Táýelsizdigimizdi qadirleıik!

Keshe ǵana qol jetken Tá­ýelsizdigimizge de 20 jyl to­lypty. Bul ata-babalarymyz­dyń san ǵasyrǵy armany ǵoı. Munyń qadirin búgingi urpaq uǵynyp, seziner me eken?! Olar­dyń oıy da erkin, sózi de, júris-turysy da erkin. Olar úshin munyń bári áý bastan osylaı bolǵan sııaqty. Rasynda da solaı ma?! Aǵa býyn men orta býyn Táýelsizdiktiń qadirin biler. О́ıtkeni, keshegi kúnniń ashy­sy men tushysyn tatty. Onyń bári de este... Sonaý 60-jyldardyń basyn­da Almatyǵa kelip, oqýǵa tús­kenbiz. Ol kezde qalada qandas­tarymyz óte az edi. Resmı derek boıynsha Alataý baýraıyndaǵy ásem qala turǵyndarynyń 7 paıyzyn ǵana quraıtyn. Buǵan 4 paıyz qazaq stýdentterin qosy­ńyz. Almatylyq qandastary­myz­dyń deni ana tilin jarytyp bilmeı me, bilgisi kelmeı me, áıteýir qazaqsha jarytyp sóı­lemeıtin. Tipti, sóılegisi kelmeıtindeı kórinetin. Qazaq stý­dentteriniń deni aýyldan kelgendikten shyǵar, kóshede, ne qoǵamdyq kólikte kezdese qalsa, óz tilimizde sóıleýge yqylasty edi. Avtobýsta birli-ekili qazaq jigiti (az ǵoı) ushyrasyp, ózara shúıirkelesse, onda otyrǵan orys kempirleri: – Ne dep kúńkildesip tur­syńdar? Adamsha sóılesińder! – dep zekise, abaısyzda bir nár­seni búldirip alǵan beıkúná sábıdeı bir-birine úrpıe qarap, jym bolýshy edi. Sol kúnderdi qalaı umytarsyń. Qazaqtyń resmı astanasynda kópshilik orynda ózara qazaqsha sóılese almaý qandaı qorlyq deseńshi?! Osy oraıda bir zııaly ba­ýyrymyzdyń muraǵat deregine súıenip jazǵan maqalasy oıǵa oralady. Onda patshalyq Re­seıdiń tusynda Almatydaǵy qa­zirgi 28 panfılovshylar baǵy­nyń kire berisine: «Buǵan qyr­ǵyz-qaısaqtardyń (qazaqtar degeni) kirýine bolmaıdy» degen eskertý ilýli turady eken. 1987 jyldyń qańtarynda qo­lyma kásipodaqtyń ýaqyty ótip bara jatqan joldamasy tıip, Odessanyń bir sanatorıine Máskeý arqyly bara qaldym. Áıgili Jeltoqsan oqıǵasynyń búkil Keńes Odaǵyn bir dúrlik­tirgen kezi. Búkil gazetterdiń jazatyn taqyryby sol. Oqı­ǵanyń baıybyna barmastan alań­ǵa shyqqan jastar (qazaq­tar) aıaq astynan «nashaqor, ishkish, buzaqy», ile: «túgi syrtyna shyqqan ultshyl», atanyp shyǵa kelgendikten qandasta­rymyz­dyń júni jyǵylyp, ekiudaı, pushaıman kúıde qalǵan-dy. Almatydan kelgenimdi bilgen sanatorıı dırektory bir kúni meni ózine shahmat oınaýǵa sha­qyr­dy. Túr-túsinen evreı ekendigi kórinip tur. Qalanyń turǵyn­darynyń deni osy ult­tyń ókil­deri ekenin sonda bary­symen-aq ańǵarǵanmyn. Aty-jóni, álbette oryssha. Maǵan ish tartqan bolyp, shahmat oınap otyryp: – Gazetten oqyp jatyrmyz. Almatyda shynynda, ne boldy? – dep, syr tartqysy keldi. Árıne, beıtanys, onyń ústi­ne ózge ulttyń ókili bolǵan­dyqtan, saqtandym. Ishimde qaı­nap jatqandy aıta almaı qınaldym. Aýzymnan artyq sóz shyǵyp ketse, kim biledi elden jyraqta qamalyp qalsam, meni kim izdeıdi? Bir eli aýyzǵa eki eli qaqpaq. Sondyqtan: – Gazetterdegi oqyǵanyńyz­daı ǵoı, – dep qysqa kúmiljı jaýap berip, tilimdi tarta qoı­dym. Júzime barlaı qaraǵan ol meniń ońaılyqpen ashyla qoı­masymdy sezdi me, bul jaıly qaıtyp suramady. Serýendep júrgenimde eki moldovan jigiti: – Qazaqtar jaraısyńdar! Olarǵa sol kerek, – dedi maǵan ońashada... «Olarǵa» degeni kim-kimge de túsinikti shyǵar. «Halyqtar túr­mesi» atanǵan Keńes Odaǵy ózin­degi barlyq ulttar men ulys­tardy teń kóremiz degenimen sózi basqa, isi basqa edi ǵoı. Tek bir ult ústemdik etip, solardyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵysqa aınaldy. Bárimiz tilin bilip, sol tilde sóıleýge de, oqýǵa da tıis edik. Solaı boldy da. Aýyldan oqýǵa kelip, bul tildi bilmeıtin qandas­tary­myz­dyń deni «saýatsyz, mádenıet­siz, mámbet» atandy. Berilgen dinı senim bostan­dyǵy qaǵaz júzinde syrt kóz úshin edi. Meshitter de az bolatyn. Al­matydaǵy ótken ǵasyrdyń ba­synda aǵashtan salynǵan eski meshittegi juma namazyna kebisin súıretken kempir-shaldar bara­tyn. Sonyń biri meniń anam edi. Qaıtys bolarynyń aldynda: – Balam, saǵan bir ótinishim bar. Men ólgen soń juma kúni maǵan Quran oqyp baǵyshtap tur, molda az ǵoı, tappassyń, – dedi. Men únsiz basymdy ızedim. «Quran kitabyn qaıdan taba­myn», deı almadym. Quran tur­maq, eshqandaı dinı kitap joq edi. Anamnyń sońǵy ótinishi zań, sóz­siz oryndaýǵa tıissiń. Ata-baba dinimen qaýyshtym. Namazǵa jy­ǵyldym. Tek juma kúni ǵana emes, bes ýaqyt namaz sońynan bir anamnyń ǵana emes, búkil ata-baba, o dúnıelik týǵan-týys, jol­das-joralardyń da rýhyna ba­ǵysh­tap, Quran oqý ádettegi úırenshikti daǵdyǵa aınaldy. Al, qazir tek ynta-yqylas bol­sa, izdegen dinı kitaptaryń jeterlik. Saýat ashý kýrstarynan dinı saýat ashýǵa múmkindik bar. Qasıetti Quran Kárimniń onshaq­ty tárjimasy jaryq kórdi. Sahıh hadıster de az emes. Tipti, qudsı hadıster de ana tilimizde sóıle­geli qashan. Táýelsizdigimiz jarııa­lanǵanda bar bolǵany 68 meshit bolsa, sońǵy 20 jylda 2 400-ge jýyqtady. Bir kezderi at qora men qoımaǵa aınalǵan meshitter ornyna búgingi zamanǵa laıyq sáýlettileri boı kóterdi. Bir kezderi azyn-aýlaq meshitke kebisin súıretken shal-shaýqan men kempirler baratyn bolsa, bul kún­deri ishi jamaǵatqa toly. Deni jastar. Arasynda ǵalym da, dári­ger de, jazýshy da, qysqasy alýan mamandyqtyń ıeleri bar. Onǵa tarta medrese men bir ýnıversıtette bolashaq dindarlar daıarlansa, al respýblıkalyq ımamdar­dyń bilimin jetildiretin ınstıtýtta bul kúnderi meshitterde qyzmet etip júrgen ımamdar men moldalar bilimin kóterýde. 20 jyl úshin bul az ba, kóp pe?! Iá, bári este. Reseıdiń bodan­dy­ǵy da, «túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik» mádenıetimizdi da­my­typ, barshamyzdy ushpaqqa jetkizgen qoǵamynda da óz ana tilimizde resmıi óz aldyna, kóp­shilik orynda da ózara tildese almaı beıkúná sábıdiń kúnin keshken kúnderimiz tarıh qoınaýyna ketkeli 20 jyl ótipti. Buǵan bú­gingi erkin oıly jastarymyz sener, ne senbes. О́tken ǵasyrdyń naǵyz «aq túıeniń qarny jaryl­ǵan» 70-80 jyldarynyń ózinde Almatyda satyp alǵan kishkentaı jer úıime (poldoma) tirkele almaı, kóp qınaldym. Oqý bitirip, Almatyda qalǵysy kelgen jas mamandar baspanasy bolmaǵan­dyq­tan tirkele almaı tyǵyryqqa tireletin. О́ıtkeni, tirkeýsiz qyz­metke qabyldamaıdy. Bizdiń za­man­dastarymyz muny jaqsy bilse kerek. 80-shi jyldary aldymen Qapshaǵaı qalasyn, sodan soń Almaty qalasyn basqarǵan Qoı­shy­manov degen azamat qan­das­tary úshin tirkelýge «jasyl kó­she» ashamyn dep «ha­lyq jaýy­nyń» kebin kıdi. Kóz túrtkige aınaldy. Partbıletinen aıyry­lyp, qyzmetinen qýyldy. Túr­mege de qamaldy-aý deımin. Jar­qyrap shyqqan esil er kóp­shi­liktiń kóz aldynda qor boldy. Al, esesine Qazaqstanǵa úsh qaınasa da sorpasy qosyl­maıtyn Sibirden qaltasy aqshaǵa toly «aq­qulaqtar» aǵylyp kelip, emin-erkin jaıǵasyp jatty. Táýelsizdigimiz áldekimder aı­typ júrgendeı bul op-ońaı kele qalǵan joq. Kóresini kórip, qınal­dyq, dármensizdikten ishteı egilip, sharasyz kúı de keshken kúnderimiz az emes. Táýelsiz el boldyq degende, ıyqtan júk túsip, osy kúnge jetkenimiz ras pa, ótirik pe, dedik ishteı. Ras, búgingi Táýelsizdigi­miz­diń de óz qıyndyǵy, kúrsindi­retin «áttegen-aıy» az emes. Jı­yrma jylda memleketti aıa­ǵy­nan turǵyzý ońaı ma?! Tá­ýelsiz memleket qurǵanymyz­ben, ony naǵyz ulttyq elge aınaldyra almaı jatqanymyz arqaǵa aıazdaı batady. Memlekettik mártebe alǵan tilimizdiń de jyry taýsylar. О́ziniń mártebeli tuǵyryna qonar degen úmit kúshti. Dinimizdi memleket endi shyńdap alǵan syńaıly. Elimiz búkil álemdik túrli aǵym, sekta, dinsymaqtardyń quj-quj qaınaǵan synaq polıgonyna aınaldy. Jetpis paıyz musyl­man ustanatyn ata-babamyzdyń asyl dininiń hanafı mázhaby kúni keshe qabyldanǵan «Dinı qyz­met jáne dinı birlestikter týraly» Zańda memlekettik tur­ǵy­da moıyndalǵanyna sansyz shúkir aıtamyz. Sanasy ateızmmen ýlanǵan halqymyz jıyrma jyl boıy sol synaq polıgo­nynda túrli mıssıonerlerdiń arbaýynda mıdaı aralasýmen keledi. Álemdik tájirıbede bir ulttyń birneshe dinı senimge bólinýi jaqsylyq emes. Ishteı iritip, «Aqqý kókke, shortan kól­ge, shaıan shólge tartqan» jaǵdaı qazir basymyzda. Munyń alǵash­qy ashy zardabyn da sezinýdemiz. Ońaı emestigine kóz jetti. Demokratııa syrty jyltyr, sózi syldyr, maqsaty bulyńǵyr, al­damshy uǵym. Onyń sheksiz bolýy múmkin emes. Demokratııa saıasatqa júrer, al dinge múldem júrmeıdi. Dinı saýatsyz tobyr onyń asyly men jasyǵyn aıy­ra almaı, ult pen dinniń tutas­tyǵyna syzat túsiredi. Otbasy­larynyń shyrqyn bu­zyp, shańy­raǵyn ortasyna túsi­rip jatqan jaıy az ba?! Biz úshin Táýel­sizdigimizdi baıandy ete túsýge záredeı de nuqsan keltirer ne nárseniń de quny kók tıyn. Son­­dyqtan, mektepke arnaıy ıman­dylyqqa, ne ulttyq salt-dástúrge negizdelgen pán engizilip, júıeli oqy­tylýy qajet. Bul ulttyq memleket qurýdyń da alǵashqy senimdi baspaldaǵy bolmaq. On­syz, Ál-Farabı ǵu­la­­ma aıt­qandaı: «Tárbıesiz al­ǵan ilim – adamzattyń qas jaýy». «Imandy el – alynbas berik qamal». Ony syrttan eshqandaı da jaýdyń alýy múmkin emes. Imandy bolsaq, nendeı qıyn­dyqqa da sabyrlylyq tanytyp, tózimdi bola túsemiz. Allah Taǵala qashan da sabyrlylar jaǵynda. Otanǵa degen súıis­pen­shiligimiz kúsheıedi. Osy arqyly búgingi kóptegen tur­mys­tyq, áleýmettik, ekonomıka­lyq, saıası jáne rýhanı da qı­yndyqtar men kúızelister óz sheshimin tabary ári qazaq eliniń Táýelsizdigi mu­nan da baıandy, ǵumyrynyń uzaq bola túseri haq. Sol úshin de búgingi jas ur­paq Táýelsizdigimizdi ardaq tu­typ, qadirleı bilgeni abzal. Ata-babamyz san ǵasyr armandap, zamandastarymyz ómir súrip, qyzyqtap otyrǵan Táýelsiz­digimiz uzaǵynan súıindirgeı! Ońǵar О́MIRBEK, QMDB-nyń baspasóz hatshysy.