Jaı oǵyndaı Janbek

Janbektiń de ǵylym jolyna túsýine bolar edi. Olaı deýge negiz, ol zııalylar otbasynda tárbıelendi. Ákesi Nyǵmet Saý­ranbaev – fılologııa salasy boıynsha qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵylym doktory, akademık, oryssha-qazaqsha sózdikti qurastyryp, jaryqqa shyǵarǵan bilikti maman jáne de kúni búginge deıin máni men mańyzyn joǵaltpaǵan asa qundy 100-den asa ǵylymı eńbektiń avtory. Keıinnen QazKSR Ǵy­lym akademııasynyń vıse-prezıdenti boldy. Anasy – Ma­rııa Iosıfovna shet tilder ıns­tıtýtynyń túlegi. 

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, ákeli-balaly Saýranbaevtar bir kúnde týǵan eken. Nyǵmet Tináluly 1910 jyldyń 5 mamy­ryn­da Jambyl oblysynyń Qor­daı aýdanynda ómirge kelse, arada týra 30 jyl ótkennen soń dál sol kúni Janbek Nyǵmetuly Almaty qalasynda jaryq dúnıe­niń esigin ashty. 
Ákege tartqan ul mektepte jaqsy oqyp, óz qatarynyń al­dy boldy. Barlyq pánnen ár­kez úzdik baǵa alyp júrdi. Ási­rese hımııaǵa kelgende ol aldy­na jan salmaıtyn. Onyń ústi­ne, zııaly otbasynda ósken­dik­ten Janbek sol kezdegi qa­zaqtyń ıgi jaqsylarynyń tú­gel­ge jýyǵynyń júzin kórdi. Qa­zaq­stannyń birinshi hatshysy Dinmuhammed Qonaevtan bas­tap, basqa da laýazym ıe­le­ri Saýranbaevtardyń sha­ńy­ra­ǵyna ara-tura at basyn bu­ryp tu­ra­tyn. Ǵalymdar men jazý­shy­lar­dyń da qarasy úzilmeıtin. Ási­rese Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ismet Ke­ńesbaevtar sol úıge jıi ke­le­tin. Osyndaı ortada ós­ken ba­la­nyń da ǵylym jolyna túskisi ke­le­tini belgili ǵoı. Áý basta Jan­bek hımııa salasynyń mamany bolýdy armandady. Balanyń tań­daýyn ata-anasy quptady. Sol mamandyq boıynsha Kaz GÝ-ge oqýǵa da tústi. 

Janbek aǵamyz aıtatyn: Me­­­niń voleıbolmen shuǵyl­da­nýy­­ma tikeleı septigin tıgizgen – Gennadıı Parshın. Ýaqyt oza ataq­ty oıynshy jáne maıtalman ma­manǵa aınalǵan ol  meniń dosym edi. Bir kúni Gena meni ózimen bir­ge úıirmege ertip apardy. Sol kezden bastap, voleıbolǵa ań­sa­­rym aýdy. Basqa sharýanyń bar­­lyǵyn ysyryp qoıyp, úne­mi jattyǵý zalyna asyǵatyn ádet shyǵardym. Osylaısha bul óner­diń qyr-syryna ábden qa­nyq­tym. Onyń ústine, 1958 jy­ly ákem ómirden ozdy. Ol ne­bári 48 jasynda ba­qılyq bol­dy. Sol kezde memleket tarapy­nan be­riletin jeńil­dik­terdiń bar­ly­ǵynan aıryldyq. Tipten burynǵy M.Gorkıı kó­she­siniń boıyndaǵy Ǵalymdar úıin­degi 7 bólmeli keń páterimizdi shaǵyn baspanaǵa aıyrbastaýǵa týra keldi. О́ıt­keni páteraqyny tóleýdiń ózi ot­basymyzǵa qıyn soqty. Sodan men KazGÝ-den De­ne shynyqtyrý ınstıtýtyna aýys­­tym. Atalmysh bilim orda­synda táýir óner kórsetken sport­­­shylarǵa arnaıy stıpendııa beriletin jáne basqa da je­ńil­dikter bolatyn. Sóıtip anama qolǵabys tıgizý úshin osy soqpaq­qa túsýge týra keldi. 

Oıyn alańynda jaıdyń oǵyn­daı qımyldaıtyn Janbek kóp keshikpeı elimizdiń mań­daı­aldy oıynshylarynyń biri­ne aınaldy. Almatynyń «Bý­re­vestnık» klýbynyń sapyna qabyldanyp, áıgili bapker Oktıabr Jaryl­ǵapovtan tálim-tárbıe aldy. Ǵu­la­ma ustaz óziniń eń úzdik shákir­tine bar bilgenin úıretti. Qazaq­stannyń voleıbolshylary arasynan KSRO quramasyna alǵashqy bolyp qabyldanǵan da sol Jan­bek Saýranbaev edi. Tipten keıin­nen olımpııa oıynda­ryn­da altyn tu­ǵyr­ǵa kóterilgen Valerıı Kravchenko men Oleg An­tropov syn­dy sańlaqtardyń ózderi qazaq­­­tyń ór minezdi ulynan keıin ǵana sol komandanyń jeı­desin kıdi. Janbek baqandaı bes jyl boıy KSRO qurama sapyn­da úıles­tirýshi (svıazýıýshıı) min­detin at­qar­dy. Ondaı jaý­ap­kershilik ekiniń birine júktele bermeıtini bar­shaǵa málim.

Quramynda Saýranbaevtaı ser­kesi bar KSRO quramasy 1965 jy­ly Polshada álem kýbo­­­gyn oljalady. 1966 jyly Che­ho­slovakııada álem chem­pı­o­na­ty­nyń qola medalin moı­nyna ildi. 1967 jyly Túr­kııa­da Eýropa chem­pıony atandy. Dúnıejúzilik Ýnı­versıadada eki ret top jardy. Kóptegen ha­lyq­aralyq jarys­­tarda jeńis tuǵ­y­ryna kóterildi. 

Oıyn alańynda jasyndaı jar­qyrap, KSRO quramasynyń baı­raqty básekelerde orasan zor tabysqa jetýine eleýli úles qossa da, Janbekke olımpııa oıyn­darynda baq synaý baqyty buıyrmady. 

Janbek aǵamyz aıtatyn: Sol kezdegi quramadaǵy oıyn­shy­lar­dyń talaıynan shoq­ty­ǵym bıik boldy. Ony men nyq se­­nimmen aıta alamyn. Sol se­bep­ti 1964 jylǵy Tokıo Olım­p­ı­­adasynda negizgi quramda oınaýym kerek edi. Barlyq bále my­na­dan bastaldy: bir kúni koman­da kapıtany Iýrıı Chesnokov meni úıine qonaqqa shaqyrdy. KSRO voleıbolynyń basy-qasynda júrgender arasynda ol kezde odan bedeldi tulǵa joq edi. Tipten bas bapker Iýrıı Kle­shovtyń ózi Chesnokovtyń aıt­qa­ny­men júretin. Dastarqan ba­syn­da ol: «Almatyny qaıtesiń, odan da Máskeýge kel, SSKA-nyń sapynda oınasań, baıraqty báse­kelerdiń barlyǵyna qatysasyń. Sendeı oıynshy bizge qajet», – dep úgitteı bastady. Onyń bul usy­nysynan men bas tarttym. So­dan keıin KSRO quramasynyń jat­tyqtyrýshylary maǵan sebep-saldarsyz kılige bastady. Aqymaq emespiz ǵoı, bul Ches­no­kovtyń aıtaqtaýymen istelip otyr­ǵan «tirlik» ekenin lezde ańǵardym. Aqyry Tokıoǵa attanarǵa bir apta ǵana qalǵanda bas bapkerdiń atqosshylary: «Janbek, aıypqa buıyrma, sen ti­zimde 13-shi bolyp tursyń, al Olım­pıadaǵa tek 12-aq oıyn­shy­nyń baratynyn óziń de jaqsy bi­lesiń», – degen «sýyt» habar jet­kizdi. Osylaısha men elde qal­dym.

Japonııadaǵy oıyndardan KSRO voleıbolshylary bas júl­demen oraldy. О́z nesibesinen qa­ǵy­lǵan qazaqtyń ulynyń óki­nishten ózegi órtendi. Biraq qol­dan keler esh dármen joq. Bul opasyzdyqqa da kónýge týra kel­di. Sodan Janbek jan­kesh­ti jattyǵýlaryn qaıta jal­ǵas­tyrdy. Oıyn alańynda baryn salyp, dúbirli dodalarda Odaq quramasyn órge súıredi. Onyń endigi armany – 1968 jy­ly Mehıko Olımpıadasynda óner kórsetý edi. Biraq taǵy da qı­tur­­­qy oıynnyń qurbany boldy. Bul joly da túrli jeleýdi alǵa tart­qan bapkerler Janbekti uly dúr­mekke qatystyrmaýdyń jolyn tapty.
Janbek aǵamyz aıtatyn: KSRO quramasynan ketkennen keıin barlyq kúsh-jigerimdi «Býrevestnıktiń» ósip-órleýi úshin jumsadym. 1967 jyly biz KSRO birinshiliginde qola medaldi ıelenip, kelesi maýsymda kúmis júldeni enshiledik. Al 1969 jy­ly KSRO chempıony degen asa már­tebeli ataqqa qol jetkizdik. 1970 jáne 1971 jyl­dary qatarynan eki ret Eýropa chempıondary kýbogyn ol­ja­ladyq. Eki retinde de fı­nal­da Chehoslovakııanyń ataqty «Zetor Zbroıovka» klýbyn qapy qal­­dyrdyq. Osynyń barlyǵy da áıgili bapker Oktıabr Jaryl­­ǵa­povtyń biliktiligi men kóre­gen­diginiń arqasy ekenin aıtý­dan esh­ýaqytta jalyqqan emespin. Shyn máninde ol óz dáýiriniń ǵula­ma bapkeri, teńdessiz tulǵasy edi. Irgetasy qalanǵanyna asa kóp ýa­qyt bola qoımaǵan «Býre­ves­t­nık­tiń» bıikke samǵaı alatynyna ol ózi de sendi, bizdi de sendirdi. Onyń ústine, almatylyq klýb­tyń sapynda negizinen jer­gi­likti oıynshylar óner kór­set­ti. Oktıabr Tájikstanda tu­­ryp jat­qan Valerıı Krav­chen­ko­­ny ǵana komandaǵa aldyr­dy. Ol kezde Kravchenko ortań­qol oıyn­shy bolatyn. Qazaq­stan­ǵa qonys aýdarǵannan keıin ǵana onyń deńgeıi ósti. Al Gennadıı Gon­charov joǵary oqý ornyn aıaq­taǵannan soń Alma­tyǵa joldamamen kelgen. Bas­qa­lar­dyń bar­lyǵy ózimizdiń tól tú­lek­te­ri­miz. Osylaısha bar­ly­ǵymyz bir ju­dyryq bolyp j­u­mylyp, bıik be­lesterdi baǵyn­dyr­dyq. 

32 jasynda úlken sportpen qosh aıtysqan Janbek Saý­ran­baev biraz ýaqyt Almatydaǵy «Doroj­nık» klýbynyń bas bap­­ke­ri boldy.1980 jyly keli­sim­­shartpen Kýveıtke ketti. Odan keıingi ǵu­my­rynyń bar­lyǵyn elimizdiń stý­dentter sportyn órkendetýge ar­nady. 1988 jyldan bastap ómi­riniń soń­ǵy kúnderine deıin dańq­ty voleı­bolshy Qanysh Sátbaev atyn­daǵy Qazaq ulttyq teh­nıka­lyq ýnıversıtetiniń dene shynyqtyrý kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp eńbek etti. 

Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY