Gúli bolyp egildi, jyry bolyp tógildi

Zamanmen «emen­she – eregisip ósken», týǵan halqy­nyń tól rý­hynyń topy­raǵynda «ta­myry taspen tistesip» óngen, bálkim, adasa júrip aqtyqta aqıqatqa jetken, qandaı jaǵdaıda da appaq arynyń, aq armanynyń bıik juldyzy – Te­mir­qazyq baǵyttan taban aýdarmaǵan qıyn taǵdyrly, kúrdeli órmekti qaı­sar aqyn Jumeken Nájime­denovtiń ekinshi ómirindegi mańdaıyna táńirim jazǵan enshili baqytyna kim de bolsa qyzyqqandaı. Sóz joq, «Meniń Qa­zaqstanym» qazaqtyń jıyrmasynshy ǵasyrynyń basty áni boldy, al soǵan jalǵasqan kelesi ǵasyrdyń basynda ol táýelsiz Qazaq eliniń memlekettik gımnine aınaldy. Jumekenniń ómirlik jar qosaǵy Násip apaıdyń aıtýynsha, «Me­niń Qazaqstanym» áni mátininiń eki shýmaǵy Qaraǵandyda, 1956 jyly ja­zylypty. «Altyn kún aspany, Al­tyn dán dalasy» dep bastalatyn bul shý­maqtar sarǵysh tartqan paraq­tarda Ju­mekenniń Máskeýden ákelgen, bola­shaq týymyz tústes kógildir shaba­danynda súıgen qyzy Násip syılaǵan kesteli aq oramalmen birge saqta­lypty. 1959 jyly Qazaq radıosynan alǵash Jamal Omarova oryndaǵan osynaý kúresker án, osynaý ǵajaıyp án, sazy men sózi birdeı kelisken qudi­retti án týǵan halqyn ár tań saıyn terbep oıatady. Elimizdiń árbir jeńisi men jemisi, árbir qýanyshy men qutty qadamy osy aspanı asqaq ánmen pash etiledi. Halqymyz óziniń ańsarly bo­la­­shaǵyna julyn-júıkemiz­ben qy­tyq­syz jymdasqan, jan-júre­gimizben qalt­qy­syz syrlasqan, barlyq tynys-tirshiligimizdiń týyndaı jelbiregen osy aıanı ánmen birge adymdap ba­rady. Osyndaı asqaq ándi týǵyzǵan halyq shy­ny­men de bekzat emes pe, osyndaı ha­lyq shynymen de áz bos­tandyq pen aıaýly baqytqa laıyqty emes pe. Sony oıla­ǵanda Shámshi men Jumekendeı máıekti hám mańdaıly qos talantty 1956 jyly Almaty kon­servatorııa­syna oqýǵa birge túsirip jo­lyqtyryp, alma­ǵaıyp shaq­tarda Alash rýhyn asqaq­tatar óreli án týǵyzýǵa bastaǵan taǵdyr jolyna táý etpeske áddiń joq. Jarty ǵasyr boıy jabyr­qaýly ja­nyna juba­nysh, nazyr­qaýly da nala­ly namysyna qaıraq etken halyq sol «Meniń Qazaq­stanymdy» qaıta týǵy­zyp baǵyn ashqan, halqynyń qa­laýyna qylaýsyz qur­metpen qaraǵan Elbasy­na jáne myń rahmet demestiń de jóni joq. Alashtyń asyl muraty biriktirip bir bútinge aınaldyrǵan sazger Shám­shi men aqyn Jumeken bir-birinen aıy­rýǵa, alalaýǵa jatpaıdy, bireýi jo­ǵary, bireýi tómen emes. Iá, eli­mizdiń barlyq túk­pirinde jarty ǵasyr boıy asqaqtata shyrqalǵan osynaý ándi týǵyzýdaǵy ekeýiniń eńbegi men oryny birdeı. Bul án qazaqtyń eli men jerine kóz alartqan qysas qııanat­tyń elýinshi jyldardyń ekinshi jar­ty­synda asqyna túsken jańa tolqy­nyna Shámshi men Jumeken júrek­te­riniń narazylyǵy edi. Búkil halyqtyń júregine birdeı jol tapqan, keń dala­daǵy myń san tulpar tuıaǵyndaı dúbir­legen, qyrandaı qıqýlaǵan, urandaı atoılaǵan osy án arqyly olar qazaq jeriniń tutastyǵyn qorǵady. «Qarly­ǵash qanatymen sý sepkendeı» degen sóz bul araǵa júrmeıdi. Sebebi, bul án asa qýatty, joıqyn qarsylyqty oıat­ty. Bul án býlyǵyp bulqynǵan, túptiń túbinde janartaý bolyp atylar zor maıdandy bastap berdi. Ol janartaý atyldy da. Ámse taý bulaǵyndaı tas­qyn­daǵan tolas­syz qýatpen namysty qamshylady, jigerdi silkindirdi, kóki­rektiń tereń tunba­synda týǵan elge degen tańǵy shyqtaı tunyq ta tuma sezimderdi oıatty. Eldigimizdi alpys jyl­dan astam ýaqyt qyzǵyshtaı qo­ryp kele jatqan sol ǵajap qamshyger án alǵash ret bar daýyspen jer-ja­hanǵa jar salyp Qazaqstannyń kimdiki ekenin eresen maqtanyshpen kóltek­tet­peı kesip aıtty. Kimniń Qazaq­stany? Qazaqtyń Qazaqsta­ny. Shámshi­niń Qazaqstany. Jumekenniń Qazaq­stany. Jumabek Táshenovtiń Qa­zaq­­sta­ny. Meniń Qazaqstanym. Bizdiń Qazaq­stanymyz. Án barlyq qazaqqa ýys­tan shyǵyp ketkeli turǵan óz Qazaq­stanyn qaıtaryp berdi, ár qazaqqa óz kóńilin­degi bir-bir súıikti Qazaqstanyn syı­lady. Án qaıyrma­synda aqyn myna el men jer maǵan tán, meniki deıdi. Poe­zııa men mýzyka úılese quıylyp, osy­naý el men jer úshin gúl bolyp egilip, jyr bolyp tógiledi. Máńgilik el úshin. Eshkimniń enshisi joq óziniń Qazaq­stany úshin. Kóńildi kókke órletedi. Sezim men sanaǵa tikeleı jol salyp, jan tebirentedi. 1986 jyly jeltoq­sanshylardyń osy ándi nege shyrqa­ǵany endi túsinikti. Sebebi, sózi men sazy birdeı úılesken bul án qazaq ultynyń qaharmandyq rýhyn pash etti, janardaǵy jasyǵan jasqanyshty joıyp, jasyn oınatty, boılaryna batyldyq bitirdi. Jandaryń jánnatta bolǵyr Jume­ken men Shámshi osyndaı bir ǵalamat erlik jasap edi, máńgi umytylmas eńbek sińirip edi eline. Pyraq perzentterin «eshten de kesh jaqsynyń» jorasymen eli de eskerip baǵýda. Memlekettik gımn mártebesin alǵan án qazaq eli barda, halqy barda máńgilik jasaı bermek. О́tken jyly kompozıtor Shámshi Qaldaıa­qov pen aqyn Jumeken Nájimedenovtiń shy­ǵar­­ma­shy­lyq muralary Qazaqstannyń eń jo­ǵary memlekettik syılyǵymen marapattaldy. Endi álde Almaty, álde Astanada ult mereıin asyrǵan ulyq ánuran avtorlary – Jumeken men Shám­shiniń juptaryn jazbaı qatarlas, qanat­tas somdalǵan eńseli eskertkishi asqaqtap boı kóterse, búgingi zaman­nyń bıik órkenıetine saı eldik óre­mizdiń bir belgisi sol bolary sózsiz. Týǵan elimen tasta ósken taramys tamyrdaı berik bitisken Jumekenniń peshenesine jazylǵan osynshalyqty keremet, taǵdyr syıynyń syry nede? Muny bir óleńmen, jalǵyz týyndymen tarıhta qalý­dyń sırek mysalyna jatqy­zaıyn deseń, aldymyzda aqynnyń ulan-ǵaıyr murasy ja­tyr. Qyryq toǵyz músheline qaraǵan shaǵynda sońǵy demi úzilgenshe qalamyn qoldan túsirmeı, joıdasyz jankeshtilikpen eńbek etken aqynnyń kózi tirisinde 19 kitaby jaryq kórse, qaıtys bolǵannan keıingi jyl­darda shyǵar­ma­lary oqyrmanǵa 15 már­te jol tartypty. Jumeken poezııasyn Ábdilda Tájibaev: «ulttyq maqtanyshy­myz... altyn sandyq­taǵy asyl baılyq­tar» dep baǵalasa, Ǵafý Qaıyrbekov: «tozýdy bilmeıtin máń­gilik qazyna... sarqylmaıtyn máńgi quby­lys dárejesi­ne jetken aqyn» dep qaıyrady, Jume­kendi eń alǵash uly aqyn degen ataqqa shyǵarǵan da osy Ǵafań. Dýaly aýyzdar beker aıtpaıdy. Buǵan: «Zamana sal­maǵyn búkil bolmysymen sezingen, ult denesindegi dertke óleńimen kúres ash­qan aqyn» degen Ábý Sársenbaev sıpattama­syn qossańyz, osynyń bári Jumekenniń qazaq poezııa­syndaǵy, jal­py ult rýha­nııatyndaǵy áýel bastan daralap enshilegen ózgeshe bólek mıssııa­syn aıqyndap, áıgileı túspek. Jumekendi jumbaq aqyn, bolashaq­tyń aqyny deýshilerdiń de dáleldi ýájderi az emes. Biraq sol jumbaq nede? Azattyqtyń uly jyrshysy Mahambetpen, kúı atasy Qurmanǵazymen bir to­py­raqta týǵan, bir qunardan nár alǵan, Ábish Kekilbaevsha aıtqanda, «bir taqyrda asyq atyp, bir qumaqta qumar­shyq tergen» buǵalyqqa kónbes bula minezdi shaıyr jyrynyń tuńǵıyǵy men tunyǵy qaıda? Tamyry men tegi qaısy qııanǵa tartady? Bul suraq­tardyń jaýa­by taǵdyrly aqynnyń ómir ózegimen birge órilgen, sonymen birge óz shyndy­ǵyn, astarly ósıetin aıtyp úlgerý jolynda únemi shıryǵyp shamyr­qa­nýmen qany tasyǵan, únemi joq izdegen alaı-dúleı býyrqanysty hal keshken qaısar jyrlarynda jatyr demekpiz. «Eı, kıeli topyraq! Senen bólek tynysym, tirshiligim joq meniń!» Mine, Jumeken jumbaǵyn ashatyn kilt. Aqyn kindigimen baılanǵan, táńi­rine balap bar taǵdyr-talaıyn qolyna tabys­taǵan osynaý kıeli topyraq qaı­da? Onyń aty men zaty qandaı? Máni men maǵynasy qalaı paıymdal­maq? Árı­ne, eń áýeli ol kıeli topyraq Qo­shalaqtyń qumynda, Ashaqtaǵy aýy­lynda. Ol topyraq kıeli bolmasa, atasy Nájimeden jalǵyz uly Sa­byry maı­danǵa attanarda Ashaqtyń soryna ba­lasynyń taban izin tańbalatyp alyp qalyp, ústine qara qazan tóńkerip, óle-ólgenshe sol izdi medet tutpas edi ǵoı. Bala Jumekenniń kózinde áke beınesi sor topyraqtaǵy sol iz arqyly sulba­lanyp, ákege degen saǵy­nyshyn sol topyraqty qushaqtap basatyn. Ol topyraq kıeli bolmasa, Náji­meden qart Qoshalaqtan jetpis shaqyrymdaǵy Reseı shegine irge aýdar­ǵanda belbeýine týǵan jerdiń bir ýys qumyn túıip almas edi ǵoı. Sol qart atasy ál ústinde jatyr degen habaryn estigende aıaq artar kólikti kútpeı, jaıaý, jalańaıaq janushyryp jetip edi-aý Ju­meken jalpaq jalǵandaǵy jalǵyz jaqy­ny, jan atasyna. Bálkim, týǵan topy­raqtyń ystyq qasıeti tabanynan ótip, júregine sol kezde jetti me eken bolashaq Gımn avtorynyń?! «Meniń topyraǵym». Bul ómirde endi kóp turmasyn sezip bilgendeı aqyn­nyń asyǵa daıyndap, aqyry qoljazba kúıinde qalǵan, 1985 jyly shyǵyp, áde­bıetimiz­degi eleýli qubylys dep qabyl­danǵan erekshe bitimdi kitaby osylaı atalady. Topyraq kıesin boıyna to­laıym sińirgen kitap. Búkil sanaly ómirinde Jumeken úshin topyraq degenimiz qazaqtyń bıik rýhy, ulttyń qadir-qasıeti, Alashtyń ar-namysy edi. Kıeli topyraq degende ishten tynǵan kúıinish­ti aqyn týǵan halqynyń ǵasyrlar boıy jasaǵan baı rýhanı-mádenı qazynasyn, baba batyrlar basta­ǵan erlikke toly eren tarıhyn meńzedi. Onyń oı-qııalyndaǵy topyraǵy eli men jeri, tili men dili bolyp tamyrlandy... «Til qurıdy» degen máń­gúrttermen, anyǵyn­da keńestik kesir saıasattan týyndaǵan, qandas­tarynyń sanasyn keýlep jaýla­ǵan julyn­qurtpen qııan-keski taıtalas­qa túsedi. Bárimizge taǵdyr – bireý, bir yrǵaq, ana tilin shamamyzsha jumyrlap kelemiz ǵoı, sol til úshin eges qyp, sen – qurysań, men – qurysam emes túk, birer kitap týmaı qalar myqtasa, odan eshkim utylmaıdy – utpasa. Eger, eger til qurysa?.. Saqta, Alla, toqtyǵyńa, kóptigińe maqtanba! Tiliń qurıd degendi de túbinde aıtty álgi adam Abaı, Muhtar tilinde! Afrıkada quldyń ózin tilimen birge satqan – satqanda. Átteń, onyń sóılegeni janyp bir kókireginiń túpkir-ıisin tanytty. Jigitiniń iriligi ne kerek, tili ólse eger – tiriligi ne kerek, keregi joq maǵan ondaı halyqtyń! Eliń úshin budan artyq shyrqyraý múmkin be?! Rasýldan da asyryp aıtqan, túsiner qulaqtyń, uǵynar júrek pen sananyń shymbaıyna batyryp aıtqan. Osynaý kıeli topyraqtan maqurym qalyp aıyrylǵan, áspet tutar eń asyl qadyr-qasıetin toqtyq pen toǵyshar­lyqqa aıyr­bastaǵan, barsha qunar-qun­dylyǵynyń bas­taý-bulaǵy – tilin óltirgen halyqtyń Jumeken úshin quny joq. Aýyr úkim. Aýyr da bolsa arly aqynnyń azaptanǵan jan-júreginen shyqqan ádil úkim. Sondyqtan: Tilden qalyp ómir súrgen joq halyq – shyndyq – osy, sol shyndyqty noqta ǵyp kıgen durys – mal bolsań da – basyńa, ashtan ólsek – biz óleıik – jasyma, Seniń erkiń, baqpaı qoısań balańdy, asyrama, arsyz bol da anańdy – aınalaıyn, ana tilińdi asyra! О́z topyraǵy úshin jan alyp, jan berisýdiń jolyna tas túıin bekinip shyq­qan, qoǵam men zaman ádiletsizdigine ashyn­ǵannan ashy daýsyn shyǵarǵan, osy jolda tapqan óz ınfarkti úshin emes, qazaqqa tón­gen qaterli zamana ınfarkti úshin kúıingen Jumeken osyndaı maıdan ashty. Sol tustaǵy ábden astamsyp qı­qýlaǵan qyzyl ıdeologııańyzdan taı­salmapty, kerek dese­ńiz, pysqyrmapty. Aqyn kóńilin osyndaı kúı alýy, júregin osyndaı órt alýy da erteden. Onyń bolmysyndaǵy árdaıymǵy bir na­mysshyl tirshiliktiń beınesin de, sebebin de naq osy jaılardan izdeýimiz kerek sııaqty. Osynyń bári eldi saqtaý, elge tirek bolar uldy saqtaý, namys­qa jalaý eter jyrdy, bar qasıe­tińniń qa­zyǵy – tildi saqtaý muratynan týǵan eken-aý. О́leńdi qashanda óleń úshin emes, ómir úshin jazǵan Jumekenniń aqboz atpen aısyz túnde adasa júrip izdegen Temirqazyǵy da osy bolatyn. Al, aqyn ańsarynyń osy aqboz aty ne kúıde? Onyń halin de jasyryp-jappaı aıtady. «Quıryq-jaly ádemi, Tórt tuıaǵy balǵadaı, Aqboz atym bar edi – Áı, jalǵan-aı, jalǵan-aı. Qarǵy­­ǵan­­da jyra­dan ketti aınalyp urshyǵy-aı. Men de ońbaı qulaǵam, áı, qyrsyq-aı, qyrsyq-aı... Kórdim keshe boz atty – Jazylypty. Tur bılep, О́leńi bop qazaqtyń, Kisinedi kúmbirlep. Sál qı­saıǵan jaly bar, Sál júdegen hali bar. Áı, janýar, janýar, Áı, janýar, janýar». Qazaq rýhynyń jan­ushy­ryp quly­nyn qasqyr tartqan jyl­qydaı kisinegen, jal-jyǵasy jyǵylýǵa bet alǵan múshkil halin aýyzǵa qulyp, tilge kisen salynǵan naq sol jyldarda osydan artyq qalaı aıtarsyz. Buǵan táýe­keli jetip barǵan da, qatpar-qabattaryn ýaqyt ótken saıyn órshı asqynǵan dert alǵan rýh topyraǵyn tereńdep qazǵan da Jumeken bolatyn. Jumeken úshin qazaq rýhynyń kıeli topyraǵy Mahambet pen Qurmanǵazy, Abaı men Áýezov, Maǵjan men Qasym edi. Maǵjandy óleńderinde aýyzǵa al­maı­­dy. Onyń sebebi belgili. Biraq tórt qyzynyń ortasyndaǵy jalǵyz ulynyń atyn tabandap otyryp Maǵjan dep qoıýy áste tegin emes-tin. Dál osy jaıǵa Ábish Kekilbaev aǵamyz da nazar aýdarady. Zerdeleı qa­rasańyz, Jumeken jyr-dastandarynyń maǵjandyq alash muratynyń muńymen órilgendigin baı­qaısyz. Al, Qasym týra­ly áńgime múlde basqa. Qandaı qyspaqty jaǵdaılarda da qazaq rýhyn janynyń órtimen asqaq­tata jyrlaǵan ulttyń uly aqyny Qasymdy Jumeken pir tutty, «zamany birdiń amaly bir» degendeı, ja­nyna jaqyn tartty. Alpysynshy-jet­pisinshi jyldardaǵy qazaq aqyndary­nyń óleń-jyrlarynda Qasym aty eń kóp ushy­rasatyny da Jumeken. Eski zırattyń qasynda turǵanda Qasym qabiriniń basyna jıi baryp, óleń shýmaqtaryn kúbirleı, oı qushaǵynda tomsaryp uzaq turatyn da Jumeken eken. «Pýshkındi de qaıteıin-aý, maǵan ózimniń Qasym aǵam jetip jatyr» degendi de aıtqan Jumeken edi. «Darıǵa-aı, qaıda ketti Qasym aǵam, «Dúnıe qasiretine jasymaǵan». Joq endi, amal qansha! Ot edi ol Men ushqyn sol bir ottan shashy­raǵan» deıtini sodan shyǵar-aý. Ishki maz­mu­nymen, bıik rýhymen qazaqta Qasym aqynnyń qasqa jolyn bolashaqqa jal­ǵap, kelesi ǵasyrǵa asyrǵan aqyndardyń biregeı bitimdisi Jumeken dep bilemiz. О́ıtkeni, ol Maǵjanmen, Qasymmen ásirese ulttyq máse­lede rýhtas, muńdas, murattas edi. Ýkraınada uly kobzar Taras Shevchen­konyń qyryq kez bıik ǵalamat eskertkishin kórip: «Bıik salý músindi – maqtan bolsa rasynda, Bolar edi salýǵa bir eskertkish Qasymǵa!» dep tebirenedi. Qudaıǵa shúkir, Jumekenniń bul armany da oryndaldy. Júz jyl­dyǵyna oraı, ótken qyrkúıekte halqy Qaraǵandy shaharynda Qasymnyń eń­seli eskertkishin turǵyzdy. Qasym aqyn­nyń qasıeti men qasiretin birdeı uǵynǵan, sol muratty jalǵaǵan Jume­kenge de sondaı asqaq eskertkish jarasar edi. Qarshadaıdan-aq keńestik qoǵam men zamannan ózi qaster tutqan topyraqqa sýyq qaraıtyn áldebir jattyqty sezinip, bálkim, sol úshin de «Qara emen bop shyńǵa qarsy qaz basyp, taǵdyryna qasara ósken» Ju­meken qaıtkende de qazaǵynyń «diń-túbiniń qısaımasyn, az­basyn» qalaıdy, ult uıy­ǵynyń tuny­ǵyn, ulttyq dástúr-salttyń máıegin, ulttyq qasıet qaı­nar­laryn, ult­tyq minez ben bitim-bolmysty janǵa bas­qyz­bas jasy­lyndaı qorıdy, qorǵaıdy. «Topyraǵy men kókiregi bostyq­qa» qany qas. Qyzyl ıdeologııa qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalaǵan dep madaqta­ǵan dáripti dáýirden bizdiń shaıyrymyz «jetim laǵy jelide qap qaqsaǵandy, júırikteri shappaı jatyp aqsaǵandy» qalt etkizbeı kóre bildi. Qııalda qaster­legen Topy­raqtyń alapat aýyr dertterden azyp-tozýǵa bet ala bas­taǵanyn qapysyz sezdi. Sol sebepten de «aına­­lanyń bári jyltyr, bári – tas, Qaı­dan nár ap lúpildeıdi tamy­rym?!» dep et júregi ezile muń shaǵyp, kúńirendi. Ary­da­ǵy Buqar jyraý men Murat Móń­keulynyń, beridegi Maǵ­jan men Qasym­nyń muńy­men uqsas, úndes, rýhtas emes pe osy muń. Jumeken toza bastaǵan Topyraqtyń qasıetin qaıta­rýdy kózdeıdi, Qyzyry men Qydyryn izdeıdi. «Qyzyr bolyp jaryl­qaı­tyn ǵaıyp­tan, meıirimi shyǵar bálkim halyqtyń?!» dep sol uly qýat halyqtyń óz boıynan tabylatynyn meń­zeıdi. Aqyn osy bir úlken armanyn: «Qyzyr darý halyq úshin shyn arman, Sol halyq qoı qyzyrdy da shyǵarǵan?!» dep túıedi. Jumeken úshin kúbi men doıyr da jaı turmys zattary emes, dástúr jal­ǵasyna, tektilik belgisine, qy­dyr qon­ǵannyń kórinisine, ulttyq minez-qasıetti saqtaý­dyń qasterli ny­sha­nyna aınalady. Sóı­tip, olar tórge ozýǵa tıis biregeı qundy­lyqtar retinde jyrlanady: «O, sáttilik, nesibe-yrys belgisi, Bosaǵanyń – berik­tiktiń belgisi, Shańyraqtyń – bıik­tiktiń belgisi! Bereke alsa kúbilerdiń túbi shyn, Sodan tolsa meniń kóńil-ydysym, Taǵy da ońǵa basar deımin bir isim. Túnde ákelip Almatyǵa kári ájem, Pisip júrdi jeti qursaý kúbisin...» Jumekenniń «Do­ıy­­ry» da ezdiktiń shańyn qaǵyp, baıaǵy babalar zamanyndaǵy er minezdi ańsaıdy, óshkendi jandyryp, ólgendi tiriltýdi murat tuta­dy: «Sen úshin bul qarý emes myqty asa, Aq sor bolyp attyń teri juqpasa, Zat qoı dedim eskiligin bul­daǵan – Basyn shaıqap kúldi anam: Qamshy syry, ras dedi ol, eskirek... Keıigende tastaýshy edi keskilep. Aty túgil qatynyn da ol zaman – At qa­ǵyn­sa – pulyn paıda et, oljalan, Qatyn tasyp keter bolsa – sol jaman. Búgingi erdiń erkek bolyp júrgeni az, Qoqań-qoqań, qoqań-qoqań kil qoraz». Osylaısha Jumeken dert jaılaǵan zamannyń aqıqat sýretin aınytpaı sa­lady. Ol óz qııalyndaǵy qydyrly To­pyraqtyń qunaryn keńestik qoǵamnan taba almaıdy. Tabýy múmkin de emes edi. Shyn máninde Jumekenniń Qazaq­stany áli de bolsa bo­lashaqta edi, biraq aqyn qııalyna osynaý bostan eliniń sulbasy sonadaıdan elestep kórinip tur edi. «Bu­taq­­tarym – bıikte, tamyrlarym – te­reńde!» degende onyń Ke­ńes­tik Qazaq­stan­dy emes, qazaqtyń Qazaq­sta­nyn, búgingi táýelsiz Qazaqstandy boljaldap, astarlap aıtyp turǵanynda sóz joq. «Neǵyp qana kórmediń sen osy úıden, Namysshyl bir tirshiliktiń beınesin?» deıtin Jume­ken óleńi úlken óre­degi, eldik aýqym­daǵy ulttyq na­mysty aıtady. Osy turǵydan kelgende, Ábish Kekilbaev tóre­ligine jú­ginsek, «antıto­talıtarlyq baǵyt eń al­ǵashqy kitaby­nan bastap sońǵy ja­zylǵan jyr­laryna deıin jelisin úzbegeni» aıdaı aqıqat. Ábekeńniń Jumeken shyǵar­ma­shy­lyǵyn tutastaı alǵanda «totalı­tar­lyq astam­shyl­dyqqa atylǵan oq» dep tujy­rýy óte ádil ári dál taýyp aı­tylǵan beren baǵa der edik. Osy temir­qazyq nysana barynsha ultshyl, Mahambetteı namys­ker aqynnyń rýhanı bekzattyǵynyń, rýhanı tákapparly­ǵy­nyń shynaıy syr-sebebin de aıǵaqtap, asha túskendeı. Ásirese sońǵy tuıaq serperi bolǵan, ózi kóp úmit etken jáne sol úmitin aqtaǵan aıaýly kitaby «Meniń topyraǵymda» Jumeken­niń aqyndyq hám azamattyq, kúreskerlik tynysynyń moly­nan ashyl­­­­ǵanyna, sáýledeı sáýeli jyrlar tók­kenine qaıran qalǵandaısyń. Jumeken qazaq topyraǵynyń asyl qunaryn qazaqtyń kúıinen – Abyldan, Dáýletkereıden, Dınadan, Ahmet Ju­ba­novtan; qazaqtyń ónerinen – Sháken Aımanovtan tanydy. Ulttyń kúıli kóki­regin, mýzykalyq muraly qazyna­syn qaltqy­syz aıalaǵan «Kúı kitabyn» keltirdi ómirge. Sháken aǵasyna arna­ǵan Aldar kóse týraly parodııalyq-allego­rııalyq astarly áfsanalyq das­tany keńes qoǵamynyń qanshama qo­ıyrtpaq qoıasyn aqtardy, Aldardan ótken alaıaqtar, Shyǵaıbaıdan asqan shyq bermester kommýnızm zamanynda shyqqa­nyn ásh­ke­re etti. Jumekenniń totalı­tarlyq qoǵamǵa qarsylyǵy, mine, osydan da kórinis tapqan edi. Al endi qara tyr­­naǵyna deıin qazaq muratyn kúıt­teý­men kele jatqan klassık jazý­shymyz Muhtar Maǵaýınniń ádebıeti­mizdiń tarıhyn úsh ǵasyrǵa tereńdetken ataq­ty «Qobyz saryny» monografııa­syndaǵy Qaztýǵan, Dospambet jyraý­lar týraly tyrnaqaldy maqalalaryn 1965 jyly alǵash «Lenınshil jasqa» basty­ryp, jarııaǵa jol ashqan jáne Jumeken bolýy tegin be. Bul da onyń ult muraty degende ishken asyn jerge qoıar jankeshtiligin baıqatady. Anyqtaı saralap, ańdaı zerdelegenge Mahambet pen Maǵjannyń azat­tyq rýhyn pishini bólek, kúrmeýi erek, kúrdeli mazmunmen ári eshkimge uqsa­mas ózgeshe túr-sıpatpen jalǵastyr­ǵan, ók­tem otarshyldyqqa qarsy rýh qar­­­sy­lyǵyn óshirmeı baqqan bahadúr shaıy­rymyz da Jumeken eken-aý. Bul Qadyrdaǵy, Muqaǵalıdaǵy jáne basqa armanda ketken aıtýly aqyndarymyz­daǵy órshil rýhty joqqa shyǵarý emes. Bul – osy kúreskerlik qaısar rýh Ju­meken shyǵarmashylyǵynyń ózegi bo­lyp órilgendigin, sóıtip kórkem sýretkerligin maqsatty hám múddeli túrde tutastaı qamtyp jatqanyn aıtý ǵana. Osy rette bar qazaqty daǵdara jaz­daǵan qııapatty shaǵynda «Meniń Qazaq­stanym» dep jyrlatqan, bar qa­zaq­­tyń júregin bir lúpilmen tynys­tatqan Jumekenniń peshenesine jazy­lypty. О́ndir talaptyń óz kıeli topy­raǵyn, aınymas Temir­qazyǵyn jazbaı tanýyna sebepshilik sharapatyn tıgizgen ár saladaǵy qazaq rýhynyń qazyǵyndaı jandardy da eske almaq lázim. Sol ǵaıyp eren, qyryq shiltendeı qydyr jandardyń ishinde birinshi turatyny – pesheneli nemeresiniń jolyn birinshi bolyp ashqan Nájime­den qart edi. Qazaqtyń suńǵyla kókirek qasıetti qara shaly kóz jumar aldynda atadan qalǵan jalǵyz tuıaq Jumekenine aýyldaǵy boqtashaǵyna baılanyp qalyp qoımaı, bolashaǵyna attanýdy, Alma­tyǵa atta­ný­dy úsh qaıtara buıy­ryp amanat­tapty. Nemeresiniń erekshe ta­laıyn tap basyp tanyǵan áýlıe atasynyń buıryq amanaty bolmaǵanda eki sheshe men eki qaryndasyna qaraı­lap, aýylda qalyp qoıýy kádiktigin keıin Jumeken ózi de joqqa shyǵarmaǵan. Al endi atasynyń amanatyn arqa­lap, Almatyǵa kelip saly sýǵa ketken bir nalaly sátinde taǵdyr oǵan taǵy bir jebeýshi qydyry Ǵubaıdolla Erjanov­ty jolyqtyrady. Bul jaıdy da jaı ǵana kezdeısoqtyq deýge dátimiz jetpeıdi. 1955 jyldyń 16 qyrkúıe­gin­de «Lenınshil jas» gazetinde: «Qo­lymda, mine, joldama, Jarq etti sol bir arma­nym, Turyńdar, dostar, qatar­ǵa, Shah­taǵa men de baramyn» dep Qaraǵandyǵa shahter bop kómir qazýǵa, ómir tanýǵa attanýyn da boljan­baǵanymen, bolmaı qoımas betburysqa balaımyz. Sonymen, Jumekenniń Alash rýha­nııa­tyndaǵy aımańdaı joly basta­lady. Sol jol jas kenshini Qaraǵandy kór­­kem­­­ónerpazdary qatarynda Más­keý­ge ákelip, Kremlde partııa sezi dele­gat­tary al­dynda dombyra tartyp, án sal­dyrdy. Qazaq óreniniń osyndaı ónerin kómirdiń astynda qor qylyp tun­shyq­tyrmaýǵa jan salǵan taǵy bir myqty qazaq – kenshiler kásip­odaǵy­nyń jetekshisi Áýkebaı Kenjın bolyp shyqty. Bul 1956 jyldyń kúzine salym. Jumekendi alda Almaty kútip turdy. Alda – ǵashyq jary Násip­pen qaýy­shý. Alda – qazaqtyń ǵajaıyp sazgeri Shám­shi­­men tabysý. Alda – Alash gımnine aınalar, yzǵarly Jel­toqsan­da qazaqtyń qaısar rýhy bolyp qa­lyqtar «Meniń Qazaq­stanym» áni. Alda qazaq ádebıe­tiniń, qazaq poe­zııasy­nyń shejiresine altyn áriptermen jazylar «Jume­ken Nájime­denov» at­ty aq saraıly, alýan qazynaly jum­baq álem jatty. Alda juldyzy jar­qyrar Jume­kenniń Qazaq­stany, qazaq­tyń Qazaq­stany turdy. Bir ókinishi, osy azat ta ǵajap Qazaqstandy aqyn kóńilimen sezse de, kózimen kórmeı ketti. ...Jasynda Jumekenniń aqboz aty bolypty. Atasy baptap mingizgen bási­re aty. Er-turmany kelisken, áb­zeli ádemi. Múlik apasynyń sheber qolynan shyq­qan, qustańdaılap aq kıizben ádiptelgen qyzyl jıekti, tebingisi qyldan esilgen shashaqty shylbyry, aq jylanbas taǵyl­ǵan júgeni men qaıys quıysqany kóz tartady. Osy aqbozyna mingen bozbala Jumeken súıgen qyzy Násiptiń úıiniń aldyna keledi. Appaq kıingen aqyn bala aqbozdyń ústinde. Atqan tańdaı ádemi sýret. Eki aıdan keıin dál osy kórinisti túsimde kórdim, deıdi Násip apaı. Aqboz atqa mingen Jumeken jorǵanyń tórt aıa­ǵyn tórt jaqta taıpaltyp bult­tyń ústinde júr. Júregim at­qaqtap soqty. Keremet qýanysh, jaq­sylyq bolady dep jorydym. Osyndaı tús kórgenimdi Jume­kenge hatpen jazyp jiberdim. Keıin at kórsem jylaıtyn boldym. On alty ja­symda kórgen tús. Aıdaı keldi. Jume­kenniń esimi Qazaq­tyń elimen, óziniń Qazaq­stanymen birge. Elba­sy qaıda barsa, Jume­kenniń óleńi ol kisimen birge júr.

Iá, Násip apaıdyń aı­týy ras. Aqyn armany oryn­­daldy. Aqyn­nyń aqboz aty aqsha bulttardyń ara­synda aǵyp barady. Ju­mekenniń Qazaq­stany sha­dy­man shattyq­pen toıyn toıǵa ulasty­rýda. Ju­­­me­­kenniń óleńi, ózi aıt­­­­qan­daı, qazaǵy­nyń baqy­ty úshin kúresýde.

Jumagúl QÝANYShBEKQYZY, Qorǵanbek AMANJOL.