilettik sheginde memleket atynan áreket etedi.
4. Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik bılik birtutas, ol zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot tarmaqtaryna bóliný jáne ózara is-qımyl jasaý qaǵıdatyna sáıkes Konstıtýsııa men zańdar negizinde júzege asyrylady.

 

5-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵy – Konstıtýsııanyń, oǵan sáıkes keletin zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Soty men Qazaqstan
   Respýb­lı­ka­sy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblı­kasynyń halyqaralyq shart mindettemeleriniń
   normalary.
2. Konstıtýsııanyń eń joǵary zańdy kúshi bar jáne ol Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda tikeleı qoldanylady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda halyqaralyq sharttardy qoldaný tártibi zańdarda aıqyndalady.
4. Barlyq zańdar men Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıka­sııalaǵan halyqaralyq sharttar jarııalanady. Azamattardyń quqyqtaryna, bostandyqtary men mindetterine qatysty normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń resmı jarııalanýy – olardy qoldanýdyń mindetti sharty.
5. Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy.

Jaýaptylyqty belgileıtin nemese kúsheıtetin zańdardyń keri kúshi bolmaıdy.

Jańa zań buryn jasalǵan quqyq buzýshylyq úshin jaýaptylyqty joıatyn nemese jeńildetetin bolsa, onda jańa zań qoldanylady.

6. Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen óńirleriniń ekonomıkasyn qarqyndy damytý maqsatynda qarjy salasyna qatysty arnaýly quqyqtyq rejım nemese «qarqyndy damıtyn qala» arnaýly quqyqtyq rejımi konstıtýsııalyq zańdarǵa sáıkes belgilenýi múmkin. Osy arnaýly quqyqtyq rejımder memlekettik basqarý, sot júıesiniń jumys isteý erekshelikterin kózdeýi múmkin.

 

6-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynda ıdeologııalyq jáne saıası áralýandyq tanylady.
2. Qoǵamdyq birlestikter zań aldynda teń. Memlekettiń qoǵamdyq birlestik isine, al qoǵamdyq birlestiktiń memleket isine zańsyz aralasýyna jáne qoǵamdyq birlestikke memlekettik organ fýnksııalaryn júkteýge jol berilmeıdi. Memlekettik organda saıası partııa uıymyn qurýǵa jol berilmeıdi.
3. Maqsaty nemese áreketi konstıtýsııalyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýge, Qazaqstan Respýblıkasynyń tutastyǵyn jáne qoǵamdyq tártipti buzýǵa, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýge, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestik qurýǵa jáne onyń qyzmetine, sondaı-aq zańnamada kózdelmegen áskerılendirilgen jasaq qurýǵa tyıym salynady.
4. Basqa memlekettiń saıası partııasy men kásiptik odaǵynyń, dinı negizdegi saıası partııanyń qyzmetine jol berilmeıdi, sondaı-aq saıası partııa men kásiptik odaqty sheteldik zańdy tulǵanyń, shetel azamaty men azamattyǵy joq adamnyń, sheteldik qatysýy bar zańdy tulǵanyń, shet memleket pen halyqaralyq uıymnyń qarjylandyrýyna jol berilmeıdi.
5. Kommersııalyq emes uıymnyń shet memleketten, halyqaralyq jáne sheteldik zańdy tulǵadan, shetel azamaty men azamattyǵy joq adamnan alatyn aqsha qarajatynyń qozǵalysy jáne aktıvteri týraly aqparat Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes ashyq ári qoljetimdi bolýǵa tıis.

 

7-bap

1. Din memleketten bólek.
2. Qazaqstan aýmaǵynda dinı uıymdardyń qyzmeti zańǵa sáıkes júzege asyrylady jáne ol konstıtýsııalyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin.

8-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynda barlyq menshik túri tanylady, olarǵa kepildik beriledi jáne teń qorǵalady.
2. Menshikti paıdalaný qoǵam men memleket múddesine saı kelýge, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy belgilengen talaptar saqtalyp iske asyrylýǵa tıis, basqa tulǵalardyń zańmen qorǵalatyn quqyqtary men múddelerine nuqsan keltirmeýge tıis. Menshik sýbektileri men obektileri, menshik ıeleriniń quqyqtarynyń kólemi men shegi, olardy qorǵaý kepildikteri zańda aıqyndalady.
3. Jer jəne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady. Jer zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin.

 

9-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili.
2. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq tilimen qatar orys tili resmı túrde qoldanylady.
3. Memleket birtutas Qazaqstan halqynyń tilderin úırený jáne damytý úshin jaǵdaı jasaýǵa qamqorlyq kórsetedi.

 

10-bap

Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyq qaǵıdattary men normalaryn qurmetteıdi, múddeli memlekettermen beıbitshilik pen yntymaqtastyqty, olardyń ishki isine aralaspaýdy, halyqaralyq daýdy beıbit jolmen sheshýdi kózdeıtin syrtqy saıasat júrgizedi.

 

11-bap

Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi – Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba, Memlekettik Ánuran. Olardyń sıpattamasy jáne paıdalaný tártibi konstıtýsııalyq zańda belgilenedi.

 

II bólim

Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter

 

12-bap

1. Ár adamnyń quqyq sýbektisi retinde tanylýǵa quqyǵy bar.

Ár adam quqyqtary men bostandyqtaryn zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásilmen, onyń ishinde qajetti qorǵanys arqyly qorǵaýǵa quqyly. 

2. Ár adamnyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyǵy bar.
3. Qazaqstan Respýblıkasynda zańǵa sáıkes bilikti zań kómegin alý quqyǵy tanylady.

 

13-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy zańǵa sáıkes beriledi jáne toqtatylady, ol berilgen negizine qaramastan biryńǵaı jáne teń.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyn óz azamattyǵynan aıyrýǵa, azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq Qazaqstannan tys jerge alastatýǵa bolmaıdy. Azamattyqtan aıyrýǵa terrorıstik qylmys jasaǵany, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq múddelerine ózge de aýyr zııan keltirgeni úshin sot sheshimimen ǵana jol beriledi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatynda qos nemese kóp azamattyǵy bolýyna jol berilmeıdi. О́zge el azamattyǵynyń bolýy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolady. Shet memlekette týǵanyna baılanysty sol memlekettiń azamattyǵyn alǵan kámeletke tolmaǵan balaǵa qatysty zańda kózdelgen erejeler qoldanylady.

 

14-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttarynda ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty shet memleketke berilmeıdi.
2. Qazaqstan Respýblıkasy óz azamattaryn el aýmaǵynan tys jerde zańǵa sáıkes qorǵaýǵa kepildik beredi.

 

15-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynda Konstıtýsııaǵa sáıkes adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi.
2. Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan tıesili, olar ajyratýǵa jáne aıyrýǵa bolmaıtyn dep tany­lady, Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵynyń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı aıqyndalady.
3. Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń óz azamattyǵyna oraı quqyqtary men mindetteri bar.
4. Konstıtýsııada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda kózdelgen jaǵdaıda shetel azamaty men azamattyǵy joq adam Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalanady, sondaı-aq mindetterdi atqarady.
5. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn iske asyrý basqa tulǵanyń quqyqtaryn buzbaýǵa jáne bostandyqtaryn shektemeýge tıis, konstıtýsııalyq qurylys negizderine, qoǵamdyq tártipke, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge tıis.
6. Ár adamnyń memlekettik organnyń nemese onyń laýazymdy adamynyń zańsyz áreketimen keltirilgen zııandy memleketten ótetip alýǵa quqyǵy bar.

 

16-bap

1. Zań men sot aldynda bári teń.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turatyn nemese ýaqytsha júrgen shetel azamaty men azamattyǵy joq adamdy tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge de sebepterge baılanysty kemsitýge bolmaıdy.

 

17-bap

1. О́mir súrý quqyǵy – ár adamnyń ajyratýǵa jáne aıyrýǵa bolmaıtyn quqyǵy.
2. Eshkimniń óz betimen adam ómirin qııýǵa quqyǵy joq.
3. О́lim jazasyna tyıym salynǵan.

 

18-bap

1. Ár adamǵa jeke bas bostandyǵy men jeke basyna qol suǵylmaý quqyǵyna kepildik beriledi.
2. Sot sheshiminsiz adamdy zańda kózdelgen merzimnen artyq ustaýǵa bolmaıdy.

Kúzetpen ustaýǵa sot sheshimimen ǵana ruqsat etiledi jáne oǵan shaǵym jasaý quqyǵy beriledi.

3. Ár adamǵa ustalǵan sátte bostandyǵyn shekteý negizderi jáne onyń quqyqtary túsindiriledi.
4. Ustalǵan adamnyń, kúdiktiniń, aıyptalýshynyń tıisinshe ustalǵan, kúdikti retinde tanylǵan nemese aıyp taǵylǵan sátten bastap advokat (qorǵaýshy) kómegin paıdalanýǵa quqyǵy bar.

 

19-bap

1. Zańdy kúshine engen sot úkimimen adam kináli dep tanylmaıynsha, ol jasalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqqa kináli emes dep sanalady.
2. Eshkim óz-ózine, jubaıyna (zaıybyna) jáne zańda aıqyndalǵan jaqyn týystaryna qarsy aıǵaq berýge mindetti emes.

Dinı qyzmetshiler ózderine senip, syryn ashqan adamdarǵa qarsy kýálik etýge mindetti emes.

3. Adamdy dál sol quqyq buzýshylyq úshin qylmystyq ne­me­se ákimshilik jaýaptylyqqa qaıta tartýǵa tyıym salynady.

 

20-bap

1. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetine qol suǵýǵa bolmaıdy jáne olar zańmen qorǵalady.
2. Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqa da qatygezdik kórsetip nemese adamnyń qadir-qasıetin qorlap jábirleýge ne jazalaýǵa bolmaıdy.

 

21-bap

1. Jeke ómirge qol suǵylmaý quqyǵyna, jeke jáne otbasy qupııasynyń bolý quqyǵyna, sıfrlyq tehnologııalardy qoldanýdy qosa alǵanda, derbes derekterdi zańsyz jınaýdan, óńdeýden, saqtaýdan jáne paıdalanýdan qorǵaý quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.
2. Bank operasııalarynyń, jeke salymdar men jınaq­tardyń, jazysqan hattardyń, telefon arqyly sóılesken sózderdiń, poshta habarlamalarynyń jáne baılanys quraldary, onyń ishinde sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly beriletin ózge de habarlamalardyń qupııasy zańmen qorǵalady. Bul quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen ǵana jol beriledi.
3. Memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter, laýazymdy adamdar jáne buqaralyq aqparat quraldary ár adamǵa óz quqyqtary men múddelerine qatysty qujatpen, sheshimmen jáne aqparat kózimen tanysý múmkindigin qamtamasyz etýge mindetti.

 

22-bap

1. Ár adam óziniń qaı ultqa jatatynyn aıqyndaýǵa, ony kórsetýge ne kórsetpeýge quqyly.
2. Ár adamnyń ana tili men tól mádenıetin qoldanýǵa, qarym-qatynas jasaý, tárbıe berý, oqý men shyǵarmashylyq tilin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.

 

23-bap

1. Sóz erkindigine, ǵylymı, tehnıkalyq, kórkem shyǵarmashylyq erkindigine kepildik beriledi.
2. Zııatkerlik menshik zańmen qorǵalady.
3. Memlekettik qupııalardy qospaǵanda, erkin aqparat alý jáne taratý quqyǵy zańmen tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen iske asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qupııalaryn quraıtyn málimetter tizbesi zańda aıqyndalady.
4. Sóz erkindigi jáne aqparat taratý erkindigi basqa adamdardyń ar-namysy men qadir-qasıetine, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge, qoǵamdyq tártipti buzbaýǵa tıis.
5. Senzýraǵa tyıym salynady.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýdi, aýmaǵynyń tutastyǵyna, Egemendigi men Táýelsizdigine qol suǵýdy, qoǵamdyq tártipti buzýdy, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýdi, soǵysty, qarýly qaqtyǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, etnostyq, dinı basymdyqty nemese alaýyzdyqty, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy nasıhattaýǵa, sondaı-aq osyndaı áreketterge shaqyrýǵa jol berilmeıdi.

 

24-bap

1. Zańda belgilengen jaǵdaılardy qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda zańdy túrde júrgen ár adamnyń el aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa jáne turǵylyqty jerin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.
2. Ár adamnyń Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerge shyǵýǵa quqyǵy bar. Bul quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen jol beriledi. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblıkasyna kedergisiz oralýǵa quqyǵy bar.

 

25-bap

1. Ár adamnyń ar-ojdan bostandyǵyna quqyǵy bar.
2. Ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn paıdalaný jalpyadam­zat pen azamat quqyqtaryn, memleket aldyndaǵy mindetterdi shektemeýge tıis.

 

26-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń birlestik qurý bostandyǵyna quqyǵy bar. Qoǵamdyq birlestik qyzmeti zańmen retteledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Soty, Joǵarǵy Soty jáne ózge de sottary tóraǵalary men sýdıala­rynyń, Ortalyq saılaý komıssııasy, Joǵary aýdıtorlyq palatasy tóraǵalary men músheleriniń, quqyq qorǵaý orga­ny
   jáne arnaýly memlekettik organ qyzmetkerleri men jumys­kerleriniń, áskerı qyzmetshilerdiń saıası partııa men kásiptik odaqta bolýǵa, qandaı da bir saıası partııaǵa nemese qoǵamdyq-saıası qozǵalysqa qoldaý kórsetýge ne synı pikir bildirýge quqyǵy joq.

 

27-bap

1. Ár adamnyń eńbek etýge, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar. Eńbekke májbúrlep tartýǵa qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin adamdy kináli dep taný týraly sot aktisiniń negizinde, ne tótenshe jaǵdaıda, ne soǵys jaǵdaıynda jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasy qaýipsizdik pen gıgıena talaptaryna saı eńbek jaǵdaılary quqyǵyna, eńbegi úshin qandaı da bir kemsitýsiz syıaqy alý, sondaı-aq áleýmettik qorǵalý quqyǵyna zańǵa sáıkes kepildik beredi.
3. Zańda belgilengen tásilderdi qoldana otyryp, jeke jáne ujymdyq eńbek daýlaryn sheshý quqyǵy tanylady.
4. Tynyǵý, jumys ýaqytynyń uzaqtyǵy, demalys jáne mereke kúnderi, aqy tólenetin demalys quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.

 

28-bap

1. Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy. Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jáne shyǵaryp jiberýge jol berilmeıdi. Turǵyn úıge basyp kirýge, ony qarap-tekserýge, tintýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasynda óz azamattaryn turǵyn úımen qamtamasyz etýge jaǵdaı jasalady. Turǵyn úı soǵan muqtaj azamattardyń zańda kórsetilgen sanattaryna zańda belgilengen normalarǵa sáıkes beriledi.

 

29-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń zańdy túrde alǵan kez kelgen múlkine jeke menshik quqyǵy bar.
2. Menshikke jáne muragerlik quqyqqa zańmen kepildik beriledi.
3. Sot sheshiminsiz eshkimdi óz múlkinen aıyrýǵa bolmaıdy. Zańmen kózdelgen aıryqsha jaǵdaıda memleket muqtajy úshin múlikti májbúrlep ıelikten shyǵarýǵa onyń teń quny ótelgen kezde jol beriledi.
4. Qazaqstan Respýblıkasy kásipkerlik qyzmet bostandyǵy quqyǵyna, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalaný quqyǵyna kepildik beredi. Monopolıstik qyzmet zańmen retteledi nemese shekteledi. Josyqsyz básekege tyıym salynady.

 

30-bap

1. Neke jáne otbasy, ana, áke men bala memleket qorǵaýynda bolady.
2. Neke – er men áıeldiń memleket zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy.
3. Balaǵa qamqorlyq jasaý jáne tárbıe berý – ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti.
4. Kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti.

 

31-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna jalaqy men zeınetaqynyń eń tómen mólsherine kepildik beriledi,
   sondaı-aq jasyna, naýqastanýyna, múgedektigine, asyraýshy­synan aıyrylýyna baılanysty jáne ózge de zańdy negizder boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrýǵa kepildik beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasynda erikti áleýmettik saqtan­dyrý, ózge de áleýmettik qamsyzdandyrý nysandary, volonterlik qyzmet pen qaıyrymdylyq qoldaý tabady.

 

32-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary zańda belgilengen medısınalyq kómekti aqy tólemeı alýǵa quqyly.
3. Memlekettik jáne jekemenshik emdeý mekemelerinde, sondaı-aq jeke medısınalyq praktıkamen aınalysatyn tulǵalardan aqyly medısınalyq kómek alý zańda belgilengen negizderde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.

 

33-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik oqý oryndarynda aqy tólemeı orta bilim alýyna kepildik beriledi. Bastaýysh jáne negizgi orta bilim mindetti.
2. Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń zańǵa sáıkes joǵary oqý oryndarynda joǵary bilim alýǵa quqyǵy bar.
3. Jekemenshik oqý oryndarynda aqyly bilim alý zańda belgilengen negizderde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.
4. Memleket jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn belgileıdi. Barlyq oqý ornynyń qyzmeti osy standarttarǵa sáıkes kelýge tıis.
5. Rýhanı (dinı) bilim berý uıymdaryn qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy bilim berý uıym­darynda bilim men tárbıe berý júıesi zaıyrly sıpatqa ıe.

 

34-bap

Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń beıbit jınalysqa quqyǵy bar. Bul quqyqty paıdalaný konstıtýsııalyq qury­lys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵam­dyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adam­ger­shilik bolmysyn saqtaý maqsatynda zańmen shektelýi múmkin.

 

35-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tikeleı jáne óz ókilderi arqyly memleket isin basqarýǵa qatysýǵa, memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna ózi júginýge, sondaı-aq jeke jáne ujymdyq ótinish joldaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn saılaýǵa jáne olarǵa saılanýǵa, sondaı-aq jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar. Jalpyhalyqtyq referendým ótkizý tártibi konstıtýsııalyq zańda
   aıqyndalady.
3. Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sondaı-aq sot úkimimen bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda jazasyn ótep júrgen Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saılaýǵa, jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy
   joq.

Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýblı­kasy azamattarynyń, sottalǵandyǵy zańda belgilengen tártip­pen joıylmaǵan nemese alynbaǵan Qazaqstan Respýblıka­sy azamattarynyń, sondaı-aq sybaılas jemqor­lyq qylmys nemese sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa qa­tys­ty kinásin sot zańda belgilengen tártippen tanyǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saılanýǵa quqyǵy joq.

4. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik qyzmetke kirýge teń quqyǵy bar. Memlekettik qyzmetshi laýazymyna kandıdatqa qoıylatyn talaptar zańǵa sáıkes laýazymdyq mindetiniń sıpatyna ǵana qatysty bolady.

 

36-bap

1. Ár adam Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańnamasyn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindetti.
2. Ár adam Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti.

 

37-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵı baılyqqa uqypty qaraýǵa mindetti.
2. Memleket adamnyń ómir súrýine jáne densaýlyǵyna qolaıly bolatyn qorshaǵan ortany qorǵaýdy maqsat etedi.
3. Adam ómiri men densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa qater tóndiretin faktilerdi, mán-jaılardy laýazymdy adamdardyń jasyrýy zańǵa sáıkes jaýaptylyqqa alyp keledi.

 

38-bap

Zańdy túrde belgilengen salyqtardy, alymdardy jáne ózge de mindetti tólemderdi tóleý – ár adamnyń boryshy men mindeti.

 

39-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – onyń ár azamatynyń qasıetti paryzy men mindeti.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary áskerı qyzmetti zańda belgilengen túrde jáne kózdelgen tártippen ótkeredi.

 

40-bap

Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tarıhı jáne mádenı muranyń saqtalýyna qamqor bolýǵa, tarıh pen mádenıet eskertkishterine uqypty qaraýǵa mindetti.

 

41-bap

1. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary konstıtýsııalyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda tek zańmen jáne qajetti shamada ǵana shektelýi múmkin.
2. Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqty buzýǵa alyp keletin áreket konstıtýsııalyq emes dep tanylady.
3. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saıası sebeptermen shekteýge jol berilmeıdi. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-baptarynda kózdelgen quqyqtar men bostandyqtar eshbir jaǵdaıda shektelmeýge tıis.

 

III bólim

Prezıdent

 

42-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – memleket basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn, Qazaqstan atynan el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda ókildik etetin eń joǵary laýazymdy tulǵa.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymas­tyǵynyń, adamnyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári
   kepili.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń úılesimdi ári kedergisiz jumys isteýin, bılik organdarynyń birtutas Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi.

 

43-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin Qazaqstan Respýblıkasynyń kámeletke tolǵan azamattary konstıtýsııa­lyq zańǵa sáıkes jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly jeti jyl merzimge saılaıdy.

Konstıtýsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılana almaıdy.

2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp týmysynan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn, qyryq jasqa tolǵan, memlekettik tildi jetik meńgergen, Qazaqstanda sońǵy on bes jyl boıy turatyn, joǵary bilimi bar jáne memlekettik qyzmette nemese saılanbaly memlekettik laýazymda keminde bes jyl jumys istegen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty saılana
   alady.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekti saı­laýy onyń ókilettik merzimi aıaqtalǵanǵa deıin eki aıdan keshik­tirilmeı ótkiziledi jáne Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıy­nyń jańa quramyn saılaý merzimimen tuspa-tus kelmeýge tıis.
4. Daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń elý paıyzynan astam daýysyn alǵan kandıdat saılandy dep sanalady. Kandıdattardyń eshqaısysy elý paıyzdan astam daýys ala almasa, eń kóp daýys sanyn alǵan eki kandıdat qaıta daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń eń kóp daýys sanyn alǵan kandıdat saılandy dep sanalady.
5. Osy baptyń 1-tarmaǵynyń erejeleri ózgermeıdi.

 

44-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti: «Qazaqstan halqyna adal qyzmet etýge, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdaryn qatań saqtaýǵa, Qazaqstan Respýb­lıkasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyq­taryna kepildik berýge, ózime júktelgen Qazaqstan Respýblıka­sy Prezıdentiniń mártebeli mindetin adal atqarýǵa saltanatty túrde ant etemin», – dep halyqqa ant bergen sátten bastap qyzmetine kirisedi.
2. Ant berý rásimi saılaý qorytyndysy jarııalanǵan kúnnen bastap bir aı ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Quryl­taıy depýtattarynyń, Konstıtýsııalyq Soty, Joǵarǵy Soty sýdıalarynyń, eks-Prezıdentteriniń, sondaı-aq qoǵam ókil­deri men shaqyrylǵan shetel azamattarynyń qatysýymen ótki­ziledi. Konstıtýsııanyń 51-babynda kózdelgen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese qyzmetinen ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaıtys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde ant beredi.
3. Jańadan saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetine kirisken sátten bastap, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese qyzmetinen ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaıtys bolǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń ókilettigi toqtatylady. Qyzmetinen ketirilgenderden basqa, Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq burynǵy Prezıdent­teriniń Qazaqstan Respýblıkasynyń eks-Prezıdenti ataǵy bolady.

 

45-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolyp saılanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondaı-aq saıası partııada bolýǵa quqyǵy joq.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jaqyn týystarynyń memlekettik saıası qyzmetshi laýazymynda, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshy laýazymynda bolýǵa quqyǵy joq.

 

46-bap

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti:

1) Qazaqstan halqyna eldegi jaǵdaı men Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary týraly joldaý jasaıdy;

2) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıse-Prezıdentin taǵaıyndaıdy; Vıse-Prezıdentti laýazymynan bosatady, onyń ókilettigin aıqyndaıdy.

Konstıtýsııanyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, Vıse-Prezıdentti taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratýǵa quqyly;

3) Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń kezekti jáne kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaıdy; Quryltaıdyń birinshi sessııasyn shaqyrady jáne onyń depýtattarynyń Qazaqstan halqyna beretin antyn qabyldaıdy; Quryltaıdyń kezekten tys sessııasyn shaqyrady; Quryltaı usynǵan zańǵa bir aı ishinde qol qoıady, zańdy halyqqa jarııalaıdy nemese zańdy ne onyń jekelegen baptaryn qaıta talqylap, daýysqa salý úshin qaıtarady;

4) Quryltaıda ókildigi bar saıası partııalar fraksııala­rymen konsýltasııadan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń kandıdatýrasyn kelisim berý úshin Qu­ryltaıdyń qaraýyna usynady; depýtattardyń jalpy sa­nynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimi­men Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaıdy; Premer-Mınıstrdi laýazymynan bosatady; Premer-Mınıstrdiń usynýymen Úkimet qurylymyn aıqyndaıdy; Quryltaımen konsýltasııadan keıin Premer-Mınıstr usynǵan Úkimet múshelerin taǵaıyndaıdy; syrtqy ister, qorǵanys, ishki ister mınıstrlerin derbes taǵaıyndaıdy; Úkimet múshelerin laýazymynan bosatady; Úkimet músheleriniń antyn qabyldaıdy; asa mańyzdy máseleler boıynsha Úkimet otyrystaryna tóraǵalyq etedi.

Konstıtýsııanyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratýǵa quqyly;

5) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Sotynyń Tóraǵasyn, Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasyn, Ulttyq Bankiniń Tóraǵasyn, Bas Prokýroryn, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Tóraǵasyn, Ortalyq saılaý komıssııasynyń Tóraǵasyn, Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń Tóraǵasyn, Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasyn, Memlekettik kúzet qyzmetiniń Bastyǵyn, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildi taǵaıyndaıdy jáne olardy laýazymynan bosatady;

6) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardy qurady, taratady jáne qaıta qurady, olardyń basshylaryn taǵaıyndaıdy jáne laýazymynan bosatady;

7) Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq ókildikteriniń basshylaryn taǵaıyndaıdy jáne keri shaqyryp alady;

8) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Konstıtýsııalyq Sottyń on sýdıasyn segiz jyl merzimge, Ortalyq saılaý komıssııasynyń alty múshesin bes jyl merzimge, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń segiz múshesin bes jyl merzimge taǵaıyndaıdy; olardy laýazymynan bosatady.

Konstıtýsııanyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, Konstıtýsııalyq Sot sýdıalaryn, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palata múshelerin taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratýǵa quqyly;

9) Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy bolyp tabylady, Qarýly Kúshterdiń joǵary qolbasshylyǵyn taǵaıyndaıdy jáne laýazymynan bosatady;

10) jalpyhalyqtyq referendým ótkizý týraly sheshim qabyldaıdy;

11) adamnyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memlekettiń Egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý múddesinde Konstıtýsııalyq Sotqa kúshine engen zańnyń nemese ózge de quqyqtyq aktiniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraý týraly jáne Konstıtýsııanyń 93-babynda kózdelgen jaǵdaıda qorytyndy berý týraly ótinish jiberedi;

12) Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan kelissózder júrgizedi jáne halyqaralyq sharttarǵa qol qoıady; ratıfıka­sııalyq gramotalarǵa qol qoıady; shet memleketterdiń
Qazaq­stan Respýblıkasynda akkredıttelgen dıplomatııalyq ókil­dik­­teri basshylarynyń, sondaı-aq halyqaralyq uıym basshyla­­rynyń senim jáne keri shaqyryp alý gramotalaryn qabyldaıdy;

13) memlekettik nagradalardy, qurmetti ataqtardy belgileıdi;

14) memlekettik nagradalarmen marapattaıdy, qurmetti ataqtardy, joǵary áskerı jáne ózge de ataqtardy, synyptyq shenderdi, dıplomatııalyq dárejelerdi, biliktilik synyptaryn beredi;

15) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy máselesin, saıası baspana berý máselesin sheshedi;

16) keshirim berýdi júzege asyrady;

17) Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi men aýmaǵynyń tutastyǵyna, ishki saıası turaqtylyǵyna, azamatta­rynyń qaýipsizdigine tikeleı qater tónse jáne bul memlekettik konstıtýsııalyq organdardyń jumys isteýin buzýǵa alyp kelse, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrimen jáne Quryltaıy Tóraǵasymen resmı konsýltasııadan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda nemese jekelegen aımaqtarynda tótenshe jaǵdaı engizýdi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qoldanýdy qosa alǵanda, osy mán-jaılar talap etetin sharalardy qabyldaıdy;

18) Qazaqstan Respýblıkasyna qarsy agressııa jasalǵan ne onyń qaýipsizdigine syrttan tikeleı qater tóngen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda nemese onyń jekelegen aımaqtarynda soǵys jaǵdaıyn engizedi, ishinara ne jalpy jumyldyrý jarııalaıdy, bul jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıyna dereý habarlaıdy;

19) ózine baǵynatyn Memlekettik kúzet qyzmetin qurady;

20) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligin qurady;

21) Qaýipsizdik Keńesin, ózge de konsýltatıvtik-keńesshi organdardy, sondaı-aq Joǵary Sot Keńesin qurady;

22) Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdaryna sáıkes basqa da ókilettikterdi júzege asyrady.

 

47-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Konstıtýsııa men zańdar negizinde jáne olardyń oryndalýy úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar jarlyqtar men ókimder shyǵarady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı ókilettigi merziminen buryn toqtatylyp, ol ýaqytsha bolmaǵan kezeńde Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq zań kúshi nemese zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qol qoıǵanǵa deıin zańdardy Quryltaı Tóraǵasy men Premer-Mınıstr aldyn ala qol qoıyp bekemdeıdi jáne olarǵa zańdardyń Konstı­týsııa men zańdarǵa sáıkestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.

Úkimet bastamasymen shyǵarylatyn Qazaqstan Respýblı­kasy Prezıdentiniń aktilerin Premer-Mınıstr aldyn ala qol qoıyp bekemdeıdi jáne oǵan aktilerdiń Konstıtýsııa men zańdarǵa sáıkestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.

 

48-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, onyń ar-namysy men qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy.

Memleketke opasyzdyq jasaýdy qospaǵanda, Prezıdent ókilettigin atqarý kezindegi áreketi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qylmystyq jáne ákimshilik jaýaptylyqqa tartylmaıdy.

2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men onyń otbasyn qamtamasyz etý, qyzmet kórsetý jáne kúzetý memleket esebinen júzege asyrylady.
3. Osy baptyń erejeleri Qazaqstan Respýblıkasynyń eks-Prezıdentterine qoldanylady.

 

49-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıse-Prezıdentin depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
2. Vıse-Prezıdenttiń óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolyp saılanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondaı-aq saıası partııada bolýǵa quqyǵy joq.
3. Vıse-Prezıdent Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha Quryltaımen, Úkimetpen jáne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qımyl jasaý kezinde Prezıdent atynan ókildik etedi, sondaı-aq Prezıdent aıqyndaıtyn ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

 

50-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Sotyna málimdeme berý arqyly óz erkimen ornynan túsýge quqyly. Konstıtýsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ornynan túsý týraly málimdemeni ózi jáne óz erkimen bergenin rastaıdy. Konstıtýsııalyq Sot qorytyndy bergen sátten bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine baılanysty laýazymynan bosatyldy dep sanalady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti densaýlyǵyna baılanysty óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabileti bolmaǵan jaǵdaıda merziminen buryn laýazymynan bosaty­lýy múmkin. Bul jaǵdaıda Quryltaı depýtattardan jáne tıisti medısına salalarynyń mamandarynan turatyn komıssııa qurady. Merziminen buryn bosatý týraly sheshim komıssııanyń qorytyndysy negizinde jáne Konstıtýsııalyq Sottyń belgilengen konstıtýsııalyq rásimderdiń saqtalǵany týraly qorytyndysy negizinde Quryltaı otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen qabyldanady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz ókilettigin atqarý kezindegi áreketi úshin memleketke opasyzdyq jasaǵanda ǵana jaýapty bolady jáne bul úshin Quryltaı ony qyzmetinen ketirýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine memleketke opasyzdyq jasady dep aıyp taǵý jáne ony tergep-tekserý týraly bastamany Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biri kóteredi. Bul másele boıynsha sheshim Quryltaı depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanady. Quryltaı taǵylǵan aıypty tergep-tekserýdi uıymdastyrady jáne onyń nátıjeleri Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Quryltaı otyrysynyń qaraýyna shyǵarylady. Bul másele boıynsha túpkilikti sheshim Joǵarǵy Sottyń aıyp taǵýdyń negizdiligi týraly qorytyndysy jáne Konstıtýsııalyq Sottyń belgilengen konstıtýsııalyq rásimderdiń saqtalǵany týraly qorytyndysy bolǵan jaǵdaıda Quryltaı otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen qabyldanady. Aıyp taǵylǵan sátten bastap eki aı ishinde túpkilikti sheshim qabyldanbasa, bul Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qarsy aıypty qabyldanbady dep tanýǵa alyp keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine memleketke opasyzdyq jasady dep taǵylǵan aıyptyń kez kelgen satyda qabyldanbaýy osy máseleni qaraýǵa bastamashy bolǵan Quryltaı depýtattarynyń ókilettigin merziminen buryn toqtatýǵa alyp keledi.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin qyzmetinen ketirý týraly másele Quryltaıdyń ókilettigin merziminen buryn toqtatý máselesin qaraý kezeńinde usynylmaıdy.

 

51-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetinen ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan, sondaı-aq qaıtys bolǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Vıse-Prezıdentke ótedi; Vıse-Prezıdenttiń densaýlyq jaǵdaıyna nemese jeke sıpattaǵy ózge de sebepterge baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Quryltaı Tóraǵasyna ótedi; Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin Quryltaı Tóraǵasynyń qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Premer-Mınıstrge ótedi.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý jóninde sheshim qabyldaǵan tulǵa Konstıtýsııalyq Sotqa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týraly málimdeme beredi. Konstıtýsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týraly málimdemeni osy tulǵanyń ózi jáne óz erkimen bergenin rastaıdy jáne qorytyndy beredi.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa tıisinshe Vıse-Prezıdent, Quryltaı Tóraǵasy, Premer-Mınıstr ókilettigin doǵarady. Bul jaǵdaıda bos memlekettik laýazymdarǵa ornalasý Konstıtýsııa­da kózdelgen tártippen júzege asyrylady.

2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetinen ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaıtys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýyn ótkizý týraly jarııalaıdy. Saılaý Quryltaı tıisti sheshim qabyldaǵan kúnnen bastap eki aı ishinde ótkiziledi.
3. Osy baptyń 1-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵanyń Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge bastama jasaýǵa, sondaı-aq Quryltaıdy taratýǵa quqyǵy joq.

 

IV bólim

Quryltaı

 

52-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy – zań shyǵarý bıligin júzege asyratyn Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary ókildi organy.
2. Quryltaıdyń ókilettigi onyń birinshi sessııasy ashylǵan kezden bastalady jáne jańadan shaqyrylǵan Quryltaıdyń birinshi sessııasynyń jumysy bastalǵan kezde aıaqtalady.
3. Quryltaıdyń ókilettigi Konstıtýsııada kózdelgen jaǵdaıda jáne belgilengen tártippen merziminen buryn toqtatylýy múmkin.
4. Quryltaıdyń uıymdastyrylýy men qyzmeti, onyń depýtattarynyń quqyqtyq jaǵdaıy konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

 

53-bap

1. Quryltaı birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proporsııaly ókildik júıe negizinde konstıtýsııalyq zańda belgilengen tártippen saılanatyn bir júz qyryq bes depýtattan turady.
2. Quryltaı depýtattarynyń ókilettik merzimi – bes jyl.

 

54-bap

1. Quryltaı depýtattary jalpyǵa birdeı, teń jəne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly saılanady. Quryltaı depýtattarynyń kezekti saılaýy jumys istep turǵan Quryltaı shaqyrylymynyń ókilettik merzimi aıaqtalǵanǵa deıin eki aıdan keshiktirilmeı ótkiziledi.
2. Quryltaı depýtattarynyń kezekten tys saılaýy Quryltaıdyń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan kúnnen bastap eki aı ishinde ótkiziledi.
3. Jıyrma bes jasqa tolǵan, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy bar, onyń aýmaǵynda sońǵy on jyl boıy turaqty turyp jatqan adam Quryltaı depýtaty bola alady.
4. Quryltaı depýtattarynyń saılaýy konstıtýsııalyq zańmen retteledi.
5. Quryltaı depýtattary Qazaqstan halqyna ant beredi.

 

55-bap

1. Quryltaı depýtattary onyń jumysyna qatysýǵa mindetti. Quryltaıda depýtattyń jeke ózi daýys beredi. Depýtat Quryltaı men onyń organdarynyń otyrystaryna dáleldi sebepsiz úsh retten artyq qatyspasa, sol sııaqty daýys berý quqyǵyn basqaǵa berse, bul zańda belgilengen jazalaý sharalaryn qoldanýǵa alyp keledi.
2. Quryltaı depýtatynyń basqa ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, kommersııalyq uıymnyń basshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyǵy joq. Osy talaptardy buzý depýtattyń ókilettigin toqtatýǵa alyp keledi.
3. Quryltaı depýtatyn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Quryltaıdyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
4. Quryltaı depýtatynyń ókilettigi depýtat ornynan túsken, qaıtys bolǵan, zańdy kúshine engen sot sheshimimen áreketke qabiletsiz, qaıtys bolǵan nemese habarsyz ketken dep tanylǵan jáne Konstıtýsııa men konstıtýsııalyq zańda kózdelgen ózge de jaǵdaıda toqtatylady.

Quryltaı depýtaty:

1) Qazaqstannan tys jerge turaqty turýǵa ketken;

2) ózine qatysty sottyń aıyptaý úkimi zańdy kúshine engen;

3) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy toqtatylǵan;

4) saılanǵan saıası partııasynan shyqqan nemese shyǵarylǵan;

5) saılanǵan saıası partııasy qyzmetin toqtatqan kezde mandatynan aıyrylady.

Quryltaı depýtattarynyń ókilettigi Quryltaı taratylǵan jaǵdaıda toqtatylady.

5. Depýtattarǵa jazalaý sharalaryn qoldanýǵa, olardyń osy baptyń 2-tarmaǵynyń talaptaryn jáne depýtattyq ádep qaǵıdalaryn saqtaýyna, sondaı-aq depýtattardyń ókilettigin toqtatýǵa, olardy ókilettiginen jáne qol suǵylmaý kepildiginen aıyrýǵa baılanysty máselelerdi daıyndaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq saılaý komıssııasyna júkteledi.

 

56-bap

Quryltaı:

1) konstıtýsııalyq zańdardy jáne zańdardy qabyldaıdy;

2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qarsylyq bildirgen zańdardy nemese zań baptaryn qarsylyq jiberilgen kúnnen bastap bir aı merzimde qaıta talqylap, daýysqa salady. Bul merzimniń saqtalmaýy Prezıdent qarsylyǵynyń qabyldanǵanyn bildiredi. Eger Quryltaı konstıtýsııalyq zańdar nemese konstıtýsııalyq zań baptary boıynsha depýtattardyń jalpy sanynyń tórtten úshiniń daýysymen, al zańdar nemese zań baptary boıynsha depýtattardyń jalpy sanynyń úshten ekisiniń daýysymen Prezıdenttiń qarsylyǵyn eńserse, Prezıdent bir aı ishinde konstıtýsııalyq zańǵa nemese zańǵa qol qoıady. Eger Prezıdenttiń qarsylyǵy eńserilmese, konstıtýsııalyq zań nemese zań qabyldanbady nemese Prezıdent usynǵan redaksııada qabyldandy dep sanalady;

3) soǵys jáne bitim máselelerin sheshedi;

4) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynysy boıynsha beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi oryndaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qoldaný týraly sheshim qabyldaıdy;

5) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýyn jarııalaıdy;

6) jalpyhalyqtyq referendým taǵaıyndaý týraly bastama kóteredi;

7) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıse-Prezıdentin taǵaıyndaýǵa kelisim beredi;

8) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrin taǵaıyndaýǵa kelisim beredi;

9) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Konstıtýsııalyq Sot sýdıalaryn, Ortalyq saılaý komıssııasy, Joǵary aýdı­tor­lyq palata múshelerin taǵaıyndaýyna Quryltaı depýtat­tary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen kelisim beredi;

10) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýymen Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıalaryn saılaıdy jáne laýazymynan bosatady, olardyń antyn qabyldaıdy;

11) Konstıtýsııalyq Sot sýdıalaryn, Joǵarǵy Sot sýdıalaryn qol suǵylmaý kepildiginen aıyrady;

12) Quryltaı depýtatynyń ókilettigin toqtatady,
sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń usynýymen Quryltaı depýtatyn qol suǵylmaý kepildiginen aıyrý máselesin sheshedi;

13) Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasy boıynsha Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýge quqyly;

14) Konstıtýsııalyq Sottyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy joldaýyn tyńdaıdy;

15) jylyna eki ret Joǵary aýdıtorlyq palata Tóraǵasynyń esebin tyńdaıdy;

16) Úkimet pen Joǵary aýdıtorlyq palatanyń respýblı­kalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin talqylaıdy jáne bekitedi. Quryltaıdyń respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Úkimet esebin bekitpeýi Quryltaıdyń Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýi dep sanalady;

17) Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń bastamasymen Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti músheleriniń óz qyzmeti jónindegi esepterin tyńdaýǵa quqyly. Úkimet múshesi Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn orynda­maǵan jaǵdaıda, esepti tyńdaý qorytyndysy boıyn­sha Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ony laýazymynan bosatý týraly ótinish bildirý jóninde sheshim qabyldaýǵa quqyly. Bul jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti Úkimet múshesin laýazymynan bosatady;

18) óz quzyretindegi máseleler boıynsha tyńdaý ótkizedi;

19) óz qyzmetiniń reglamentin qabyldaıdy jáne Quryltaıdyń jumysyn uıymdastyrýǵa, ishki tártibine baılanysty máseleler boıynsha ózge de sheshim qabyldaıdy;

20) Quryltaıdyń úılestirý organyn jáne jumys organdaryn qurady;

21) Quryltaı komıssııalaryn qurady, tóraǵalaryn saılaıdy jáne laýazymynan bosatady, komıssııalardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaıdy;

22) Quryltaıǵa Konstıtýsııamen júktelgen ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

 

57-bap

1. Quryltaıdy memlekettik tildi jetik meńgergen depýtattar arasynan Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen jasyryn daýys berý arqyly saılanǵan Tóraǵa basqarady. Quryltaı Tóraǵasynyń laýazymyna kandı­da­týrany Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti usynady.

Quryltaı Tóraǵasyn saılaýdan qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı­dy taratýǵa quqyly.

2. Quryltaı depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshiligi daýys bergen jaǵdaıda Quryltaı Tóraǵasy laýazymynan keri shaqyryp alynýy, sondaı-aq ornynan túsýi múmkin.
3. Quryltaı Tóraǵasy:

1) Quryltaı otyrysyn shaqyrady jáne oǵan tóraǵalyq etedi;

2) Quryltaıdyń qaraýyna engiziletin máselelerdi daıyndaýǵa jalpy basshylyq etedi;

3) Quryltaı Tóraǵasynyń orynbasarlaryn laýazymǵa saılaý úshin Quryltaıǵa kandıdatýralar usynady;

4) Quryltaıdyń qyzmetinde reglamenttiń saqtalýyn qamtamasyz etedi;

5) Quryltaıdyń úılestirý organynyń qyzmetine basshylyq etedi;

6) Quryltaı shyǵaratyn aktige qol qoıady;

7) ózine Quryltaı reglamentimen júkteletin basqa da mindetterdi atqarady.

4. Konstıtýsııada ózgeshe kózdelmese, Quryltaı Tóraǵasy Quryltaı sessııasyn ashady.
5. Quryltaı Tóraǵasy óz quzyretindegi máseleler boıynsha ókim shyǵarady.

58-bap

1. Quryltaı sessııasy otyrys túrinde ótkiziledi.
2. Quryltaıdyń birinshi sessııasyn Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti saılaý qorytyndysy jarııalanǵan kúnnen bastap otyz kúnnen keshiktirmeı shaqyrady.
3. Quryltaıdyń kezekti sessııasy jylyna bir ret, qyrkúıektiń birinshi jumys kúni men maýsymnyń sońǵy jumys kúni aralyǵynda ótkiziledi.
4. Sessııa Quryltaı otyrysynda ashylady jáne jabylady. Quryltaı sessııasyn, ádette, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ashady. Quryltaı sessııalary arasyndaǵy kezeńde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasymen, Quryltaı Tóraǵasynyń nemese Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń usynysymen Quryltaıdyń kezekten tys sessııasyn shaqyra alady. Onda sessııany shaqyrýǵa negiz bolǵan máseleler ǵana qaralýy múmkin.
5. Quryltaı otyrysy Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisi qatysqan jaǵdaıda ótkiziledi.
6. Quryltaı otyrysy ashyq túrde ótedi. Reglamentte kózdelgen jaǵdaıda otyrys jabyq túrde ótkizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń, Vıse-Prezıdenttiń, Premer-Mınıstrdiń jáne Úkimet músheleriniń, Qazaqstan Halyq Keńesi Tóraǵasynyń, Ulttyq Bank Tóraǵasynyń, Bas Prokýrordyń, Ulttyq qaýipsizdik komıteti Tóraǵasynyń kez kelgen otyrysqa qatysýǵa jáne sóz sóıleýge quqyǵy bar.

 

59-bap

1. Quryltaı konstıtýsııalyq zańda sany aıqyndalatyn turaqty komıtetter, sondaı-aq komıssııalar qurady.
2. Komıtetter men komıssııalar óz quzyretindegi máseleler boıynsha qaýly shyǵarady.

 

60-bap

1. Zań shyǵarýǵa bastama jasaý quqyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, Quryltaı depýtattaryna, Úkimetke, Qazaqstan Halyq Keńesine tıesili jáne tek qana Quryltaıda iske asyrylady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti zań jobalaryn qaraýdyń basymdyǵyn aıqyndaýǵa quqyly, bul tıisti zań jobalary birinshi kezekte eki aı ishinde qabyldanýǵa tıis degendi bildiredi.
3. Quryltaı:

1) jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyq sýbektisi bolýyna, azamattyq quqyqtary men bostandyqtaryna, jeke jáne zańdy tulǵalardyń mindettemeleri men jaýaptylyǵyna;

2) menshik rejımine jáne ózge de zattyq quqyqtarǵa;

3) memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn uıymdastyrýdyń jáne olardyń qyzmetiniń, memlekettik jáne áskerı qyzmettiń negizderine;

4) salyq salýǵa, alymdar men basqa da mindetti tólemderdi belgileýge nemese olardyń kúshin joıýǵa;

5) respýblıkalyq bıýdjet, memlekettik qaryz, Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq jáne ózge de kómek kórsetý máselelerine;

6) sot qurylysy men sot isin júrgizý máselelerine;

7) raqymshylyq jasaý máselelerine;

8) bilimge, ǵylymǵa, mádenıetke, densaýlyq saqtaýǵa jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa;

9) kásiporyndardy jáne olardyń múlkin jekeshelendirýge;

10) qorshaǵan ortany qorǵaýǵa;

11) Qazaqstan Respýblıkacynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna;

12) memleket qorǵanysy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge;

13) Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderine;

14) halyqaralyq sharttardy ratıfıkasııalaýǵa jáne denonsasııalaýǵa;

15) memlekettik nagradalar men qurmetti ataqtarǵa;

16) Konstıtýsııaǵa sáıkes ózge de máselelerge qatysty asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, negiz quraýshy qaǵıdattar men normalardy belgileıtin zań shyǵarýǵa quqyly.

4. Halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstıtýsııa­lyq qurylysqa, qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyna, eldiń ekono­mıkalyq qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdaılarǵa jedel den qoıý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti zań shyǵarý bastamasymen engizgen zań jobalaryn Quryltaı dereý qaraýǵa tıis.

Osy tarmaqtyń birinshi bóliginde kózdelgen zań jobalary Quryltaıǵa engizilgen jaǵdaıda Úkimet ózine jaýapkershilik ala otyryp, osy baptyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen máseleler boıynsha zań kúshi bar ýaqytsha normatıvtik quqyqtyq akt qabyldaýǵa quqyly. Mundaı akt Quryltaı qabyldaǵan zań kúshine engenge deıin nemese Quryltaı zań jobalaryn qabyldamaı tastaǵanǵa deıin qoldanysta bolady.

5. Quryltaı qabyldaǵan zań on kún ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qol qoıýǵa usynylady.

Quryltaı zań jobasyn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen tutastaı qabyldamaı tastaýǵa quqyly. Mundaı jaǵdaıda zań jobasy qabyldanbady dep sanalady jáne bastamashyǵa qaıtarylady.

6. Memlekettik kiristi qysqartýdy nemese memlekettik shyǵysty ulǵaıtýdy kózdeıtin zań jobalary Úkimettiń oń qorytyndysy bolǵan kezde ǵana engizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń zań shyǵarý bastamasymen Quryltaıǵa engiziletin zań jobalary úshin mundaı qorytyndy talap etilmeıdi.
7. Úkimet engizgen zań jobasy qabyldanbasa, Premer-Mınıstr Quryltaı otyrysynda Úkimetke senim bildirý máselesin qoıýǵa quqyly. Bul másele senim bildirý máselesi qoıyl­ǵan­nan bastap qyryq segiz saǵattan keıin ǵana daýysqa salyna­dy. Eger senimsizdik votýmy týraly usynys Quryltaı depýtat­tary jalpy sanynyń kópshilik daýysyn almasa, zań joba­sy daýysqa salynbaı qabyldandy dep sanalady. Alaıda Úkimet bul quqyqty jylyna eki retten artyq paıdalana almaıdy.

 

61-bap

1. Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar zań jáne qaýly qabyldaıdy.
2. Zań Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qol qoıǵannan keıin kúshine enedi.
3. Konstıtýsııalyq zań Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda kózdelgen máseleler boıynsha Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen qabyldanady.
4. Konstıtýsııada ózgeshe kózdelmese, Quryltaı depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen zańdy qabyldaıdy.

Konstıtýsııada ózgeshe kózdelmese, Quryltaı qaýlysy depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanady.

5. Zańdar, Quryltaı qaýlylary Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeýge tıis. Quryltaı qaýlylary zańdarǵa qaıshy kelmeýge tıis.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, qoldanysqa engizý jáne jarııalaý tártibi zańmen jáne Quryltaı reglamentimen retteledi.

 

62-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı Tóraǵasymen jáne Premer-Mınıstrmen konsýltasııadan keıin Quryltaıdy taratýǵa quqyly.
2. Quryltaı kelisimimen taǵaıyndalatyn laýazymǵa Prezıdent usynǵan kandıdatýrany taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartylǵan, sondaı-aq Quryltaı Tóraǵasyn saılaýdan qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratýǵa quqyly.
3. Quryltaıdy tótenshe jaǵdaı nemese soǵys jaǵdaıy kezinde, Prezıdent ókilettiginiń sońǵy alty aıynda,
   sondaı-aq al­dyńǵy taratýdan keıingi bir jyl ishinde nemese Konstı­týsııanyń 51-babynyń 3-tarmaǵynda belgilengen jaǵdaıda taratýǵa bolmaıdy.

 

V bólim

Úkimet

 

63-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti Qazaqstan Respýblı­ka­synyń atqarýshy bıligin júzege asyrady, atqarý­shy organdar júıesin basqarady jáne olardyń qyzmetine basshylyq etedi.
2. Úkimet – alqaly organ, ol óz qyzmetinde Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti men Quryltaı aldynda jaýapty.
3. Úkimet músheleri Konstıtýsııanyń 56-babynyń
   17) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaıda Quryltaıǵa esep beredi.
4. Úkimettiń quzyreti, uıymdastyrylý jáne qyzmet tártibi konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

64-bap

1. Úkimetti Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Konstıtýsııada kózdelgen tártippen qurady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Premer-Mınıstr taǵaıyndalǵannan keıin on kún ishinde Úkimettiń qurylymy men quramy týraly usynys engizedi.
3. Úkimet músheleri Qazaqstan Respýblıkasynyń halqy men Prezıdentine ant beredi.

 

65-bap

Úkimet:

1) memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń, qorǵanys qabiletiniń, qaýipsizdiginiń, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý isiniń negizgi baǵyttaryn ázirleıdi jáne olardyń júzege asyrylýyn uıymdastyrady;

2) Quryltaıǵa respýblıkalyq bıýdjetti jáne onyń atqarylýy týraly esepti usynady, bıýdjettiń atqarylýyn qamtamasyz etedi;

3) Quryltaıǵa zań jobalaryn engizedi jáne zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etedi;

4) memlekettik menshikti basqarýdy uıymdastyrady;

5) Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıasatyn júrgizý sharalaryn ázirleıdi;

6) mınıstrlikterdiń, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetine basshylyq etedi;

7) Qazaqstan Respýblıkasynyń mınıstrlikteri, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdary aktileriniń tolyq nemese bir bóliginde kúshin joıady ne qoldanysyn toqtata turady;

8) memlekettik bıýdjet esebinen qamtylatyn barlyq organ úshin qarjylandyrýdyń jáne qyzmetkerlerge eńbekaqy tóleýdiń biryńǵaı júıesin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisimimen bekitedi;

9) ózine Konstıtýsııamen, zańdarmen jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aktilerimen júktelgen ózge de fýnksııalardy oryndaıdy.

 

66-bap

Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri:

1) Úkimet qyzmetin uıymdastyrady jáne basqarady, onyń jumysy úshin derbes jaýap beredi;

2) Úkimet qaýlysyna qol qoıady;

3) Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary jóninde jáne onyń barlyq asa mańyzdy sheshimderi týraly Prezıdent pen Quryltaıǵa baıandaıdy;

4) Úkimet qyzmetin uıymdastyrýǵa jáne basqarýǵa baılanysty basqa da fýnksııalardy oryndaıdy.

 

67-bap

1. Úkimet músheleri óz quzyreti sheginde derbes sheshim qabyldaıdy jáne ózine baǵynysty memlekettik organdardyń jumysy úshin Premer-Mınıstr aldynda derbes jaýap beredi. Úkimet júrgizip otyrǵan saıasatpen kelispeıtin nemese ony iske asyrmaıtyn Úkimet múshesi ornynan túsýge ótinish beredi ne laýazymynan bosatylýǵa tıis.
2. Úkimet músheleriniń ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes óziniń laýazymdyq mindeti bolatyn jaǵdaılardy qospaǵanda, kommersııalyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyǵy joq.

 

68-bap

1. Úkimet óz quzyretindegi máseleler boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar qaýly shyǵarady.
2. Premer-Mınıstr Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar ókim shyǵarady.
3. Úkimet qaýlylary men Premer-Mınıstrdiń ókimderi Konstıtýsııaǵa, zańdarǵa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aktilerine qaıshy kelmeýge tıis.

 

69-bap

1. Úkimet jańadan saılanǵan Quryltaı aldynda óz ókilettigin doǵarady.
2. Úkimet jáne onyń kez kelgen múshesi ózderine júktelgen fýnksııalardy odan ári oryndaý múmkin emes dep eseptese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ornynan túsý týraly málimdeme berýge quqyly.
3. Quryltaı Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirgen jaǵdaıda Úkimet Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ornynan túsý týraly málimdeıdi.
4. Ornynan túsýdi qabyldaý nemese qabyldamaý týraly máseleni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti on kún ishinde qaraıdy.
5. Ornynan túsýdi qabyldaý Úkimettiń ne onyń tıisti múshesiniń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
   Premer-Mınıstrdiń ornynan túsýin qabyldaý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
6. Úkimettiń nemese onyń múshesiniń ornynan túsýi qabyldanbaǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti oǵan mindetterin odan ári atqarýdy tapsyrady.
7. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasymen Úkimettiń ókilettigin toqtatý týraly sheshim qabyldaýǵa jáne onyń kez kelgen múshesin laýazymynan bosatýǵa quqyly. Premer-Mınıstrdi laýazymynan bosatý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.

 

VI bólim

Qazaqstan Halyq Keńesi

 

70-bap

1. Qazaqstan Halyq Keńesi – Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń múddesin bildiretin joǵary konsýltatıvtik organ.
2. Qazaqstan Halyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarynan quralady.
3. Qazaqstan Halyq Keńesin qurý, onyń quramyn qalyptastyrý tártibi, ókilettigi jáne qyzmetiniń uıymdasty­ry­lýy konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

 

71-bap

Qazaqstan Halyq Keńesi:

1) memlekettiń ishki saıasatynyń negizgi baǵyttary, qoǵamdyq kelisimdi, jalpyulttyq birlik pen yntymaqty nyǵaıtý, Qazaqstan Respýblıkasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵıdattaryn jáne jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletý jóninde usynystar men usynymdar ázirleıdi;

2) Quryltaıǵa zań jobalaryn engizedi;

3) jalpyhalyqtyq referendým taǵaıyndaý týraly bastama kóteredi;

4) konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

 

VII bólim

Konstıtýsııalyq Sot

 

72-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Soty –
   konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyratyn jáne búkil el aýmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz memlekettik organ.
2. Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵa men on sýdıadan turady. Olardyń ókilettik merzimi – segiz jyl.

Konstıtýsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Konstıtýsııalyq Sot sýdıasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.

3. Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy jáne ol ókilettik merzimi ishinde Konstıtýsııalyq Sot sýdıasy da bolady.

Konstıtýsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.

4. Konstıtýsııalyq Sot sýdıalaryn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.

Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasynyń orynbasaryn Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasynyń usynýymen Konstıtýsııa­lyq Sot sýdıalary arasynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.

5. Konstıtýsııalyq Sot sýdıasynyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, sondaı-aq kommersııa­lyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaıdy.
6. Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasy men sýdıalaryn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, olardy óz ókilettigi merzimi ishinde tıisinshe Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ne Quryltaıdyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
7. Konstıtýsııalyq Sottyń uıymdastyrylýy jáne qyzmeti konstıtýsııalyq zańmen retteledi.

 

73-bap

1. Konstıtýsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń, Quryltaı Tóraǵasynyń, Quryltaı depýtatta­rynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń,
   Premer-Mınıstrdiń ótinishi boıynsha:

1) daý týyndaǵan jaǵdaıda Prezıdenttiń, Quryltaı depýtattarynyń saılaýyn jáne jalpyhalyqtyq referendým­dy ótkizýdiń durystyǵy máselesin sheshedi;

2) Prezıdent qol qoıǵanǵa deıin Quryltaı qabyldaǵan zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;

3) Quryltaı qabyldaǵan qaýlylardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;

4) halyqaralyq sharttardy ratıfıkasııalaǵanǵa deıin olardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;

5) halyqaralyq uıymdar men olardyń organdary sheshimderiniń oryndalýynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;

6) Konstıtýsııa normalaryna resmı túsindirme beredi;

7) Konstıtýsııanyń 50-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtarynda belgilengen jaǵdaılarda qorytyndy beredi.

2. Konstıtýsııalyq Sot Konstıtýsııanyń 46-babynyń 11) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaıda – Prezıdenttiń ótinishin, sondaı-aq Konstıtýsııanyń 79-babynda belgilengen jaǵdaıda sottyń ótinishin qaraıdy.
3. Konstıtýsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Konstıtýsııada kózdelgen quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı qatysty Qazaqstan Respýblıkasy normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin olardyń ótinishteri boıynsha qaraıdy.

Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Konstıtýsııalyq Sotqa júginý tártibi men sharttary konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

4. Konstıtýsııalyq Sot osy baptyń 1-tarmaǵynyń 4), 5) jáne 6) tarmaqshalarynda kórsetilgen máselelerdi, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin Bas Prokýrordyń ótinishi boıynsha qaraıdy.
5. Konstıtýsııalyq Sot adamnyń jáne azamattyń Konstıtýsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ótinishi boıynsha qaraıdy.
6. Konstıtýsııalyq Sot Konstıtýsııanyń 50-babynyń 1-tarmaǵynda jáne 51-babynyń 1-tarmaǵynda belgilengen jaǵdaılarda qorytyndy beredi.

 

74-bap

1. Konstıtýsııanyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqsha­synda kórsetilgen máseleler boıynsha Konstıtýsııalyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaıda tıisinshe Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń qyzmetine kirisýi, Quryltaıdyń saılanǵan depýtattaryn tirkeý, jalpyhalyqtyq referendým qorytyndysyn shyǵarý toqtatyla turady.
2. Konstıtýsııanyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 2) jáne 4) tarmaqshalarynda kórsetilgen máseleler boıynsha Konstıtýsııalyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaıda tıisti aktilerge qol qoıý ne olardy ratıfıkasııalaý merziminiń ótýi toqtatyla turady.
3. Konstıtýsııalyq Sot óz sheshimin konstıtýsııalyq zańda belgilengen merzimde shyǵarady.

 

75-bap

1. Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanylǵan zańdar men halyqaralyq sharttarǵa qol qoıylmaıdy ne ratıfıkasııalanbaıdy jáne olar qoldanysqa engizilmeıdi.
2. Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanylǵan, onyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Konstıtýsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri Konstıtýsııalyq Sot sheshim qabyldaǵan kúnnen nemese ol belgilegen kúnnen bastap qoldanysyn toqtatady jáne qoldanylmaýǵa tıis.

Konstıtýsııalyq Sot bergen túsindirmede Konstıtýsııaǵa sáıkes keledi dep tanylǵan zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri osy túsindirmedegideı qoldanylýǵa tıis.

3. Konstıtýsııalyq Sot oryndalýy Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanyǵan halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderi, onyń ishinde jekelegen erejeleri oryndalmaýǵa tıis.
4. Konstıtýsııalyq Sot sheshimderi qabyldanǵan kúninen bastap kúshine enedi, Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti, túpkilikti bolady jáne olarǵa shaǵym jasalmaıdy.

 

VIII bólim

Sot tóreligi. Prokýratýra.

Quqyq qorǵaý tetikteri

 

76-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin sot qana júzege asyrady.
2. Sot bıligi sot isin júrgizýdiń zańda belgilengen azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de nysandary arqyly júzege asyrylady. Zańda kózdelgen jaǵdaıda qylmystyq sot isin júrgizý alqabılerdiń qatysýymen ótedi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary – Joǵarǵy Sot, zańmen qurylǵan jergilikti jáne basqa da sottar.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi Konstıtýsııada jáne konstıtýsııalyq zańda belgilenedi. Qandaı da bir ataýmen arnaýly jáne tótenshe sottardy qurýǵa jol berilmeıdi.

 

77-bap

1. Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady, ol adamnyń, azamattyń, uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, sondaı-aq Konstıtýsııanyń, zańdardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn maqsat etedi.
2. Sot bıligi Konstıtýsııanyń, zańdardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq sharttarynyń normalaryn qoldanýǵa baıla­nysty týyndaıtyn barlyq ister men daýlarǵa qoldanylady.
3. Sot sheshiminiń, úkimi men ózge de qaýlysynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar.

 

78-bap

1. Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz bolady jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady.
2. Sot tóreligin iske asyrǵan kezde sottyń qyzmetine múldem aralasýǵa bolmaıdy jáne bul zań boıynsha jaýapty­lyqqa alyp keledi. Sýdıalar naqty ister boıynsha esep bermeıdi.
3. Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde myna qaǵıdattardy basshylyqqa alýǵa tıis:

1) eshkimniń ózine zańda kózdelgen sottylyǵyn onyń kelisiminsiz ózgertýge bolmaıdy;

2) sotta ár adamnyń óz sózin tyńdatýǵa quqyǵy bar;

3) aıyptalýshy óziniń kinásiz ekenin dáleldeýge mindetti emes;

4) adamnyń kináli ekenine qatysty kez kelgen kúmán aıyptalýshynyń paıdasyna qarastyrylady;

5) zańsyz jolmen alynǵan dáleldemelerdiń zańdy kúshi joq. Eshkimdi óziniń jeke moıyndaýy negizinde ǵana sottaýǵa bolmaıdy;

6) qylmystyq zańdy uqsastyǵyna qaraı qoldanýǵa jol berilmeıdi.

4. Konstıtýsııada belgilengen sot tóreligi qaǵıdattary Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq sottary men sýdıalaryna ortaq jáne biryńǵaı.

 

79-bap

Sottardyń adam men azamattyń Konstıtýsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin zańdardy jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qoldanýǵa quqyǵy joq.

Eger sot qoldanylýǵa tıis zań nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq akt adamnyń jáne azamattyń Konstıtýsııada bekitil­gen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltire­di dep tapsa, ol is júrgizýdi toqtata turýǵa jáne osy aktini kons­tıtýsııalyq emes dep taný týraly usynýmen Konstıtýsııalyq Sotqa júginýge mindetti.

 

80-bap

1. Sottar turaqty sýdıalardan turady, olardyń táýelsizdigi Konstıtýsııamen jáne zańmen qorǵalady. Sýdıanyń ókilettigi tek qana zańda belgilengen negizdermen toqtatylýy nemese toqtatyla turýy múmkin.
2. Sýdıany qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, tıisinshe Joǵary Sot Keńesiniń qorytyndysyna negizdelgen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ne Quryltaıdyń kelisiminsiz ony ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasy sottarynyń sýdıalaryna qoıylatyn talaptar konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.
4. Sýdıanyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, kommersııalyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaıdy.

 

81-bap

Sottardy qarjylandyrý, sýdıalardy turǵyn úımen qamtamasyz etý respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi jáne sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý múmkindigin qamtamasyz etýge tıis.

 

82-bap

Joǵarǵy Sot – jergilikti jáne basqa da sottardyń qaraýyna jatatyn azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de ister boıynsha joǵary sot organy, ol zańda kózdelgen jaǵdaıda óziniń qaraýyna jatatyn sot isterin qaraıdy jáne sot praktıkasy máseleleri boıynsha túsindirý beredi.

 

83-bap

1. Joǵarǵy Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaıyndaıdy jáne ol óz ókilettigi merzimi ishinde Joǵarǵy Sot sýdıasy da bo­la­dy. Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstıtýsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Joǵarǵy Sot Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.

Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Quryltaı Joǵary Sot Keńesiniń usynymy negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýymen saılaıdy.

2. Jergilikti jáne basqa da sot sýdıalaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaıyndaıdy.
3. Sottarda konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes sot alqalary qurylýy múmkin.
4. Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
5. Joǵary Sot Keńesiniń mərtebesi, quramyn qalyptastyrý tərtibi jəne jumysyn uıymdastyrý zańda aıqyndalady.

 

84-bap

1. Prokýratýra memleket atynan Qazaqstan Respýblıka­synyń aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyna joǵary qadaǵalaýdy zańda belgilengen shekte jáne nysanda júzege asyrady, sotta memleket múddesin bildiredi jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy ortalyqtandyrylǵan biryńǵaı júıeni quraıdy, tómen turǵan prokýrorlar joǵary turǵan prokýrorlarǵa jáne Bas Prokýrorǵa baǵynady. Ol óz ókilettigin basqa memlekettik organdardan, laýazymdy adamdardan táýelsiz júzege asyrady jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ǵana esep beredi.
3. Bas Prokýrordy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy. Bas Prokýrordyń ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstıtýsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Bas Prokýror bolyp taǵaıyndalmaıdy.

4. Bas Prokýrordy qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
5. Prokýratýranyń quzyreti, qyzmetiniń uıymdastyrylýy men tártibi konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

 

85-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýəkil adamnyń jáne azamattyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge jərdemdesedi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn ilgeriletýge yqpal etedi.
2. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
3. Adam quqyqtary jónindegi ýəkil óz ókilettigin júzege asyrý kezinde təýelsiz bolady jəne memlekettik organdar men laýazymdy adamdarǵa esep bermeıdi.
4. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaıla­ryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshi­lik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
5. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildiń quqyqtyq jaǵdaıy men qyzmetin uıymdastyrý konstıtýsııalyq zańda aıqyndalady.

 

86-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy advokatýra adamnyń memleket kepildik bergen sot arqyly qorǵalý quqyǵyn jáne zań kómegin alý quqyǵyn iske asyrýǵa járdemdesedi. Zań kómegin advokattar men ózge tulǵalar zańǵa sáıkes kórsetedi.
2. Advokat qyzmetin júzege asyrý tártibi, advokat quqyqtary, mindetteri men jaýaptylyǵy zańda aıqyndalady.

 

IX bólim

Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý

 

87-bap

Jergilikti memlekettik basqarýdy tıisti aýmaqtaǵy ahýaldyń jaı-kúıine jaýapty jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar júzege asyrady.

 

88-bap

1. Jergilikti ókildi organdar – máslıhattar tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik halqynyń erik-múddesin bildiredi jáne jalpymemlekettik múddelerdi eskere otyryp, ony iske asyrýǵa qajetti sharalardy aıqyndaıdy, olardyń júzege asyrylýyn baqylaıdy.
2. Máslıhattardy halyq jalpyǵa birdeı, teń, tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge saılaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń jıyrma jasqa tolǵan azamaty máslıhat depýtaty bolyp saılana alady. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bir ǵana máslıhattyń depýtaty bola alady.
4. Máslıhattardyń qaraýyna:

1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti bıýdjetti jáne olardyń atqarylýy týraly esepterdi bekitý;

2) óz qaraýyna jatqyzylǵan jergilikti ákimshilik-aýmaqtyq qurylys máselelerin sheshý;

3) zańmen máslıhat quzyretine jatqyzylǵan máseleler boıynsha jergilikti atqarýshy organ basshylarynyń esebin qaraý;

4) máslıhattyń turaqty komıssııalaryn jáne ózge de jumys organdaryn qurý, olardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaý, máslıhat jumysyn uıymdastyrýǵa baılanysty ózge de máselelerdi sheshý;

5) zańǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý jónindegi ózge de ókilettikterdi júzege asyrý jatady.   

5. Máslıhattyń ókilettigin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Premer-Mınıstrmen jáne Quryltaı Tóraǵasy­men konsýltasııadan keıin merziminen buryn toqtatady, sondaı-aq onyń ókilettigi máslıhat ózin-ózi taratý týraly sheshim qabyldaǵan jaǵdaıda merziminen buryn toqtatylady.
6. Máslıhattardyń quzyreti, uıymdastyrylý jáne qyzmet tártibi, depýtattardyń quqyqtyq jaǵdaıy zańda belgilenedi.

 

89-bap

1. Jergilikti atqarýshy organdar Qazaqstan Respýblıkasy atqarýshy organdarynyń birtutas júıesine kiredi, atqarýshy bıliktiń jalpymemlekettik saıasatyn tıisti aýmaqty damytý múddesimen jáne qajettiligimen úılestire júrgizýdi qamtamasyz etedi.
2. Jergilikti atqarýshy organdardyń qaraýyna:

1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti bıýdjetti ázirleý men olardyń atqarylýyn qamtamasyz etý;

2) kommýnaldyq menshikti basqarý;

3) jergilikti atqarýshy organ basshylaryn taǵaıyndaý jáne laýazymynan bosatý, jergilikti atqarýshy organdardyń jumysyn uıymdastyrýǵa baılanysty ózge de máselelerdi sheshý;

4) jergilikti atqarýshy organdarǵa zańmen júkteletin ózge de ókilettikterdi jergilikti memlekettik basqarý múddesinde júzege asyrý jatady.

3. Jergilikti atqarýshy organdy tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń ákimi basqarady, ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti men Úkimetiniń ókili bolyp tabylady.
4. Astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti tıisinshe astana məslıhaty, oblys aýmaǵyndaǵy məslıhattar, respýblıkalyq mańyzy bar qala məslıhaty depýtattarynyń kelisimimen taǵaıyndaıdy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti keminde eki kandıdatýrany usynady, olar daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan məslıhat depýtattarynyń kópshilik daýysyn alǵan kandıdat kelisim aldy dep sanalady.

О́zge əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderi zańda aıqynda­latyn tərtippen taǵaıyndalady nemese saılanady, sondaı-aq
laýazymynan bosatylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz uıǵarýymen astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderin laýazymynan bosatýǵa quqyly.

5. Máslıhat depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasymen ákimge senimsizdik votýmyn bildirý máselesi qoıylýy múmkin. Bul jaǵdaıda məslıhat óz depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen əkimge senimsizdik bildirýge jəne ony laýazymynan bosatý máselesin tıisinshe astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderine qatysty – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aldyna ne ózge de əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderine qatysty – joǵary turǵan əkimniń aldyna qoıýǵa quqyly. Astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderiniń ókilettigi jańadan saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz qyzmetine kirisken kezde toqtatylady.
6. Jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti, uıymdas­tyrylý jáne qyzmet tártibi zańda belgilenedi.

 

90-bap

1. Máslıhattar óz quzyretindegi máseleler boıynsha – sheshim, al ákimder sheshim men ókim qabyldaıdy, bular tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik aýmaǵynda oryndalýǵa mindetti.
2. Jergilikti bıýdjet kirisin qysqartýdy nemese jergilikti bıýdjet shyǵysyn ulǵaıtýdy kózdeıtin máslıhat sheshiminiń jobalary ákimniń oń qorytyndysy bolǵan kezde ǵana qaraýǵa engizilýi múmkin.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańnamasyna sáıkes kelmeıtin máslıhat sheshiminiń kúshi sot tártibimen joıylýy múmkin.
4. Ákimderdiń sheshimderi men ókimderiniń kúshin tıisinshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti ne joǵary turǵan ákim joıa alady, olardyń kúshi sot tártibimen de joıylýy múmkin.

 

91-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti mańyzy bar máselelerdi turǵyn halyqtyń ózi sheshýin qamtamasyz etetin jergilikti ózin-ózi basqarý tanylady.
2. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy halyq tikeleı júzege asyrady, sondaı-aq ol máslıhattar arqyly jáne turǵyn sany shaǵyn aýmaqtardy qamtıtyn jergilikti qoǵamdastyqtarda ózge de jergilikti ózin-ózi basqarý organdary arqyly júzege asyrylady.

Jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna zańǵa sáıkes memlekettik fýnksııalar berilýi múmkin.

3. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdy uıymdastyrý jáne onyń qyzmeti zańmen retteledi.
4. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń derbestigine zańda belgilengen ókilettigi sheginde kepildik beriledi.

 

X bólim

Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý

 

92-bap

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasy boıynsha, Quryltaıdyń, Úkimettiń, Qazaqstan Halyq Keńesiniń bastamasy boıynsha qabyldaǵan sheshimmen ótkiziletin jalpyhalyqtyq referendýmda engiziledi.
2. Jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jartysynan astamy daýys berýge qatyssa, jalpyhalyqtyq referendým ótkizildi dep sanalady.
3. Oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń keminde úshten ekisinde daýys berýge qatysqan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jartysynan astamy jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylǵan Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy jaqtap daýys berse, olar qabyldandy dep sanalady.

 

93-bap

Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlardyń Konstıtýsııanyń 2-baby 7-tarmaǵynyń jáne 43-baby 5-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkestigi týraly Konstıtýsııalyq Sot qorytyndysy bolǵan jaǵdaıda olar jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylady.

 

XI bólim

Qorytyndy jáne ótpeli erejeler

 

94-bap

1. Respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy 2026 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi, buǵan deıin qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qoldanysy sol mezgilden bastap toqtatylady.
2. Respýblıkalyq referendýmda Konstıtýsııa qabyldanǵan kún memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy kúni dep jarııalanady.

 

95-bap

1. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes qalyptastyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti óz ókilettigin 2026 jylǵy
   1 shildeden bastap toqtatady.

Konstıtýsııa kúshine engen kúnnen bastap bir aı ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı saılaýyn jarııalaýǵa tıis jáne ol eki aı ishinde ótkizilýge tıis.

2. Birinshi shaqyrylǵan Quryltaıdyń birinshi sessııasy ashylǵan kúnnen bastap eki aı ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdyń kelisimimen
   Vıse-Prezıdentti taǵaıyndaýǵa tıis.
3. Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasy men sýdıalary birinshi shaqyrylǵan Quryltaıdyń birinshi sessııasy ashylǵan kúnnen bastap eki aı ishinde taǵaıyndalýǵa tıis.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes taǵaıyndalǵan Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasy men sýdıalary Konstıtýsııalyq Sottyń jańa quramy qalyptastyrylǵanǵa deıin óz ókilettigin saqtaıdy.

4. Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵalary men músheleri birinshi shaqyrylǵan Quryltaıdyń birinshi sessııasy ashylǵan kúnnen bastap eki aı ishinde taǵaıyndalýǵa tıis.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes taǵaıyndalǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵalary men músheleri Ortalyq saılaý komıssııasynyń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jańa quramy qalyptastyrylǵanǵa deıin óz ókilettigin saqtaıdy.

5. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy, Ulttyq Bank Tóraǵasy, Bas Prokýror, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Tóraǵasy, Joǵary Sot Keńe­siniń Tóraǵasy, Adam quqyqtary jónindegi ýákil Konstıtýsııa kúshine engen kúnnen bastap eki aı ishinde taǵaıyndalýǵa tıis.
6. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes saılanǵan (taǵaıyndalǵan) Joǵarǵy Sottyń, jergilikti jáne basqa da sottyń sýdıalary, máslıhat depýtattary, ózge de laýazymdy adamdar óz ókilettikterin Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdarynda kózdelgen negizder boıynsha ókilettigi toqtatylǵanǵa deıin saqtaıdy.

 

96-bap

1. Konstıtýsııa kúshine engen kúni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileri Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıtin bóliginde qoldanylady.
2. Úkimet, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar normatıvtik quqyqtyq aktilerdi Konstıtýsııaǵa sáıkes keltirý jóninde qajetti sharalar qabyldaıdy.
3. Konstıtýsııa kúshine engen kúni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes qabyldanǵan Konstıtýsııalyq Keńestiń jáne Konstıtýsııalyq Sottyń normatıvtik qaýlylary Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıtin bóliginde zańdy kúshin saqtaıdy.