AQSh-Iran: Ýaqytsha mámile beıbitshilikke bastasa ıgi

AQSh prezıdenti Donald Tramp Truth Social jelisinde Pákis­tannyń araǵaıyndyǵymen eki ap­talyq bitimge ýaǵdalas­qanyn jazyp, Irannan túsken 10 tarmaqtan turatyn usynys­ty kelissózder júrgizýge bolatyn negiz dep atady. Ol AQSh Iran aýmaǵyna baǵyttalǵan barlyq shabýyldy ýaqytsha toqtatatynyn, onyń ótemi retinde Iran Ormýz buǵazyn qaıta ashatynyn málimdedi.

Iran jaǵynan da ýaqytsha mámile resmı túrde rastaldy. Tegeran­nyń bul sheshimi týraly negizgi aqparattar Irannyń Joǵa­ry ulttyq qaýipsizdik keńesi men Syrtqy ister mınıstrligi tarapynan taratyldy. Olar osy qadamdy Irannyń dıplomatııalyq ári strategııalyq jeńisi retinde sıpattaıdy.

Jalpy, bul ýaqytsha keli­sim­di AQSh prezıdentiniń Iran­ǵa qoıǵan ýltımatýmynyń nátı­jesi deýge bolady. Onyń belgilen­gen ýaqyty 7 sáýir kúngi keshki saǵat 20.00-ge deıin edi. Munyń al­­dynda Donald Tramp osy mer­zim­de Ormýz buǵazyn dereý ashý jáne Vashıngtonnyń shart­taryna negiz­delgen beıbit kelisim­ge kelý tala­by oryndalmasa, Iran­nyń elektr stansalary men kópir­le­rin qosa alǵanda búkil azamat­tyq ınf­ra­­qu­rylymyn jap­paı joıý­ǵa baǵyt­tal­ǵan soqqy­lar jasa­latynyn es­kertti. Osy­laı ses kór­setken ol ta­lap­tar oryn­dalma­ǵan jaǵdaıda «tu­tas bir órke­nıet joıylýy múm­kin» degen qatań málimdeme jasady.

Al bul qoqan-loqqydan soń Tegeran tarapy da qarap qal­maıtynyn, Parsy shyǵana­ǵyndaǵy kórshileriniń, eń aldymen Saýd Arabııasy men BAÁ-niń energetıkalyq ınfra­qurylymyn nysanaǵa alatynyn ashyq eskertti.

Túptep kelgende, Iran eki­jaqty kelisimge kelýi úshin 10 tarmaqtan turatyn usynysyn alǵa tartty jáne AQSh muny qarastyrýǵa ketári bolmady. Onyń ishinde shabýyl jasamaý mindettemesi, Ormýz buǵazyn baqylaýdy saqtaý, ýran baıytý quqyǵyn taný, sanksııalardy tolyq alyp tastaý, keltirilgen zalaldarǵa ótemaqy tóleý, Ame­rıka áskerin aımaqtan shyǵarý sekildi qadaý-qadaý talaptar bar.

Eki taraptyń ýaqytsha kelisimge kelýine Pákistan premer-mınıstri Shehbaz Sha­rıf­­tiń araǵaıyndyǵy septigin tıgizdi. Ol X jelisinde D.Trampty sabyrǵa shaqyryp, ýltımatýmdy eki aptaǵa uzartýdy surady, sondaı-aq ırandyqtardy da izgi nıet nyshany retinde buǵazdy osy ýaqyt aralyǵynda ashýǵa úndedi.

«Taıaý Shyǵystaǵy qarýly qaqtyǵysty beıbit arnaǵa burýǵa baǵyttalǵan dıplomatııalyq is-qımyldar júıeli ári pármendi sıpat alyp, jaqyn arada oń nátıje beretinine senim uıalatyp otyr. Dıplomatııalyq mıssııanyń óz maqsatyna tolyqqandy jetýine múmkindik berý úshin men prezıdent D.Tramptan belgilengen merzimdi taǵy eki aptaǵa uzartýdy shyn nıetpen suraımyn. О́z kezeginde Pákistan tarapy ırandyq baýyrlarymyzdy izgi nıet nyshany retinde Ormýz buǵazyn atalǵan ýaqyt aralyǵyna ashýǵa úndeıdi. Biz aımaqtaǵy uzaqmerzimdi beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý múddesin negizge ala otyryp, barlyq tarapty eki apta boıy atysty toqtatý rejimin qatań saqtaýǵa shaqyramyz», dep jazdy. Sh.Sharıf.

Bul usynys eki taraptan da quptalyp, qarýly qaqtyǵys ýaqytsha toqtatyldy. Eki aptalyq bitimdi soǵystyń aıaqtalýy emes, taraptardyń «tynys alýyna» jáne kelissóz ústeline otyrýyna múmkindik beretin strategııalyq úzilis deýge bolady. Kelisimniń basty sharttaryna sáıkes, Iran Ormýz buǵazyn qaıta ashyp, álemdik energııa tasymalynyń qaýipsizdigine kepildik beredi, AQSh Iran terrıtorııasyndaǵy áskerı jáne ınfraqurylymdyq nysandarǵa jasalatyn áýe soqqylaryn toqtatady.

Osynaý jańalyqty aǵynan jaryla habarlaǵan Sh.Sharıf saıa­sı erik-jiger tanytqan eki eldiń basshylyǵyna rızashylyǵyn bildirip, taraptardyń delegasııalaryn 10 sáýirde, juma kúni Pákistan astanasy Islamabad tórinde bas qosýǵa shaqyrdy. Bul kezdesýdiń basty maqsaty – barlyq túıtkildi máseleni retteıtin túpkilikti beıbit kelisimge qol jetkizý.

Taıaý Shyǵystaǵy teketiresti toqtatýǵa baǵyttalǵan dıploma­tııalyq kelissózder barysynda Ormýz buǵazynyń bolashaq mártebesine qatysty mańyzdy másele kóterildi. «Associated Press» (AP) halyqaralyq aqparat agenttiginiń aımaqtaǵy senimdi derekkózderge silteme jasaı otyryp habarlaýynsha, Iran Islam Respýblıkasy men Oman Sultandyǵy bul strategııalyq sý joly arqyly ótetin kemelerden tranzıttik aqy alýdy josparlap otyr. Tegeran bul qadamnan túsetin qarajatty áskerı qımyldar saldarynan búlingen eldiń ınfraqurylymyn qalpyna keltirý jumystaryna jumsamaq nıette. Al Omannyń jınalǵan qarajatty qaı baǵyt­qa jumsaıtyny ázirge naqty­lanbaǵan.

Osy oraıda Ormýz buǵazynyń geografııalyq turǵydan qos memle­kettiń sý aýmaǵynda orna­las­qanyna qaramastan, buǵan deıin bul teńiz dálizi halyqaralyq mańyzy bar erkin jol retinde qarastyrylyp kelgenin aıta ketken jón. Tıisinshe, kemelerdiń ótýi úshin eshqandaı baj salyǵy nemese qosymsha aqy tólenbeıtin. Sarapshylardyń pikirinshe, bul bastama halyqaralyq teńiz quqyǵy men jahandyq saýda qaǵıdattaryna aıtarlyqtaı ózgerister ákelýi múmkin. Iran tarapy usynǵan bul talap 10 sáýirde Islamabadta ótetin jo­ǵary deńgeıdegi kelissózderdiń basty taqyryptarynyń birine aınalmaq. Álemdik energııa tasymalynyń kúretamyry sana­latyn buǵazdyń jańa ekonomı­kalyq tártipke kóshýi jahandyq munaı naryǵyna da óz áserin tıgizbeı qoımaıdy.

Jalpy, eki aptalyq bitimniń jarııalanýy álemdik naryqqa birden áser etip, munaı baǵasynyń turaqsyzdyǵy báseńdedi. Halyq­aralyq qaýymdastyq bul dıplo­matııalyq qadamdardan úlken úmit kútip otyr. Qazirgideı geosaıa­sı ahýal qubylyp turǵan alma­ǵaıyp zamanda jahan jurtyna beıbitshilikten asqan qundylyq joq. AQSh pen Iran arasyndaǵy ýaqytsha bolsa da qol jetkizilgen mámile kez kelgen kúrmeýi kúrdeli máseleni kelissóz ústelinde sheshýge bolatynyn kórsetedi.