Qobyz úndi Estaı

«Bala kezimde bula bop óstim, degen eken Estaı aqyn. – Aǵam Nurmaǵanbet kórshi aýylǵa toıǵa barmaqshy edi, men de baramyn dep qıǵylyq saldym. On-on bir jastardaǵy kezim. Nur­maǵanbet meni  ertpeı, aýyldyń bir top jigitimen birge atqa minip tartyp ket­ti. Eregisip artynan jaıaý shyqtym. Tóńi­rektiń bári qamys, qopa. Qas qaraıa adas­tym, zárem ketti. Kóz baılandy. Qamys­tan­ shyǵa bere janyp turǵan eki kóz kór­dim. Qasqyrdyń kózi túnde janady de­gen­di estigenim bar, jylap jiberdim. Bi­raq sol janyp turǵan kózge qaraı jú­re berippin. Jaqyndaı kele úıdiń tere­zesinen kóringen sham ekenin túsin­dim. Esik aldynda Jemis áýlıe júr eken. 

– Estaı, qaıdan júrsiń? – dedi. 

– Aǵamnyń sońynan toıǵa keldim, – deımin. 

– Sen endi olardy tappaısyń, bú­gin osy úıge qon. Tańerteń aýylyńa qaı­tarsyń, – dedi.

Uıqydan turǵan soń Jemis áýlıe: – Estaı, seni jel esip ótedi, esken jel­de nesibeń bar, ataqty adam bola­syń, – dedi. Aýyldyń bir attyly ada­myna mingesip aýylǵa qaıttym. Jolda samal jel esip ótkendeı boldy, attan túskende áýendetip, án salyp tústim» degen eken nemeresine aıtqan esteliginde ánshi.

Estaı 1873 jyly Pavlodar ýezi, Aqkól bolysy, Burymtal aýylynda dúnıege kelgen (keı derekterde 1868 jyly dep jazylǵan). 

2011 jyly Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń janynan qurylǵan folklorlyq ortalyqtyń basshysy Bazaráli Múptekeevke Aqkól-Jaıy­lmada Estaıdyń kózin kórgen ánshi, qıssashy Káken Táshimov degen aqsaqal bar, sol elde bolǵan óner­pazdar ja­ıynda, Estaı týraly kór­genin, esti­genin taspaǵa túsirip alý kerek degen usy­nys aıttym. Bazaráli (marqum) ózi de Jetisý men Saryarqanyń dalasyn kezip júrip el ishinde tanylmaı qalyp qoıǵan talaı ónerpazdyń únin altyn qorymyzǵa tabystaǵan jan edi, meni birden qoldady. Kóneniń kózi Káken aqsaqaldan Aqkól-Jaıyl­ma ónerpazdary týraly el arasynda saqtalǵan derekterdi alyp qaıt­tym. Aqsaqaldyń aıtýynsha, Aqkólde ónerpaz kóp bolǵan. «Án­shi – Ahmettiń Muftıi, Isaqtyń Aqy­shy, Tóleýbaıdyń Shaıahmeti, Sábıt­tiń Qojany, kúıshi ári dombyra sheberi Álhambek, aqyn – Dosmaqtyń Ǵabbasy (pushyq Ǵabbas), qıssashy Ybyraıdyń Temirbolaty, aǵaıyndy Ábdirahmannyń Táshimi, Áshimi bar. Táshimniń oryndaýynda «Jer men kóktiń jaralǵany», «Eńlik-Kebek», «Ázireti Áli», «Ermek», «Qalqaman-Mamyr», «Kesik bas», «Kúlshe men Nazymbek» sııaqty jıyrma bes qıssa bilýshi edi. Káken aqsaqal sol joly bizge «Kúlshe men Nazymbek», «Kesik bas» qıssalaryn jáne «Balqadısha», «Qarǵam-aý» ánderin aıtyp berdi. Dom­by­rany ǵajap tartady, Baıǵabyl arqyly jetken Estaıdyń án bastar­daǵy «qara shertisin» sulý qaıyrdy. Sek­sennen asqan qarııanyń ándi jas adamsha jınaqy, qalyqtatyp salǵa­nyn kórgende tańǵaldym. Min joq! «Men án salýdy Múftıden úırendim, Estaıǵa án salǵyzý qıyn edi», deı­di qarııa. «Esekeń, qıssa aıtpaıtyn, tyńdaǵandy unatatyn. Birde qora­nyń artyna shyqsam Estaı men Ahmettiń Múftıi kógalda kórpe tósep áńgimelesip otyr eken, jaqyndap kelgenimde, «áı, bala, júgirip baryp dombyra alyp kele ǵoı», dedi Estaı. Dombyrany Múftıge ustatty. Múftı ándi maldasyn quryp otyryp aıtty. Án áýeni joǵarylap kóterilgende ol da ornynan turyp kete jazdap, án salqyndap báseńsigende ornyna qaıta otyrady eken. Uzaq shyrqady. Estaı, «Pa, shirkin!» – dep Múftıdi qoshtap otyrdy. Isaqtyń Aqyshyn talaı tyńdadym. Estaıdan ándi kem salmaýshy edi. Bular Estaımen tabaqtas, dámdes bolǵan ónerpazdar.Osyny kózim kórdi», – dedi kónekóz. 

Aqkól-Jaıylmada erteden qalyp­tas­qan  ánshilik dástúrdiń bar ekenine bir dálel Mustafa Búrkitbaıulynyń «Búrkitbaı» áni. Mustafa Baıanaýyl jaqtan kelip osy óńirden ózine unaǵan tamasha  ánshilik úlgi kórgenin bylaı baıandaıdy:    

Aqkólge barǵanymda ánge saldym,

Elinen Qanjyǵaly órnek aldym.

Balasy Súıindiktiń ánge qumar,

Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym.

Bul án salý sheberligine, vokal má­de­nıetine, án kompozısııasyna bas ııýi. 

Mustafa Estaıdan áldeqaıda buryn týǵan kompozıtor. Onyń Aq­kól­diń ánshilik mektebin ózine úlgi tutyp, munsha joǵary baǵalaýynan sol óńirde qalyptasqan, tamasha  ánshilik dástúr bolǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Mustafa Búrkitbaıulynyń «Búrkitbaı» áni ekiniń biri shyrqap salatyn jeńil týyndy emes. Ánshiniń sheberi ǵana aıta alatyn kúrdeli án. «Búrkitbaı» áni osy dástúrdiń tamasha eskertkishi retinde Qalı Baıjanovtyń aıtýymen A.V.Zataevıchtyń «Qazaqtyń 1000 án-kúıi» jınaǵynda hatqa túsken jáne Bısmılla Balabekovtiń oryndaýynda ún taspasy saqtalǵan.

Osydan-aq Estaıdyń, onymen zamandas ánshilerdiń Aqkól-Jaıylmada ejelden qalyptasqan  án ordasynyń túlegi ekenin aıqyndaı túsedi. 

Ákesi Berkinbaı ómirden erte ót­ken­nen soń, týǵan aǵasy Nurmaǵan­bet­tiń panasynda ósken Es­taı joq­shylyq kórmeıdi. Aýyldaǵy Jaqyp degen moldadan  saýat ashady. Anasy Kúlıpa «...aqyn, adýyn minezdi jan» («О́zińdeı bop jan týmas»,  R.Toqtarov) bolypty. Nemere aǵasy Tóleýbaı qajy el ishinde abyroıly, tóńirekke belgili adam bolady da, Estaıdyń el aldyna shyǵyp ónerpaz bolýyna úlken yqpal etedi.  

«On bes-on alty jastar shamasynda Tóleýbaı aǵama erip Qoıandy jármeńkesine bardym» – dep nemere inisi Qyzdarbek Ámirenovke aıtqan eken. Sol saparda aqyn Shóje men ánshi Jarylǵapberdini kóripti. 

«Shóje soqyr, kózi kórmeıdi. Ja­ryl­ǵapberdi bir­neshe án shyrqady, ishin­de «Aǵash aıaq» áni de bar. El án­shiniń ónerine tánti boldy. Osy  jer­de Tóleýbaıdyń ánshi inisi bar, shy­ǵar­syn top aldyna dep Ertis myrzasy Berdalynyń Isasy beıil bildirdi. Qolyma dombyramdy alyp, «qulasań nardan qula» – degendeı men de «Aǵash aıaq» ánin shyrqap saldym. Sol  jerde otyrǵan bireý «qaısysy jaqsy aıtty?» – dedi. Isa myrza: «Estaıdyń bir qaıyrymy artyq boldy»,– degeni bar edi» («Estaı. Aqynnyń aqyrǵy sapary», J.Qoǵabaev). Aqsýdyń bolysy Ber­da­lynyń Isasy jas ánshini meseli qaıt­pasyn dep kótermelep jiberse kerek. 

Estaı on jetige kelgende áıgili Bir­jan salmen kezdeskeni týraly  áńgimeni Aqkól-Jaıylma tóńiregin­degi aqsaqaldardyń kóbi biledi. «Shy­man qajynyń shańyraǵyna, sal Bir­jan túsipti» – degen sóz el ishin dúr silkindirgen sensasııa bolsa kerek. Sol saýyq keshke qajynyń tapsyrmasymen Estaıdy aldyrady. Birshama ándi siltep bolyp, Birjan sal: – Men joldan sharshańqyradym, endi kezekti sizderge bereıin, – deıdi. 

Sol jerde otyrǵandardyń bireýi Tóleýbaıdyń jigiti keldi depti. Qa­jy­nyń tapsyrmasy boıynsha Estaı sal Birjannyń kelýine baılanysty arnaý óleń shyǵaryp, ándetip sálem beredi. 

Assalaýmaǵaleıkúm, Birjan aǵa.

Synaldyq qajy úıinde bar ma shara?

Kórsetpeı qalaı qyzmet tura alamyn, 

Jol berse kezek surap sizdeı dara,

– dep, zor daýysty jas jigit asqaqtatyp salady. Sulý ún otyrǵandardy eleń etkizse kerek. «Úl­kenderdiń biri «bala qalaı?» – depti Birjanǵa. Bir­jan: «daýysynda arýaq bar, zamanynda ánge basqaly tur eken» – dep baǵa bergen eken. Bul shamamen 1889, 1890 jyldar bolsa kerek. Aqkólden attanǵanda Bir­­jan sal Estaıdy ózimen ertip ala ketedi. Úsh aı qasynda ustaıdy, án úıretedi. Jıyr­ma jastar shamasynda Aqan serini kóredi. 

Estaı men Qorlannyń kezdesýi, olardyń ara­­syndaǵy mahabbat týraly derekter Ahmet Jubanov, Saparǵalı Begalın, Qaıym Muhamethanov eńbek­terinen kezdesedi.  S.Begalın men Q.Muha­methanovtyń estelikterinde kóp aıyrmashylyq joq.  Áńgimeniń barysy bylaı bolǵan:

«Estaı bastaǵan joldastarymen kelgen kúıeýdi qaıynjurty qur­met­pen qarsy alady. Kúıeý kelgen aýylda oıyn-saýyq bastalady. Maral­dynyń el bıleýshileri, rýy qypshaq Suńqar degen bolysy, Sultan degen bıi bolady eken. Sultannyń boı jetken Husnı, Qorlan atty eki sulý qyzy bar eken. Osy eki boıjetken quda­shalar toı-dýmannyń ortasynda bolady. Toı-dýmannyń gúli ári ánshisi, ári aqyn, segiz qyrly jas jigitke Qorlannyń kóńili aýady. Estaı da qyzdy unatady. Sóılesedi, syrlasady. Qorlannyń aıttyryp qoıǵan jeri bar eken. Súıisken eki jas sol joly serttesip, sóz baılasady. Estaı kelesi jyly Qorlandy alyp qashpaq bolyp, Qojahmet degen joldasymen Qorlannyń kórshi aýylyna jasyryn keledi. Sultan aýylynyń Estaıǵa tilektes Ábdildá, Nurǵazy degen jigit­teri de bar eken. Úshqamys kólin jaılap otyrǵan Sultan aýylyn qansha qo­rysa da qyzǵa jolyǵa almaıdy. Aqyry istiń sáti túspeıdi. Bulardyń syryn sezip qoıǵan Sultan qudasyna habar aıtyp, Qorlandy tezdetip uzatyp jiberedi. «Qorlan» ániniń  tarıhy qysqasha osylaı eken» («Eki kezdesý», Q.Muhamethanov, 52-bet).

Qorlan sulýǵa qoly jetpeı shermende bolǵan Estaı aqyn «Aıyryldym ǵashyq jardan Qudaı almaı, Qur ishim tolǵaı bered jylaı almaı» – dep kúńi­renedi. Jas júregin án terbetken Es­taıdyń tula boıyn ókinish, qaıǵy bılep ketedi. Aqkólden Maraldyǵa jet­kenshe qııalynda mápelep kelgen Qor­lan sulý alyp júrekten án bolyp týady. 

Bir qyz bar Maraldyda Qorlyǵaıyn,­

Qudaıym bergen eken kún men aıyn.

Muratqa izdegen jan bári jetpes,

Darıǵa jete almadym ne qylaıyn.

Jıyrma jasyna deıin Arqanyń aıtýly ánshileriniń biregeıine aınal­ǵan Estaı «Qorlan»-daı shedevr ándi osylaı  ómirge ákeledi. «Qorlan» – Es­taıdyń tyrnaqaldy týyndysy. Án, Estaı esimin áıgileýmen qatar, qazaq halqynyń án mádenıetin  bir beleske kótergen teńdesi joq mýzykalyq shyǵarma retinde moıyndalady. 

«Qorlan» ánin aıtyp shyǵý úshin kan­tılenanyń sheberi bolý kerek. Iаǵnı keń tógiltip,  dybysty úzbeý qa­jet. Bul Estaıdyń sol kez­degi hal-kúıi yza men ókinishke toly bolǵanymen, Bir­jannyń da, Aqannyń da tárbıesin kórgen ánshiniń keme­line kelgeniniń belgisi. Sol sebepti bul án­di oryn­daýǵa  kóp ánshiniń batyly bar­maıdy, sheberligi jetpeıdi.

«Qorlan» týmysy bólek jannyń bitimi bólek týyndysy, qazaq ániniń kókjıegin keńeıtip poema deńgeıine kótergen shyǵarma. Kompozısııasy qa­zaq ánderiniń kóne úlgisinen bólek. Án­niń bir tonalnosten ekinshi tonalnoske ýaqytsha kóshetin tustary bar. Birinshi shýmaq qaıyrmaǵa ulasady, qaıyrma ádettegi án qaıyrmasynyń sharttaryn tolyq buzyp, qaıyrma men shýmaq aralasyp ketkendeı ózgeshe forma quraıdy.  

Qorlanǵa arnap shyǵarǵan ánderi­niń biri  «Bir mysqal» (Qorlannyń sıpaty)   

Kóziniń qaralyǵy qaraqattaı, 

Sózi bar aq qaǵazǵa jazǵan hattaı.

Kózindeı quralaıdyń oınaqtatyp,

Arman ne sony qushqan adamzatty-aı.

Aq kóılek, qyzyq kamzol, laǵyl etik,

Otyrmyn ǵashyq jardy óleń etip.

Shirkin aı «Husnı-Qorlan» degen shaqta, 

Aldymnan shyǵar ma ediń kólbeń  etip...

«Qorlan» men «Bir mysqal» án­­deri Estaıdyń kompozıtorlyq, ánshilik ónerimen qosa erekshe daryndy aqyn bolǵanynyń belgisi. 

«Bir mysqal» mýzykalyq formasy ja­ǵynan sol kez úshin ol da Estaı engizgen jańalyq. «Bir mysqal» kom­pozıtordyń jas kezinde 20 men 25 jas aralyqtarynda shyqqan bolsa «Jaıqońyr» men «Nazqońyr» Estaıdyń egde tartqan shaqtarynda shyqqan ánder. Estaıdyń «Qarakóz», «Sandýǵash», «Aqjalmash», «Iýran-aı» ánderi de kompozıtordyń jigittik dáýirinen qalǵan belgi. 

«Qarakóz» ániniń basy sazdy ke­lip, qaıyrmasy oınaqy melodııaǵa quryl­ǵan. Bul da tyńdaýshynyń qu­laǵynan ketpeıtin soqtaly týyn­dy. Ánniń qys­qasha tarıhyn S.Begalın avtordyń óz aýzynan estigen eken. «Estaı birde joly túsip Omby sha­­ha­ryna barady. Sol jolynda Qyp­­shaq aýylynyń belgili adamy Jan­sary degen baıdyń úıine qo­nady. Úı ıesi Estaıdyń ánshi ekenin bilgen soń «qonaqkáde» retimen óleń aıtqyzady. Jansarynyń boıjetken Qarakóz degen qyzy bar eken, sol Estaıǵa án qolqasyn usy­nyp, birneshe án aıtqyzady. Estaı attanyp ketedi. Biraq qyzdyń kórki Estaıdyń kókiregin kernep, oı tolǵa­nysyna jeteleıdi. Sol Omby jolynyń ózin­de «Qarakóz» ánin shyǵarady» («Esten ketpes eshqashan» S.Bega­lın). 

«Sandýǵash» áni tabıǵaty ja­ǵy­nan «Qor­lanǵa» jaqyn. Ol da syzyltyp, úzbeı salýdy qalap tu­rady. Ándi túsin­beı shoshańdatyp aıtatyndarǵa qol emes. «Aqjalmash» ániniń mýzykasy Estaıdyń esh ánine uqsamaıdy. Bul bir oqshaý turǵan shyǵarma. Bir qaraǵanda, jańa zaman ánderiniń basy sekildi kórinedi. Ánniń ortan belinen asqanda ǵana eskishelep qazaqy kóne tásilderge aýysady. 

Halyq arasyna keń taraǵan ániniń biri «Jaı­qońyr». 

Ertistiń arǵy jaǵy – Arqanaty,

Ánshiniń dombyrasy – qolqanaty.

Jaǵalap qara Ertisti Estaı aqyn,

Dep salǵan «Jaıqońyrǵa» ánniń atyn.

Jıyrma bes ketkeniń be bir qaramaı,

Men júrmin osy kúnde at jaramaı.

 Otyz ben qyryq bestiń arasynda, 

Basýshy em aıaǵymdy generaldaı, 

– dep jigit kezin, jigit aǵasy bolǵan kezderin súı­sinip eske alady. Jıyrma bes, otyz ben qyryq bes – dep kele jatyp toqtaǵanyna qaraǵanda, án elýler shamasynda shyqqan.  Án harakterinen, sóz mátininen serilik­tiń lebi esip tur. «Jaıqońyr» oınaqtatyp, jeldirtip aıtqandy qalap turatyn án. 

«Iýran-aı» Maıra Shamsýddınova­ǵa arnalǵan án deıdi kóz kórgender. О́ner­taný ǵylymdarynyń kandıdaty Z.Qospaqov: «Estaıdyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmeti» degen maqalasynda 1988 jyly «Qyzyl tý» gazetinde shyqqan materıalǵa súıene otyra «Iýran-aı» áni jaıynda mynadaı derek beredi. «Kórkem, sulý beıneli, qazaq ánin asqaqtata shyrqaıtyn osy bir aqsary noǵaı qyzy Estaı aqynnyń júreginen oryn alady. Ol oǵan arnap «Iýran» ánin shyǵarady. Maıranyń búrkenshik aty Nıýrany Estaı qazaq qyzdarynyń Eran, Gúljan, Raýshan attaryna uıqas etip, Iýran dep alǵan».

Estaı jıyrma besten asa án shy­ǵar­­ǵan eken. «Qoshtasý» sońǵy áni.  

Seri bop, saıran salyp, dúnıe kórdik,

Sal Birjan, Aqan seri qasyna erdik.

Taǵdyr sol ótken ómir qaıta oralmas,

Shaý tartyp, turalaıtyn halge keldik.

Aqynyń, ánshiń bolyp erkeledim,

Keshegór, qosh aman bol ardaqty elim.

Estaıdyń bolady endi sózi tamam,

Aqtyq sóz, aıtylǵan hosh,osy meniń.

Jetpis úsh jasqa kelgende Estaı­dyń syrqattanýy jıilep ketedi. 1946 jyldyń qańtar aıynda aýdanǵa shaqyr­tý alady. Estaı aýyryp júredi de jolǵa shyq­paıdy. Shaqyrtý qaǵazy qaıta kelgen soń, Toǵaı­baı­dyń Oqa­syna at jektirtip ekeýi sol kezdegi aýdan orta­lyǵy Krasnokýtskige júrip ketedi. «Ústine kıgen tuly­by bar, aǵam shanaǵa otyrdy. Kóshiri Oqas. Olar qoz­ǵalyp ketti, men úıge kirip birshama ýaqyttan soń qaı­ta shyqsam, jeńgem Esekeńniń artynan áli qarap tur eken. 

– Jeńeshe, nege tursyz? Salqyn tıip qalady, úıge kirińiz, – degenimde;

– Aǵańdy shyǵaryp salyp tur­myn ǵoı, dep teris aınala berdi» –dep Qyzdarbek aqsaqaldyń estelik aıtqany bar. Estaı eki ret úılenedi. Birinshi áıeli aýyryp qaıtys bolady. Odan eki ul, eki qyz qalǵan. Balanyń úlkeni Janábilden jáne Kúláı, Kántáıdan qalǵan urpaq bar. Janábil Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan oralmaǵan. Kenjesi Jákósh on segiz jasynda Omby men Aqkóldiń arasynda qatty boranda adasyp mert bolǵan sııaqty. Ol 1931,1932-jyldar. Any­ǵy belgisiz. Jákóshtiń aqyndyǵy týraly aýyzeki aıtylǵan estelikter bar. О́zimnen asady dep erekshe jaqsy kórgen eken. 

Estaı orta jasqa kelip qalǵanda ámeńgerlik jolmen Zaǵıshaǵa úılen­gen. Zaǵısha erekshe sulý adam boldy deıdi kórgender. 

Bir-birin qadirlep ótken kórinedi. Nemeresi: «Estaı atam men Zaǵısha apam­nyń tatýlyǵy, syılas­tyǵy qan­daı edi...ondaı adamdar qaıda...» – deıdi. 

Estaı aýdan ortalyǵyna jetken­nen keıin nasharlap qalady. Dári­ger­ler jaǵdaıynyń aýyr ekenin es­ker­tedi. Aqkólge jetýdiń endi qıyn­ǵa túsetinin sezgennen soń, Chkalov sovhozynyń 2-bólimshesinde turatyn jaqyn inisi Káribaıdyń úıine aparady.  «O dúnıelik bolyp ketsem súıegimdi elge súıremeı, osy jerge qoıyńdar, Qorlan bergen júzikti de ózimmen birge jerleńder», dep amanat aıtqan desedi. 1946 jyly naýryzdyń 15-i kúni Kýıbyshev aýdanynda (qazirgi Aqtoǵaı aýdany) Birjan, Aqanǵa shákirt, Baı­ǵabyl, Júnis Sháımardanovqa ustaz bolǵan, teńdesi joq kompozıtor ómir­den ótedi. Sol kúni aqynnyń jary Zaǵı­­sha da Aqkólde dúnıe salǵan eken.

Qaırat AITBAEV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń magıstranty