Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózi
Qymbatty otandastar!
Bar ıgiligimizdiń bastaýy bolǵan qutty Táýelsizdigimizge 20 jyl toldy! Bul – baıtaq elimiz úshin teńdesi joq tarıhı kún! Babalar ańsaryn aqıqatqa aınaldyrǵan elimiz úshin ulan-asyr toı! Endeshe, barshańyzdy ulystyń uly kúnimen – Táýelsizdik merekesimen shyn júrekten quttyqtaımyn!!!Ardaqty áleýmet!
Biz altyn taqqa otyrǵan asqaq dáýirlerdi de, ózgeniń bodaýynda bolǵan ker zamandy da bastan keshken elmiz. Sondyqtan halqymyz azattyq rýhyn tereń sezinip, jan-júregimen túsine biledi. Birligi ketip, berekesi qashqan halqymyz «Aqtaban shubyryndy, alqa kól sulamada» qynadaı qyrylǵan. Alasapyran zamanda aǵaıynnyń alaýyzdyǵynan basyna buǵalyq túsip, bult úıirilgen buldyr kúnder ornady. Sondyqtan danyshpan Abaı «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym, Minekı buzǵan joq pa eldiń sıqyn?» dep kúńirendi. Biraq, taǵdyrdan talaı teperish kórse de, halqymyzdyń rýhy jasymaǵan. Azattyq – Uly Dalany meken etken atalarymyzdyń asyl armany edi. Biz osy asqaq armanǵa qol jetkizdik. Erkindik ańsaǵan qazaq halqynyń órshil minezi, namysty janyǵan jastar bulqynysy Jeltoqsanda janartaýdaı jarq etip, jańa tarıhymyzǵa eleýli iz qaldyrdy. Jastar júregine jara salǵan Jeltoqsan kúnderin jurt jadynda máńgi qaldyrý maqsatynda kóptegen sharalar atqaryldy. Qyrshynnan qıylyp, Jeltoqsannyń sımvolyna aınalǵan Qaırat Rysqulbekovke «Halyq Qaharmany» ataǵy berildi. Astana, Almaty jáne elimizdiń barlyq irgeli qalalarynda Jeltoqsan atyndaǵy kósheler bar. Almatyda eskertkish ashyldy. Zardap shekkenderge túrli qoldaý kórsetilýde. Bostandyqty baǵalaýdan, azattyqty ardaqtaýdan, táýelsizdikke táý etýden artyq baqyt joq. Táýelsizdik – táýekel etkenniń ǵana taǵdyryna buıyratyn baqyt! Egemendik alý – ońaı emes, al eńsesin tiktegen el bolý tipti qıyn. Bizdiń aldymyzda táýelsizdikti qorǵaý, tatýlyqty saqtaý, turaqtylyqty ornyqtyrý sııaqty asa kúrdeli tarıhı ister tur. Bizge myńjyldyqtar toǵysqan almaǵaıyp kezeńde memleket qurý, el bolý mindeti júkteldi. Keler urpaq aldyndaǵy bul ulan-ǵaıyr isterdi biz abyroımen atqaryp shyqtyq. Dúnıe júzi tarıhynda eshbir memleket azattyǵynyń alǵashqy 20 jylynda osynsha qarqyndy órleý úlgisin kórsete alǵan emes. Bul – Qazaqstannyń sózsiz moıyndalǵan dara damý dańǵylynyń aıqyn kórinisi.Ardaqty aǵaıyn!
Baq baǵalaǵannyń basynda turady, deıdi. Qasterleı bilmese, qasıettiń de quny qalmaıdy. Kúltegin ustynynda «eldi túzegen, bárin beıbit etken, azdy kóp qylǵan, kedeıdi baı qylǵan, tatý elge jaqsylyq qylǵan» degen sózder bar. Osynyń bári maǵan búgingi Qazaq eli úshin aıtylǵandaı áser qaldyrady. Juldyzdy jıyrma jylda biz eldiń kóshin aýdarmaı, shańyraǵyn shaıqaltpaı, irgesin bekitip, shekarasyn zań júzinde shegeledik. Memlekettik qurylymdaryn negizdep, altyn arqaýy úzilip qalǵan eldik dástúrdi qaıta jalǵap, ony berik ornyqtyrdyq. Eltańbany aıshyqtap, kún astynda altyn qyrany qalyqtaǵan kók baıraqty sharyqtatyp, ánurandy shyrqattyq. Juldyzdy jıyrma jylda ultty uıystyryp, qaımaǵy buzylmaǵan berekeli birlik ornattyq. Ultaralyq kelisim men dinı túsinistikke negizdelgen biregeı qoǵam qalyptastyrdyq. Eldigimiz eńselenip, dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaılaryn ótkizdik. Taǵdyrdyń talaıymen álemge tarydaı shashylyp ketken qandastarymyzdy qutty qara shańyraqqa qaıta jınadyq. Biz álemdik úılesimniń, etnostar arasynda jarasymnyń biregeı úlgisine aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdyq. Adamzatty jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qarýdan birjolata bas tartqan elimiz beıbitshiliktiń beldeýine aınaldy. Biz álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń jaǵdaıda áriptestik qarym-qatynas ornattyq. Ketkenimiz keldi, kemisimiz toldy, ulttyq qundylyqtarymyz ulyqtala bastady.Qymbatty otandastar!
Barshańyz bilesizder, Qazaqstan halqyn biriktiretin qýatty qural – bizdiń memlekettik tilimiz. Joıylýdyń aldynda turǵan qazaq tili memlekettik mártebe alyp, táýelsizdikpen birge qaıta túledi. Biz táýelsizdik jyldarynda qazaq tilinde bilim beretin myńnan asa mektep turǵyzdyq. 1991 jyly qazaq tilinde bilim alǵan shákirtter sany 32 paıyz bolsa, ol kórsetkish búginde 85 paıyzdan asty. Endi 2020 jyly memlekettik tildi meńgergen otandastardyń úlesin 95 paıyzǵa jetkizemiz. Bul mejege biz kezeń-kezeńmen jetýdi kózdep otyrmyz. Qazir eldegi ózge etnos ókilderiniń 30 myńnan astam balalary qazaq tilinde bilim alýda. Táýelsizdik jyldary qazaq halqy – ulystyń uıytqysyna, qazaq tili – tutas ulystyń ortaq tiline aınaldy. Árıne, til máselesi – ýaqyttyń enshisinde. Sannyń artýy, sananyń ornyǵýymen barlyǵy óz ornyna keledi. Bul oraıda, bizdiń basty baılyǵymyz – el birligi ekenin eshýaqytta umytpaýymyz kerek! Elimiz qýatty bolsa, memlekettik tildiń bolashaǵy da sonshalyq shýaqty bolmaq. Dúnıede qazaq degen el barda qazaq tili máńgi jasaı beredi!!! Táýelsizdik arqyly mádenıetimiz qulashyn keńge jaıyp, qarqyndy damýǵa zor múmkindik aldy. Meniń tapsyrmammen bastalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy buǵan úlken serpin berdi. Shet elderden qazaqtyń tarıhy men mádenıetine qatysty bes myńnan asa qoljazbalar men kóshirmeler ákelindi. Sonyń bári el ıgiligi men memleket múddesi úshin, eń bastysy, qazaq halqy úshin atqarylýda. Osy jyldarda kóptegen tarıhı jádigerler tabylyp, 700-den astam tarıhı eskertkishter qalpyna keltirildi. Qazaqtyń myń áni, qazaqtyń myń kúıi jaryqqa shyqty. Qazaqtan shyqqan kemeńgerlerdiń kitaptaryn aýdartyp, qaıta shyǵardyq. Bul bizdiń qazaqty dúnıe júzine pash etý úshin, elimizdiń dana tulǵalarynyń bar ekendigin bildirý úshin jasalǵan bolatyn. Egemendik arqyly ata dinimiz órken jaıyp keledi. Biz Táýelsizdik joq jerde dinniń de bolmaıtynyn taıaý tarıhymyzdan jaqsy bilemiz. Osy oraıda tarıhqa júginip, bir jáıtti eske salǵym keledi. Dinniń dińgegi – dástúrmen berik. О́zgeniń qańsyǵy bizge tańsyq bola almaıdy. Bizdiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ónegeli saltymyz, dástúrli qalpymyz, ata-babamyzdan qalǵan aıqyn baǵytymyz bar. Sol jolmen júrgen abzal. Eldi birlikke bastaǵan abyzdar men jyraýlardyń qazirgi jalǵasy – zııaly qaýym ókilderi bolyp sanalady. Búgingi qoǵamda táýelsizdik sanasyn ornyqtyrý – osy zııaly qaýymnyń qasterli boryshy. Arqaly aqyndar azattyqty jyrlap, jazýshylar egemendikti arqaý etýi qajet. Babalarymyz «Egemen bolmaı el bolmas» dep jyrlaǵandaı, biz úshin Táýelsizdikten asqan taqyryp bolmaýy kerek. Táýelsizdik sanamen birge elshil múdde, memleketshil murat nyǵaıady. Bizdiń jasampaz tarıhymyzdy eldiń árbir azamaty maqtan etýge tıis. Juldyzdy jıyrma jylda biz qýatty ekonomıka quryp, qarqyndy damyttyq. Biz uzaq merzimdi strategııalyq iri josparlar jasap, irgeli baǵdarlamalar qabyldap, ony sátti júzege asyryp kelemiz. Juldyzdy jıyrma jylda biz astanamyzdy Alataý baýraıyndaǵy arý Almatydan Arqadaǵy Aqmolaǵa kóshirdik. Azattyqtyń altyn qazyǵyndaı asqaq Astana az jylda jahandyq bastamalarǵa jol salatyn aqjoltaı qalaǵa aınaldy. О́zderińiz bilesizder, biz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tizginin TMD jáne Azııa elderi ishinen alǵash ret qolǵa aldyq. Álemdik deńgeıdegi mundaı mártebeli mıssııa qazaq balasyna buryn-sońdy senip tapsyrylyp kórgen emes edi. Uıymnyń myńjyldyqtaǵy alǵashqy Sammıtinde adamzat taǵdyry tarazyǵa túsip, Astana rýhy izgilik shýaǵyn shashty. Osylaısha, biz Astanada, ıaǵnı qazaq tórinde Batys pen Shyǵysty toǵystyryp, Azııa men Eýropany jalǵadyq. Osynyń bári – siz ben bizdiń, barsha qazaqstandyqtardyń eńbegi arqyly enshimizge buıyrǵan eren baqyt. Sondyqtan men barsha otandastaryma shyn júregimmen rızashylyǵymdy bildiremin. Azattyqtyń alǵashqy táı-táı basqan jyldarynda janymda bolyp, birge qyzmet atqarǵan Serikbolsyn Ábdildın, Sergeı Tereshenko, Erik Asanbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov jáne taǵy basqa azamattarǵa búgingi mereke kúni shyn júregimmen rızashylyǵymdy aıtyp, olarǵa jaqsylyq pen densaýlyq tileımin. Osy asqar asýda qaltqysyz senim artyp, qapysyz amanat júktegen mereıli halqyma, mártebeli elime ólsheýsiz rızamyn! Men úshin el senimin arqalaýdan artyq abyroı joq.Qadirli áleýmet!
Qazaqstan HH ǵasyrdyń aıaǵynda, birqatar ımperııalar kúıregen tusta jańa memleket retinde irge tiktedi. Alyp ımperııanyń biri – Keńes Odaǵy bizdiń kóz aldymyzda qırady. Biz odan orasan zor zardap shektik. Máselen, uly daǵdarys AQSh ekonomıkasyna 29 paıyz kóleminde zııan ákeldi. Keńes Odaǵynyń taraýy burynǵy keńestik elderiniń ekonomıkasyn 50 paıyzdan asa quldyratty. Keńes quramyndaǵy 15 eldiń ishinde Qazaqstan 13-shi oryndy ıelenetin edi. Kópshilik bizdi ózara tartysqa túsip jatqan kedeı el dep esepteıtin. Esterińizde bolsa, 1998 jyly belgili saıasattanýshy Zbıgnev Bjezınskıı Qazaqstannyń Eýrazııada ǵana emes, tipti Ortalyq Azııanyń ózinde eleýsiz, bolashaǵy bulyńǵyr el ekenin aıtqan edi. Al endi bıyl, 2011 jyly Eýropa Keńesiniń bas hatshysy Iаngland myrza ekeýara áńgime kezinde bylaı dedi: «Álemniń kez kelgen turǵyny Qazaqstannyń tek óńirde ǵana emes, álemdik deńgeıde zor tabysqa jetkenin aıta alady». Mundaı pikirlerdi aıtyp júrgen saıasatkerler az emes. Bul – bizdiń jas memleketimiz úshin úlken baǵa. Qazir halyqaralyq sarapshylar biraýyzdan Qazaqstan – jemisti memlekettik joba dep sanaıdy. Men munymen tolyq kelisemin.Meniń qymbatty qazaqstandyqtarym!
Qymbatty dostar!
Men sizderdi Qazaqstan halqynyń ulyq merekesi – Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen quttyqtaımyn!!! Búgin bizdiń neden bastaǵanymyzdy eske túsiretin kún. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda turǵyndardyń 40 paıyzy kedeıshilik sheginde ómir súrdi. О́ndiris ónimderi 1990 jylmen salystyrǵanda 2 ese, al aýyl sharýashylyǵy óndirisi úshtiń birindeı derlik tómendedi. 1995 jyly ortasha aılyq eńbekaqy 1991 jyl deńgeıiniń tek 35 paıyzyn qurasa, al zeınetaqy tek 29 dollar boldy. Inflıasııa 2 myń paıyz deńgeıine deıin quldyrady. Biz tıimdi ekonomıkalyq jańǵyrtýlardan bastadyq. Bizdiń Qazaqstan joly baǵany yryqtandyrýdan, ulttyq valıýtany engizip, bank júıesin qurýdan, memlekettik menshikti jekeshelendirip, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý men naryqtyq qatynastarǵa ótýden bastaý aldy. Munyń meniń esimde máńgilik saqtalǵanyn eske túsirmeı tura almaımyn. Osy joldyń juldyzdarǵa baǵyt ustaǵanynyń nyshandyq máni bar. Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaev ǵaryshty baǵyndyrǵan bizdiń jerimizdiń alǵashqy uldary bolýy úshin jeke ózimniń qanshalyqty tabandylyq tanytyp, kúsh-jiger jumsaǵanym esimde. Biz búkil álemniń senimin ıelendik. Elimizge Shevron, Brıtısh Petroleým, Mıttal, Djeneral elektrıks, Djeneral motors sııaqty asa iri ınvestorlar keldi. 1999 jyldan 2007 jylǵa deıin IJО́-niń jyl saıynǵy ósimi ortasha eseppen jylyna 10 paıyzdy qurady. Bul 2030 jylǵa deıingi Damý strategııasy oryndalýynyń alǵashqy nátıjeleri bolatyn. Qazaqstan naryqqa ótýdi TMD-nyń ózge elderine qaraǵanda tabysty júzege asyrdy. Táýelsizdik ýaqytynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń nysany 35 eseden astamǵa kóbeıdi. 1993 jylǵy 19 myńnan 2011 jyly 675 myńnan astamǵa deıin. Bizdiń 2 mıllıonnan astam azamattarymyz osy saladan jumys tapty. Sońǵy on jylda ekonomıkanyń osy sektorynyń óndirgen ónimi 20 ese ósip, shamamen 7 trıllıon teńgeni quraıdy. Osy jyly bıznesti júrgizý jónindegi Dúnıejúzilik bank reıtınginde Qazaqstan TMD-nyń barlyq elderin sońynda qaldyryp, qurmetti 47 oryn aldy. Ulttyq Banktiń jıyntyq rezervi Ulttyq qor aktıvterin qosa alǵanda 80 mıllıard dollarǵa jaqyndap keledi. Eger 1993 jyly jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 700 dollar bolsa, búginde biz 11 myń dollardan astam kórsetkishke jetip otyrmyz. Bul – ósim 16 ese degen sóz! 1993 jyly bizge ulttyq valıýtamyzdy engizý qajet bolǵan kezde Ulttyq Banktiń qamtamasyz etetin qarjysy bolýy tıis edi. Bizde ulttyq valıýtany engizýge múmkindik beretin 500 mıllıon dollar da bolǵan joq. Biz aqshany basyp shyǵarý úshin aǵylshyn kompanııasyna tóleýimiz qajet boldy. Al búgin – rezervimiz shamamen 80 mıllıard dollar. Dúnıejúzilik bank klassıfıkasııasyna sáıkes, biz tabys deńgeıi ortashadan joǵary elder tobyna endik. Damýdyń osyndaı qarqyny men ómirdi qamtamasyz etý kórsetkishiniń jaqsarýy buǵan deıin álemdik ekonomıkada eshqashan jáne eshqaıda baıqalǵan emes. Biz qashanda Ońtústik-Shyǵys jolbarystarynan úlgi alyp keldik. Mysaly, Ońtústik Koreıada egemen damýdyń alǵashqy 20 jylynda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ bar-joǵy 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese ósti. Al, bizde – 16 ese. Brıtan mamandarynyń baǵamdaýy boıynsha, HHI ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵyndaǵy eń yrǵaqty 25 ekonomıka ishinde Qazaqstan tek aldyna Qytaı men Katardy ǵana jiberip, úshinshi orynda tur. 2006 jyldan biz balaly otbasylaryn qoldaýdyń birtutas júıesin engizdik. Máselen, eger 2003 jyly elimizde 250 myń bala dúnıege kelse, 2010 jyly jańa týǵandar sany 360 myńnan asty. Búginde Qazaqstan halyqaralyq standarttar boıynsha damyǵan bilim berý júıesi bar elder tobyna kiredi. Tek sońǵy 10 jyl bederinde ǵana bilim berýge shyǵyndar 9 ese ósip, 100 mıllıard teńgeden 900 mıllıard teńgege deıin jetti. Biz TMD-da birinshi bolyp myńdaǵan jas qazaqstandyq shet elderde ozyq bilim alyp, búginde óz eliniń ıgiligi úshin jumys istep júrgen biregeı «Bolashaq» baǵdarlamasyn júzege asyrdyq. Jastarymyz oqýlaryn jalǵastyrýda. Elimizde ınnovasııalyq Intellektýaldyq mektepterdiń jelisi quryldy. Olar 20 bolsa, kópshiligi qazirdiń ózinde paıdalanýǵa berilip úlgerdi. О́zgeristerdiń flagmany Nazarbaev Ýnıversıteti boldy. Densaýlyq saqtaý júıesi túbegeıli ózgerdi. 1991 jylmen salystyrǵanda densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý kólemi 107 ese ósip, ústimizdegi jyly 640 mıllıard teńgeden asty. Táýelsizdik jyldarynda ózderiniń turǵyn úı jaǵdaılaryn bir jarym mıllıonnan astam qazaqstandyq jaqsartty. Tek 2005-2007 jyldary ǵana 17 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı salyndy. Teginde, biz úlestik qaǵıdat boıynsha turǵyn úı salǵandardyń qatesi úshin jaýapkershilikti moınyna alǵan birden-bir el bolyp tabylamyz. Osy jyly biz aldanǵan úleskerlerdiń páterlerin qaıtarýdy tolyqtaı aıaqtadyq. 2003 jyly qabyldanǵan damýdyń 2003-2015 jyldarǵa arnalǵan Indýstrııalyq-ınnovasııalyq strategııasy bizdiń ekonomıkamyzdy ártaraptandyrý baǵytynyń bastaýy boldy. 2010 jyldan údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýdyń kezeńi bastaldy. Eger 90-shy jyldardyń basynda ónerkásip óniminiń kólemi bar-joǵy 0,2 mıllıard teńgeni qurasa, 2011 jyly ol 12 trıllıon teńgege jetti. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi sońǵy 10 jylda 4 ese ósti. Men elimizge osy mereıtoıly jyly rekordtyq ónim – 30 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq syılaǵan aýyl eńbekkerlerine erekshe rızashylyǵymyzdy bildirýge tıispiz ǵoı dep oılaımyn! Eski ólshem boıynsha bul 2 mıllıard putqa jýyq. 1990 jyly Qazaqstan basqa elderge eshteńe eksporttaǵan joq. Búginde Qazaqstan eksporty 75 mıllıard dollardan asady. Onyń ústine óńdeýshi ónerkásip eksportynyń kólemi 21 mıllıard dollardy qurasa, Qazaqstan ónimderi álemniń 126 eline belgili. Indýstrııalyq saıasattyń nátıjesi sol, óńdeýshi kásiporynnyń daıyn ónimi qazirdiń ózinde álemdik rynokta óziniń ornyn taýyp úlgerdi. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń arqasynda tek sońǵy 2 jylda 350-den astam túrli óndirister paıdalanýǵa berildi. Osymen biz adamdar burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym kóp aqsha tabatyn 200 myń bilikti ındýstrııalyq jumys ornyn qurdyq. 2015 jylǵa deıin shamamen osynsha jańa jobalardy júzege asyryp, osynsha jańa jumys oryndaryn qurý kerek. Biz Táýelsizdik jyldarynda munaı óndirýdi 3 eseden astamǵa arttyrdyq. Búginde kómir salasy el elektr energııasynyń 78 paıyzyn qamtamasyz etedi. Eýropa men Azııa arasynda strategııalyq oryn ala otyryp, biz tıimdi tranzıt áleýetine ıemiz. Qazir biregeı «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıtti dálizin júzege asyrý júrip jatyr. Osy jyly biz 2 700-diń 1000 shaqyrymynan astamyn salatyn bolamyz. Trassalar qurylystarynda 50 myń adam jumys istep júr. Aldaǵy jyly biz bul joldy Qytaı shekarasynan Reseı shekarasyna deıin aıaqtaımyz. Táýelsizdik jyldarynda barlyǵy bir jarym myń shaqyrymnan astam temir jol tartyldy. 40 myń shaqyrymnan astam avtomobıl joldary salyndy jáne jóndeldi. О́zimizdiń tarıhymyzda biz eshqashan osynshama ınfraqurylymdyq nysandardy salǵan emespiz. Bul joldar, temir jol stansalary myńdaǵan adamǵa jumys berip, elimizdiń tranzıttik áleýeti kóptegen ese ulǵaıady. Biz ashyq yryqty ekonomıka men demokratııaly saıası júıe qurdyq. Biz quqyq qorǵaý júıesine túbegeıli reformalar júrgizýdemiz. Álemdik qoǵamdastyq bizdiń korrýpsııamen dáıekti kúresimizdi atap kórsetip otyr. Sońǵy 3 jylda Qazaqstan álemdik korrýpsııaǵa qarsy reıtıngte óziniń kórsetkishin 45 pozısııaǵa jaqsartty. Bul – TMD-daǵy eń ozyq nátıje. Elimizde parlamentarızm men kóppartııaly júıe jumys istese, 5 myńnan astam ÚEU qurylǵan, shamamen 2,7 myń BAQ shyǵady. Bar-joǵy 20 jylda biz Uly Mura – qýatty memleket, jańa ekonomıka, birtutas qoǵam qurdyq. Biz jańa elordamyz – Astanany, Eýrazııanyń jańa ǵajaıybyn saldyq. Astana biriktirýshi ıdeıa, memleketimizdiń ekonomıkalyq, mádenı jáne saıası ómiriniń epısentri boldy. Bizdiń elordamyzda EQYU-nyń tarıhı Sammıtin ótkizý álemdik saıasatty «Astana rýhynyń» jańa túsinigimen baıytty. Eger Táýelsizdigimizdiń besigi Almaty bolsa, Astana – bizdiń bolashaǵymyzdyń besigi. Bizdiń bárimiz, osy zalda, teledıdar ekrandarynyń aldynda otyrǵandar, osy merekeli kúnderi jumys isteıtinder – dıqandar men ulan-ǵaıyr daladaǵy qoıshylardan zerthanalardaǵy ǵalymdarǵa deıingi, shekarashylardan metallýrgterge, muǵalimderge, dárigerler men qurylysshylarǵa deıingi barlyq qazaqstandyqtar elimizdiń ıgiligi úshin ózderiniń júrekterin, jandaryn, barlyq kúshterin saldy. Men barlyq Qazaqstan azamattaryna qoldaýlary, senimderi men tózimderi, Otan jolyndaǵy sharshaýsyz eńbekteri úshin rızamyn! Búgin biz jetistikter týraly aıtamyz. Biraq áli de sheshilmegen mindetter bar. Biz olardy oryndaý úshin jumys isteıtin bolamyz. Buǵan ındýstrııalandyrý men jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý men bilim berýdi damytý baǵdarlamalary baǵyttalǵan. Osylaısha bárimiz birlesip, elimizdegi barshaǵa jaqsy bolýy úshin birlese jumys istep, bizdi bolashaqta kútip turǵan jańa bıikterdi baǵyndyratynymyzǵa senimdimin!Qymbatty otandastar!
HHI ǵasyr búkilálemdik arhıtektýrany qozǵalysqa túsirdi. Birinshiden, taıaýdaǵy 10-15 jylda álemdi jańa tehnologııalyq tóńkeris kútýde. Bul – jańa júzjyldyqtaǵy eń basty syn-qater. Ekinshiden, túbegeıli ózgerister jańa ekonomıkalyq álem qurylysynyń negizderin aıqyndaıdy. Álem jahandyq depressııanyń sheginde tur. Álemdik ekonomıkanyń tikeleı joǵaltqandarynyń ózi ǵana trıllıondaǵan dollarmen esepteledi. Eshkimniń de jahandyq apattyń asaý teńizinde mop-momaqan kemejaı bolyp qala almaıtyny anyq. Bul Eýropadan jáne basqa da elderden baıqalady. Bizdi de ońaı emes kezeń kútip tur. Úshinshiden, HHI ǵasyrda álem ashtyq pen epıdemııa, taza sý men qunarly jer jetispeýshiligi qaterlerinen qutyla almaıdy. Bul jaǵdaılar turǵyndary tez ósip otyrǵan óńirler úshin shyndyq bolsa, munyń bizge de qatysy bar. Men muny egjeı-tegjeıli aıtyp otyrǵan sebebim, aldaǵy onjyldyq búkil álem úshin kúrdeli bolady. Biz kez kelgen qıyndyqtarǵa daıyn bolýǵa tıispiz.Qurmetti qazaqstandyqtar!
Táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda biz myqty ekonomıka men kúshti memleket qalyptastyrdyq. Ekinshi onjyldyq ósim men kúsh jınaqtaý kezeńi boldy. Úshinshi jáne tórtinshi onjyldyqtar bizdiń elimiz úshin alǵa tarıhı sekiris dáýiri bolýy tıis. Biz barlyq maqsattarymyzǵa qol jetkizip, «Qazaqstan – 2030» Strategııasyn júzege asyrýdy laıyqty aıaqtaımyz. Barynsha ashyq aıtaıyn. Qazaqstan ǵasyrlar boıy órkendeı bere me nemese ýaqyt máńgiliginde bar bolǵany jaryq meteor bolyp qala ma degen Táýelsizdiktiń túbirli dılemmasy dál osy kezeńderde sheshiledi. Men osy zalda otyrǵandardyń báriniń, barsha qazaqstandyqtardyń Jaratýshynyń bizdiń ıyǵymyzǵa salǵan orasan zor aýyrtpalyǵyn menimen birge sezingenin qalaımyn. Bizge bizdiń Táýelsizdigimizdi qazirgi ýaqytta jáne bolashaqta qandaı bulaqtardyń qorektendiretinin jáne nyǵaıtatynyn naqty bilýdiń mańyzy zor. Birinshi. Bizdiń Táýelsizdigimizdiń eń basty jetistigi jáne ony nyǵaıtýdyń sharty – halyqtar birligi. Bul qundylyq Qazaqstan damýynyń kez kelgen satysynda mańyzǵa ıe bolmaq. Ekinshi. Indýstrııalandyrý. Bizdiń aldymyzda postındýstrııalyq álemniń belsendi bóligi bolý jóninde asa joǵary mindet tur. Bizdiń jańa ındýstrııalandyrý – Táýelsizdiktiń máńgilik qozǵaltqyshy. Búginde Qazaqstanda elektronıkanyń, mashına jasaýdyń, avıasııa qurylysynyń, lokomotıvter men vagondar óndirisiniń, qurylys ındýstrııasynyń jańa salalary men elimizde buryn eshqashan bolmaǵan basqa da salalar qurylýda. Jańa ındýstrııalandyrý – jańa ǵasyrdyń keń aýqymdy órkenıetti jobasy. Búkil halyq osy jobanyń qatysýshysy bolýy tıis. Úshinshi. Innovasııalar. Bul ekonomıkany ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń basqa da barlyq salalaryn qamtıtyn tarıhı júıe. Bul HHI ǵasyrdaǵy álemdik damýdan qalyp qoımaýdyń birden-bir joly. Sondyqtan men Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýynyń jol kartasy – «Júz ınnovasııa» baǵdarlamasyn ázirleýdi usyndym. Bizge О́ndiristi, Ǵylym men Bilim berýdi máńgilikke jymdastyrý qajet. Bizde ol úshin qajettiniń bári bar. Biz teńdesi joq ǵylymı-tehnologııalyq baza qurdyq. Biz kez kelgen ǵalym óziniń jasaǵandaryn aqyryna deıin jetkize alatyn búkil Qazaqstan boıynsha ortalyqtandyrylǵan zerthanalar qurdyq. Bizde ǵalymdardyń óndiriske engizýdi kútip turǵan taldamalary, ınnovasııalyq jobalary bar. Innovasııalyq damý – qazaqstandyq Barystyń Bolashaqqa arshyndy sekirisi. Tórtinshi. Biz óńirlik jáne jahandyq ıntegrasııalyq úderisterge belsendi qatyspaıynsha HHI ǵasyrda Qazaqstannyń shynaıy Táýelsizdigi bolmaq emes. Integrasııa – Bolashaqqa aparatyn kúrejol. Ol – qazaqstandyq bıznes pen barsha qazaqstandyqtar úshin orasan zor múmkindikter. Ekonomıkalyq tuıyqtalǵan elderdiń bolashaǵy joq. Ol – bizdiń egemendigimiz ben tutastyǵymyzdyń senimdi halyqaralyq kepildikteri. Ol – óńirlik qaýipsizdiktiń barlyq ólshemder boıynsha alǵandaǵy berik arqaýy. Jahandyq álemde eger onyń kórshileri kedeı, turaqsyz jáne táýekelderge beıim bolsa, birde-bir el óz bolashaǵyna senimdi bola almaıdy. Eýrazııalyq odaq týraly meniń ıdeıama da dál osy kózqarastar negiz qalady. Búginde ol ómirde júzege asyrylýda. BEK arqasynda Qazaqstan óziniń geoekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartyp, Ortalyq Azııa elderi ishinde birinshi bolyp qurlyqtyq shekteýlilikten qara úzip shyǵady. Biz reseılik jáne belarýstik kólik ınfraqurylymyna jeńildikti jaǵdaıda qol jetkizetin bolamyz, is júzinde batysta – Eýroodaq shekaralaryna, shyǵysta Japonııa men Azııa-Tynyq muhıt qoǵamdastyǵynyń basqa da elderiniń rynoktaryna shyǵamyz. Bizdiń áriptesterimiz biz arqyly Qytaıdyń úlken rynogyna shyǵatyn bolady. Besinshi. Buryn da birneshe ret aıtqanymdaı, ádil áleýmettik qorǵaý, bilim berý men densaýlyq saqtaýdyń ádil júıesi, ádil jastar jáne turǵyn úı saıasaty – qazaqstandyq damýdyń jańa kún tártibiniń máseleleri, mine, osylar. Sondyqtan Qoǵamdy áleýmettik jańǵyrtýdyń naqty strategııasyn ázirleý qajet. Onda bir mezgilde Bolashaq jobasy bolýǵa tıis basty basymdyqtardy aıqyndaý qajet. Birinshiden, ol «О́mir sapasy-2030» Jalpyulttyq baǵdarlamasy. Onda biz ár adamnyń 5, 10 jáne 20 jyldan keıin qol jetkizetin turǵyndar ál-aýqatynyń naqty kórsetkishterin belgileýimiz qajet. Ol laıyqty jumys, qoljetimdi turǵyn úı, sapaly densaýlyq saqtaý men bilim berý. Bul baǵdarlamada qarqyn alyp kele jatqan ýrbanızasııa úderisi sııaqty syn-qaterge jaýap berý qajet. Búginde aýyl ındýstrııalandyrý jolyna kóshýde. Jastar sonda ornyǵýy tıis. Bul jastarǵa jumys berip, qoldaý kórsetý qajet. Al jedel ósip kele jatqan qalalarǵa oqýǵa jáne jumys isteýge baratyn jastar úshin turǵyn úımen, jumyspen qamtamasyz etýdiń, bilim berý men medısınalyq qyzmetke qoljetimdiliktiń naqty jobalary qajet. Biz onymen aınalysatyn bolamyz. Ekinshiden, ol – «Deni saý ult-2030» Jalpyulttyq baǵdarlamasy. Densaýlyq saqtaýdyń medısınalyq tehnologııalary men ınfraqurylymyn damyta otyryp, biz qazaqstandyqtardyń ómir súrý jasyn uzartatyn bolamyz. Mine, bul salaǵa salynǵan mol qarjynyń nátıjesi jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Úkimet jumysyna baǵa berý krıterııi de osy bolyp tabylady. Bizge demografııalyq ósimniń, jalpy, ana men náreste ólimi tómendeýiniń, týýdy yntalandyrýdyń dál eseptelgen parametrleri qajet. Baǵdarlamada elde dene shynyqtyrý men sportty jáne bizdiń azamattarymyzdyń salamatty ómir saltyn damytýdyń uzaq merzimdi sharalary qarastyrylýy tıis. Úshinshiden, áleýmettik jańǵyrýdyń sheshýshi baǵyttary – aqparattyq qoǵamnyń damýy. Bizge «Aqparattyq Qazaqstan-2030» Jalpyulttyq baǵdarlamasy qajet. Onda biz qoǵamdy tolyqtaı kompıýterlendirý, aqparattyq keńistikti sıfrlandyrý mindetterin qoıýymyz kerek. Qazaqstanda úzdik bilim berý, úzdik densaýlyq saqtaý, úzdik memlekettik basqarý, úzdik ádil sot bolýy tıis. Jańa áleýmettik Strategııa – árbir qazaqstandyqtyń ıgiligi jónindegi meniń qamqorlyǵym. Bul bizdiń elimizdegi barlyq atqarýshy bıliktiń de qamqorlyǵy bolýǵa tıis. Men ózimniń Qazaqstan halqyna jańa Joldaýymdy osy máselege arnaǵaly otyrmyn. Úkimet pen apparatqa osyndaı strategııalyq qujatty daıyndaýdy bastaýdy tapsyramyn.Qymbatty qazaqstandyqtar!
Endigi sózimdi álemdik qoǵamdastyqqa arnasam deımin. 2009 jyldyń eń basynda, daǵdarys qyzyp turǵan shaqta, men álemdik qarjy reformasy týraly bastama kóterdim. «Daǵdarystan shyǵý kilti» jáne «Besinshi jol» atty maqalalarda men daǵdarysqa qarsy kosmetıkalyq sharalardyń álemdi daǵdarystyń jańadan ústemelenip kele jatqan tolqynynan qutqara almaıtynyn aıtqan bolatynmyn. Oqıǵalar barysy meniń ol sózimdi rastady. Ázirge konsensýstyq negizde qabyldaýǵa bolatyndaı álemdik Daǵdarysqa qarsy jospardy eshkim de usyna almaı otyr. О́kinishke qaraı, G20 jáne G8 pishinderi tıimsizdigin kórsetip otyr, olarda tipti álemdik Daǵdarysqa qarsy jospardy talqylaýdyń ózi de bastalǵan joq. Men álem úshin daǵdarysqa qarsy sheshimder izdeýge qatysýshylardyń sanyn túbegeıli ulǵaıtýdy usynamyn. Men jańa kommýnıkatıvti alańqaıdy «G global jobasy» dep ataýdy usynamyn. Ol Bretton Výd elektrondy jeliligi tárizdi ómir súre alady. Ol úshin Astana ekonomıkalyq forýmy jumys alańqaıy bola alar edi. Qazaqstan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy memleketterimen birge, 2012 jyly Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa ótkizý jóninde bastama kóteredi. Oǵan álemniń barlyq elderi qatysyp, BUU-nyń Daǵdarysqa qarsy jospary bola alatyndaı Álemdik reformalar josparynyń jobasyn qalyptastyrýyna bolar edi. Bizdiń egemen elimiz osy jyldar ishinde álemdik qoǵamdastyqtyń senimdi áriptesi bola bilgendikten de men Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynyń dál osy minberinen bastama kóterip turmyn. Búginde biz ıadrolyq qarýsyz álem úshin búkilálemdik qozǵalysyna basshylyq jasaımyz, Birikken Ulttar Uıymynda laıyqty ornymyz bar. Bizdiń ókilimiz Qasym-Jomart Toqaev búginde bizdi BUU-da Uıym tóraǵasynyń orynbasary retinde tabysty ókildik etýde. Biz EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyq ettik, Astanada EQYU-nyń HHI ǵasyrdaǵy birinshi jáne ázirshe jalǵyz sammıtin ótkizdik. Bıylǵy jyly biz Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyn basqarýdamyz. Bizde álemdik dinder sezderi ótip júr. Astanada halyqaralyq konferensııalar ótkizýdi kóptegen uıymdar unatady. Men muny sanamalap otyrǵan sebebim, «G global»-dy usyna otyryp, búginde Qazaqstanǵa álemdik qoǵamdastyqtyń senimi bar ekenin aıtqym keledi. Bizdiń álemge arnap ún qatýǵa mandatymyz bar jáne bizdiń úndeýimizdiń qulaqtarǵa jetetinine meniń senimim mol.Qymbatty qazaqstandyqtar!
Taıaýdaǵy 20 jyl, meniń aıtqanymdaı, bizdiń elimiz úshin qıyn da sheshýshi jyldar bolady. Ol qazaqstandyqtardyń qazirgi býyny úshin ǵana emes, sonymen birge bizdiń urpaqtarymyz úshin de sheshýshi. Tuńǵysh Prezıdent jáne Ult kóshbasshysy retindegi meniń tarıhı boryshym halqymyzdy Táýelsizdiktiń tar jol, taıǵaq keshýlerimen alyp ótý. Men óz ómirimdi, ózimniń búkil kúsh-jigerimdi Otanymnyń jolyna tiktim. Bul meniń taǵdyrym, meniń jaýapkershiligim, Táýelsizdik ıdealdaryna degen meniń tereń berilgendigim.
Qymbatty dostar!
HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵyna biz eshqandaı elessiz, biraq barsha qazaqstandyqtardyń turaqty jáne qaýipsiz ómirine degen senimmen kiremiz. Kóp ǵasyrlyq birigý men sabaqtastyq qana, urpaqtan urpaqqa berilip kele jatqan ortaq maqsattar ǵana ultty osy ǵasyrdyń mindetterin sheshý úshin toptastyrýǵa qabiletti. Men bizdiń bárimiz bir urpaqtyń ómiri biz armandaıtyn qýatty memleket qurý úshin jetpeıtinin túsinemiz ǵoı dep oılaımyn. Táýelsizdiktiń Úshinshi onjyldyǵynyń saıası kúntizbesiniń alǵashqy mańyzdy oqıǵasy tarıhta tuńǵysh ret eki partııadan kem bolmaıtyn máslıhattar men Májilis saılaýy bolýynyń da sımvoldyq máni bar. Qazaqstandyqtardyń turaqtylyq pen kelisim baǵytyn, údemeli ındýstrııalandyrý, ınnovasııalyq damý men ıntegrasııa baǵytyn qoldaıtynyna men esh kúmándanbaımyn, óıtkeni oǵan balama joq. Bul – bizdiń ortaq mindetimiz. Qazaqstan – birtutas jer, birtutas halyq, birtutas bolashaq. Men barsha qazaqstandyqtardy ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi odan ári nyǵaıtýǵa shaqyramyn. Olar bizdiń máńgilik qundylyqtarymyz. Osynaý buljymas aqıqatty saqtaı otyryp qana biz máńgi halyq, máńgi elorda jáne máńgi memleket týraly aıta alamyz. Men HHI ǵasyrdyń bizdiń halqymyz tarıhynda, Qazaqstan tarıhynda eń jaqsy ǵasyr bolatynyna bek senimdimin. Ol bizdiń tarıhymyzǵa beıbitshilik pen jasampazdyqtyń júz jyldyǵy retinde enetin bolady. Biz qıyn joldardan óttik. Aýyrtpalyqtar men tabystar toptastyrǵan, ortaq taǵdyr biriktirgen biz búgingi uly kúnge ÝAQYT BIZDI TAŃDADY jáne biz ózimizdiń tarıhı múmkindigimizdi júzege asyrdyq degen senimmen kelip otyrmyz. Osy Ulystyń uly kúninde men endigi sózimdi elimizben birge kemeldik kezeńge qadam basqan jastarǵa arnaımyn. Biz senderdiń bilikti maman, bolashaǵy jarqyn otanshyl azamat bolyp ósýleriń úshin barlyǵyn jasap kelemiz. Biz sender úshin bilim berý men ǵylymnyń eń ozyq júıesin jasaýdamyz. Senderdiń aldaryńnan ata-babalaryń armandap kórmegen ǵalamat múmkindikter ashylýda. Bizdiń jeńisti jolymyz ben jasampaz dástúrimizdi sender laıyqty jalǵastyrýǵa tıissińder! Táýelsizdiktiń 20 jylynda jasalǵan bar jaqsylyq senderge arnaldy! Eldik pen Táýelsizdiktiń Kıeli kók Týyn HHI ǵasyrda asqaqtata jelbiretetin – jastar, sender bolasyńdar! El birligin kózdiń qarashyǵyndaı saqtańdar! Qýatty Qazaqstannyń qutty irgesin qalaýshy bizdiń býynnyń abyroıly amanatyna laıyq bola bilińder! Sonda ǵana Qazaqstan jas urpaqtyń janqııar eńbegi arqyly órkendeıtin bolady dep senemin. Tarıh toǵystyrǵan, taǵdyr tabystyrǵan búgingi uly kúnge biz berik senimmen jetip otyrmyz: Bul dáýir bizdi tańdady. Biz berilgen tarıhı múmkindikti tamasha paıdalana bildik. Keler urpaq ta solaı etýi kerek.Qymbatty qazaqstandyqtar!
Irgesi berik, birligi bekem elimizdiń aldynda asqar asý, bıik belester bar. Myń qubylǵan almaǵaıyp dúnıeniń ne usynǵaly turǵanyn boljaý qıyn. Bizdiń elimiz – jas, jerimiz – ulan-ǵaıyr, halqymyzdyń sany bolsa – kóp emes. Sondyqtan Elbasy retinde elimniń bolashaǵyn oılap alańdaımyn. Endi birneshe ǵasyrdan keıingi Qazaqstannyń keleshegi – kelisti, kelbeti kórikti bolýyn armandaımyn. Meniń tutas taǵdyrym, qajyr-qaıratym men bilik-tájirıbem táýelsizdikti nyǵaıtýǵa, Otanymdy kórkeıtýge arnalyp keledi, budan bylaı da arnala beredi. Bul rette táýelsizdigimizdi tuǵyrly, memleketimizdi ǵumyrly etý – bizdiń ortaq múddemiz. Osy jolda biz Táýelsizdiktiń jalǵyz tiregi birlik ekenin eshýaqytta umytpaýymyz kerek. Bizge qazaqtyń birligi, jalpy elimizdiń birligi qajet. Bizdiń Otanymyz – ortaq, tilegimiz – bir, maqsatymyz – jalǵyz. Ol – jeri jumaq, eli baqytty Otanymyz, Qazaqstanymyz! Bul oraıda meni búgingi jas urpaqtyń qaryshty qadamy qýantady, sergek sanasy tebirentedi. Máselen, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jeti jastaǵy Jambyl degen bala bylaı dep jazypty: Kók týym shalqyp tórimde, elimniń baǵy taımasyn. Jas bolyp arý Astanam, qulpyryp kúndeı jaınasyn. Táýelsizdigim – tátti syı Táńirden kelgen, aǵaıyn. Bar qazaǵym baqyttyń jıyrmasynshy jylyn toılasyn! Mektep tabaldyryǵyn jańa attaǵan qarshadaı balanyń bulaı jyrlaýy úmitimizdi arttyrady, osylaı oılaýy bizdi qýantady. Biz osyndaı jastardy tárbıeleýimiz kerek. Endeshe, bizdiń bolashaǵymyz – jarqyn, keleshegimiz – kemel!Qurmetti aǵaıyn!
Táýelsizdigimizdi tuǵyrly etý jolyndaǵy abyroıly beleste barshańyzǵa tolaıym tabystar tileımin! Táýelsizdigimiz jasasyn! Mereke qutty bolsyn!Astana qalasy, Táýelsizdik Saraıy, 2011 jyldyń 15 jeltoqsany.
