– Qandaı ánderiń bar? – degende, Manarbek Erjanovtyń «Saıra, bulbuly» men Kenen Ázirbaev atamyzdyń «Kóksholaǵyn» aıtyp júretinimdi jetkizdim. Baǵdarlamada «Saıra, bulbul» bar eken. Ony elge tanymal ánshi Altynbek Orazbekov oryndaıtyny belgili boldy. Sodan men Kenen atamyzdyń «Kóksholaǵyn» oryndaýǵa bekidim.
Almatyǵa attanardyń aldynda qolyma bir asyl qazyna tıdi. Úıine barǵan Ábıirbek Tinálıev aǵamyz maǵan magnıtofon taspasyn usynyp:
– Tyńda, bul – keremet dúnıe, – dedi. Sóıtsem, ol jazýshy Aqseleý Seıdimbek pen ánshi Jánibek Kármenov júrgizgen «Asyl mura» habary eken. Sol habardaǵy saz ben sóz meni jetelep, Almatyǵa kelgen bette arnaıy baryp Almaty estrada-sırk stýdııasyn taýyp, Jánibek aǵamen júzdestim.
– Qandaı án aıtasyń? – dedi ol.
Teledıdarǵa daıyndap kelgen «Kóksholaqty» oryndap berdim. Aǵamyz da, shákirtteri de razy boldy.
– Taǵy qandaı ániń bar? – degende, Manarbektiń «Saıra, bulbulyn» aıtamyn dedim. Ándi bastap kettim. Bir sát kóz qıyǵymmen Jánibek aǵama qarasam, qabaǵy túıilip, únsiz tyńdap otyr eken. Ishimnen: «Durys aıta almadym ba?», dep qysylyp qaldym. Án aıaqtalǵanda ol jaı ǵana: «Bul ándi kimnen úırendiń?» dep surady. «Altynbek Orazbekov aǵadan», dedim. Sonda Jánibek aǵamyz shákirtterine burylyp, salmaqty áńgime bastady.
– 1966 jyly gastrolde júrip, Júsipbek Elebekov atalaryń ekeýmizge shuǵyl telegramma keldi. «Manarbek Erjanov qatty aýyryp jatyr, sizdi izdep jatyr», dep jazylǵan eken. Eshqaıda soqpastan, týra Manarbektiń úıine bardyq.
Eki alyptyń únsiz syrlasqan sátin kóz aldyna elestetkendeı bolyp, biz de tyna qaldyq. Sol bir qysqa ǵana áńgime arqyly Jánibek aǵa bizge bir nárseni uqtyrdy. Manarbektiń ánin aıtý – án aıtý ǵana emes, tutas bir mekteptiń, tutas bir dástúrdiń jaýapkershiligin kóterý ekenin túsindirdi.
Manarbek Erjanov – Arqa án dástúriniń alyp tulǵasy. Ol – ánshi, kompozıtor, kúıshi, akter, Qazaqstannyń halyq ártisi. О́nerge degen yntyzarlyqty anasy Naqbaladan sińirgen, alǵashqy ustazy – ánshi ári kúıshi Kúsenbaı. Keıin onyń óner órisiniń keńeıýine Shashýbaı Qoshqarbaıuly men Ámire Qashaýbaevtyń yqpaly tıgen. Jastaıynan Birjan sal, Aqan seri, Estaı, Jarylǵapberdi syndy alyptardyń murasyn boıyna sińirip, el ishine erte tanyldy. 1928 jyldan teatr sahnasyna shyǵyp, keıin opera óneriniń bıigine kóterildi. Uzaq jyldar boıy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatry sahnasynda Jaras, Ázim, Estaı, Shege sekildi kúrdeli beınelerdi somdap, ánshilik pen akterlikti bir arnada toǵystyrdy.
О́miriniń sońǵy kezeńinde Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasy sahnasynda jeke daýystaǵy ánshi retinde el aralap, terme men jeldirmeni, keń tynysty Arqa ánderin halyqqa qaıta jańǵyrtyp jetkizdi. «Ardaq», «Balqadısha», «Horlan», «Aq sısa», «Tolybaı», «Janbota» sııaqty jaýharlardy ózine ǵana tán naqyshpen oryndap, tyńdaýshy júregine jol tapty.
Manarbek – tek oryndaýshy emes, asqan sazger. «Saıra, bulbul», «Parovoz», «Ánshi Birjanǵa», «Amangeldi» sekildi ánderi men kúıleri ulttyq mýzyka qoryna aınaldy. Ol Arqa ániniń sahnalyq úlgisin qalyptastyryp, ózindik oryndaýshylyq mektep jasady. Manarbektiń óner jolyn tereń biletin akademık Ahmet Jubanov onyń bala kezden jetimdikti kórip, soǵan moıymaı, dombyra men ándi serik etip óskenin aıta otyryp, qaısar minezi men tabandylyǵy úlken ónerge jol ashqanyn jazǵan. Al áıgili mýzyka zertteýshisi Borıs Astafev Manarbektiń daýsyn tyńdap otyryp: «Qazaqtyń keń saharasyn Máskeýdiń tórine alyp kelgen ánshi», dep tańdanysyn bildirgeni el esinde. Bul jaıynda Ahmet Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» kitabynda áserli estelik saqtalǵan.
Sol bir 1983 jylǵy kezdesýde Jánibek Kármenov aǵamyzdyń qabaǵy nege túıilgenin men keıin ǵana tereń túsindim. Bul – bir ánniń emes, Manarbek Erjanov qalyptastyrǵan uly mekteptiń, Arqa ániniń amanaty edi.
Sol amanat – ándi dál aıtý emes, rýhyn dál jetkizý. Sol amanat – sahnaǵa shyqqanda, Manarbektiń keń tynysyn, Júsipbektiń tazalyǵyn, Jánibektiń talǵampazdyǵyn birge alyp shyǵý. Ustazdyń únsiz eskertýi – meniń óner jolyndaǵy eń qymbat sabaǵyma aınaldy.
«Al Máke, bir Qudaı jar bolsyn! Dertińizge shıpasyn bersin» dep qoshtasyp bólmeden qozǵalǵanymyz sol edi, Manarbek atalaryńnyń daýsy shyqty:
«Áı, Júsipbek! Ǵarıfolla ekeýlerińniń armandaryń joq. Sońdaryńnan shákirt qaldyryp bara jatyrsyńdar. Al men armanda ketip bara jatyrmyn. Eger meniń ánimdi bireý oryndap aldyńa kelip jatsa, saǵan – amanat, sony týra jolǵa salarsyń», dedi».
Osyny aıtqan Jánibek aǵamyz bizge qarady da: «Mine, sol ustazyma aıtylǵan amanatty qazir oryndaýyma týra kelip tur. Sen ózińdi oqýǵa tústim dep esepteı ber, oqý bastalǵannan keıin seni tek Manarbektiń án aıtý úlgisimen úıretetin bolamyn. Sen sol mekteptiń jolyn ustaısyń», dedi. Bul – 1983 jyldyń 7 sáýiri edi. Sol jyly men oqýǵa túsip, ánshiliktiń qyr-syryn ustazymnan úırene bastadym.
Manarbek Erjanov atamyz gazetke bergen bir suhbatynda: «Men aýylda qoı baǵyp júrip án salýshy edim. Sodan meni ánshi bala atap ketti. Ámireniń dańqy Parıjge baryp kelgen soń el aýzynda boldy. Meniń oıymda Almatyǵa baryp Ámireden án úırený boldy. Almatydan Ámireni taýyp alyp, aǵamyzdyń úıinde bir jyldaı birge turyp, Ámireniń óz aýzynan 30-ǵa jýyq án úırendim», degen.
Qazaq óneriniń onkúndigine baılanysty jyr alyby Jambyl Jabaev bastaǵan óner ıeleri Máskeý qalasyna jolǵa shyǵady. Poıyzda ketip bara jatyp, sol jerdegi kompozıtorlar, aqyndar, jazýshylar, ánshilerdi shaqyryp: «Eı, balalarym, sender nege poıyz týraly án shyǵarmaısyńdar?», dep Jambyl usynys aıtady. Sodan aqyn Ábdildá Tájibaev pen ánshi, kompozıtor, kúıshi Manarbek Erjanov ekeýi «Parovoz» ánin shyǵarady. Jambyl Jabaev pen Manarbek Erjanov tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan. Halyq termesi «Kók kógershindi» Manarbekke Jambyl úıretken. Jákeńniń «Jetisý» óleńine Manarbek án shyǵarǵan. Manarbek Erjanov án aıtýdaǵy qaǵys ereksheligin Jambyl Jabaevtan úırenýi múmkin. Osyndaı san qyrly óner ıesiniń bıylǵy mereıtoıy ataýsyz qalmasyna biz senemiz. Qazaqtyń áni men kúıi bar da, ózi de ólmeıdi dep bilemiz.
Dúısenbek О́MIRÁLIEV,
«Alataý» dástúrli óner teatry «Dombyramen án aıtý» bóliminiń jetekshisi
