Sonymen Jıdebaıdaǵy Abaı, Shákárim kesenesine qaraı burylyp kelemiz. Qasymyzdaǵy jazýshylar – orys ultynyń ókilderi. Atap aıtqanda, jazýshy Kámen Orazalınmen kózi tirisinde qatty syılas bolǵan, dál qazirgi ýaqytta óziniń jańa kitaby «Zvezdnaıa step Jıdebaıa» atty shyǵarmasynyń tusaýkeserin Abaı elinde jasaýdy jón kórip, bizben birge saparlas bolyp kele jatqan óskemendik jazýshy, ornıtolog Borıs Sherbakov pen osy kitaptyń redaktory Gennadıı Pýssep jáne Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri Aldııar Áýbákirov.
– El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy mańyzdy taraýlardyń biri – «Týǵan jer» jobasy. Ony júzege asyrý úshin Shyǵys Qazaqstan oblysynda, Abaı aýdanynda da qaýyrt jumystar qolǵa alynyp jatyr. Osyǵan oraı salt-dástúrlerimizdi, tilimizdi, mýzykamyzdy, ádebıetimizdi keler urpaqqa jetkizý úshin Elbasymyz aıtqandaı, Abaıdyń danalyǵy, Muhańnyń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni, barlyǵy da ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis, – deıdi Eldar Orazalın.
Sonymen orysymyz bar, qazaǵymyz bar, barlyǵymyzdyń áńgimemiz jarasyp, Abaı-Shákárim kesenesi basyna da jettik. Aldııar Áýbákirov aǵamyz ulylardyń árýaǵyna Quran baǵyshtady. Abaı, Shákárim, Muhtar jaıly estelikter aıtyldy. Bul keseneniń qurylysy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵy negizinde 1993 jyly bastalyp, 1995 jyly IýNESKO kóleminde Abaıdyń 150 jyldyǵyn toılaǵan kezderi salynǵany barshaǵa aıan.
Kenet osy Abaı, Shákárim kesenesiniń kireberisindegi bir buryshta jáı ǵana eleýsiz túrde ilinip turǵan sýretke kózim túsip ketti. Kópshilik keseneniń mármár tasyn, ishiniń amfıteatryn, taǵysyn taǵy ǵajaıyptaryn aıtyp, tamsana áńgimeleý ústinde. Men fotosýretten kóz almaı jaqyndaı kele shuqshııa qaradym. Menimen birge kólik júrgizýshimiz de kelip qarady da, tańdana bas shaıqady. Dereý qolyndaǵy qalta telefonyna sýretke túsirip aldy. «Keremet tarıhı fotosýret qoı!» dep tamsana bas shaıqady ol. Biz erekshe qyzyǵyp turǵan bul ne sýret deseńizshi?
Bul fotosýretke Muhtar Áýezov bir top serikterimen birge Abaıdyń qulpytasy bar zıratynyń aldynda túsipti.
Aıtpaqshy, myna Abaı, Jıdebaı kesenesi 1995-1996 jyldary osy Abaı zıratynyń ústine salynǵan ǵoı. Osy kesene turǵyzylǵanǵa deıin bul jerde Abaı men inisi Ospannyń kishkene tórt qulaqty beıiti bolsa kerek. Bas kezinde beıit qorshalmaı, qaraýsyz qalyp, jermen-jeksen bolyp bara jatady. Muny baıqaǵan Muhtar Áýezov 1940 jyly uly oıshyldyń 95 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ózi Jıdebaıǵa arnaıy kelip, Abaıdyń tórt qulaqty eski beıitin jóndetip, latyn, kırıllısa áripterimen jazyp, sol zamandaǵy jańasha úlgimen basyna qulpytas qoıǵyzady. Qulpytasqa Muhań latyn qarpimen bylaı dep jazǵyzady: «Ibrahım Qunanbaev ABAI Qazaqtyń uly aqyny, jańa danyshpan oıshyly 10 avgýst, 1845 j., 23 ııýn 1904 j,.». Astyna osy sózderdi orys tilinde kırıllısa áripterimen de bergizgen.
Abaı, Shákárim kesenesi salynǵan kezde zırat basyndaǵy Muhańnyń osy ornatqan qulpytasyn áldebir «sáýletshiler» shyǵaryp tastatyp, tek qarapaıym halyqtyń, aýyl aqsaqal-ardagerleriniń «bularyńyz durys emes qoı, uly jazýshy Muhtar Áýezov qoıdyrǵan Abaı zıratynyń qulpytasyn nege shyǵaryp tastaısyzdar, ishke kirgizińizder» degen ótinishinen keıin ǵana záýlim keseneniń kireberisine kirgizse kerek. Biraq ári qaraı ótseńiz, Abaı men Ospannyń basynda basqa jańa qulpytastar tur. Tek kesenege kireberiste ǵana dál aldyńyzdan osy qulpytas shyǵady. Al bir buryshta Muhańnyń osy qulpytaspen túsken sýreti tur.
Qulpytas 1940 jyly jasalǵanmen, fotosýret 1957 jylǵy bolyp shyqty. Jıdebaıdan kesh túse Qaraýylǵa da jetip, Abaıdyń Yrǵyzbaıdan bir týysatyn atalas týysy, eńbek ardageri Manataı Baltaqaıulynyń úıinde qonaqta boldyq. Manataı aǵa sýrettiń tarıhyn taldaı aıtyp berdi.
– 1957 jyly Muhtar Áýezovtiń 60 jasqa tolǵan mereıtoıy týǵan jeri Semeı men Abaı aýdanynda keńinen atalyp ótildi. Ol bir top joldastarymen kelip, Jıdebaıdaǵy Abaıdyń zıratyna taǵzym etti. Zırat basyndaǵy sonaý 1940 jyly ózi qoıǵyzǵan eski qulpytasty ortalaryna alyp, fotosýretke tústi. Iá, baıqap qarasańyzdar 17 jyl ótkende de Abaıdyń týǵan, ólgen jyldaryna baılanysty derekterin ol ózgertken joq, – dedi Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty, bala kezinen Muhtar men jubaıy Valentınanyń úıinde ósken, jazýshyny kózi kórgen aqsaqal Manataı Baltaqaıuly kózine jas alyp, osynyń bári Muhtardyń ensıklopedııasynda da tur. Sýret boıynsha, Muhańnyń qasyndaǵylaryna toqtalsam, munda Esmaǵambet Smaıylov, sol kezdegi JenPI-diń rektory Mástýra (Másken) Sarmýrzına, Ǵalı Ormanov, Qalıbek Qýanyshbaev jáne Muhtar Áýezovtyń shákirti, aspırant Muhtar Janǵalınder de bar. Sýrette de kórinip tur. 1940 jylǵy tasqa Muhtar Áýezov onyń 10 tamyzda týǵanyn kırıllısada ári latyn nusqasynda jazǵyzǵan. Muny jazǵyzbastan buryn osy derekti meniń aǵam Árham Kákitaıuly Ysqaqovtan birneshe ret suratqan edi. Baıqap qarasańyzdar, Muhań «jańa danyshpan oıshyly» dep jazǵyzady. Iаǵnı qulpytastaǵy Abaıdyń týǵan, ólgen jyly, kúnderin kórsetetin derekter jańa ári naqty ekendigi belgili. О́ıtkeni Muhań óte saýatty, klassık jazýshy ǵoı. Onyń deńgeıindegi jazýshy qazaqta endi týýy ekitalaı. Abaıdyń týǵan kúnin biz Muhtar Áýezov, Árhamdardyń, Kámen Orazalınniń kezinen tamyzdyń 10-y kúni atap ótetinbiz. Men Almatyda oqyǵanda Muhańnyń qoınynda ósken, ony qushaqtap, baýyrynda uıyqtaǵan adammyn. Al elde bolsa, Árham Kákitaıuly aǵamnyń baýyrynda óstim. Tipti Elbasymyz Nursultan Nazarbaev álem boıynsha Abaıdyń týǵan kúnin 1995 jyly tamyzdyń 10-y kúni dep, IýNESKO aıasynda atap ótti. Osyndaı tarıhı izderdi joıýǵa, Prezıdenttiń jasaǵan tarıhı sheshimderin, Jarlyqtaryn ózgertýge bolmaıdy. Abaıdyń týysy retinde men úshin tamyzdyń 10-y atamnyń týǵan kúni bolyp qala beredi. Bul sýrettiń qysqasha tarıhy osy.
Árham Kákitaıuly Abaı týystarynyń ishinde ákesi Kákitaıdan keıin aqynnyń ómirbaıanyn jazýǵa, mol murasyn jınaqtaýǵa Muhańa kómektesken jan. Ol 1885 jyly týyp, 1962 jyly ómirden qaıtqan. Abaıdy tikeleı kózi kórip, baýyrynda ósken. Árham atamyz aqynnyń týǵan kúnin «Abaıdyń ómir joly» jazbasynda 1958 jyldary bylaı dep kórsetedi:
«...Qunanbaı aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keıin 1845 jyly eskishe 10-áýgýst kúni Qunanbaıdyń ekinshi áıeli Uljan tolǵatyp, bir ul dúnıege keledi».
Baıqap qarasańyzdar, jazbada qazaqtyń «tamyz» aıy «áýgýst-avgýst» dep tur. Iаǵnı bul Keńes ókimeti tusynda jazylǵan, óıtkeni ol ýaqytta bárimiz de aılardyń atyn oryssha ataıtynbyz. Manataı Baltaqaıulynyń aıtýynsha, Árham aǵasy kırıllısany, latyndy biraz bilgenmen, kóbine arab qarpimen jazýǵa qoly júırik eken.
Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri, «Qalamqas» halyqtyq ansambliniń ánshisi Baqyt Shaǵataeva bylaı deıdi:
– Men Kákitaıdyń, Árhamnyń tikeleı urpaǵymyn. Abaıdyń «Atadan altaý, anadan tórteýine» men de kiremin. Abaımen bir áke, bir sheshede týysatyn Ysqaq, odan Kákitaı, odan Árham, odan Shaǵataı, odan men týamyn. Atalarym Kákitaı Ysqaquly men Turaǵul Abaıuly eń alǵash Abaıdyń kitabyn 1909 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynan shyǵardy. Bizdiń otbasynyń tarıhy tereńde jatyr. Týǵan aǵam Tólegen Shaǵataevtyń aıtýynsha, Árham Kákitaıuly atamyz qaıtys bolarynyń aldynda bir oqıǵa bolypty. Tólegen ol kezde 15-16 jasta eken, Árham atam oǵan óziniń Abaı týraly esteligindegi «eskishe» degen sózdi túzep qoıýdy tapsyrady. Sebebi, Muhtar Áýezov 1939 jyly Almatyda bolǵanda, Árham atamnan Abaıdyń týǵan kúnin birneshe márte suratqan eken. Onyń suraǵyna Árham atam «10-ynshy tamyz» dep jaýap bergenin aıtypty. Bul zırattyń basyn kóteretin 1940 jyldyń aldynda bolǵan, ıaǵnı Abaı atamnyń 95 jyldyǵy qarsańyndaǵy oqıǵa. О́zderiń sýretten baıqaǵan, Muhań bir top joldastarymen túsken qulpytasqa Abaıdyń týǵan-ólgen kúnin, jylyn jazý qajettiginen týyndasa kerek. Muhań men Árham atam únemi bir-birimen habarlasyp, aqyldasyp otyratyn. Al keıinirek, 1959-1960 jyldary Muhań Árham atama onyń jazbasyndaǵy «Eskishe 10-áýgýst» degen sózdegi qatelikti baıqap, «eskishe, jańasha» degen maǵynalardy túsindiredi.
Biraq kóne estelik qolmen jazylǵandyqtan sol kúıi qalyp qoıdy. Árham atam ony arab tilinde jazǵan, tipti «tóte arab» qarpi de emes, arabtyń qaddym-jádıt úlgisi. Keńes zamanynda ony basatyn, túzetetin mashınka joq. Qazirgideı kompıýterdiń zamany emes. Árham ata 10-ynshy tamyzdy eskishe de, jańasha da «bir kúnde» bolady dep uqqan eken. Arasynda qansha kún aıyrmasy bolatyndyǵyn ol kisi qatty esepke almaǵan. Tek Muhań ǵana Árham atama Grıgorıan kúntizbesimen Abaı týǵan HIH ǵasyrda aıyrmashylyq 12 kún, al odan keıingi HH ǵasyrda 13 kún, HHI-HHII ǵasyrlarda 14,15,16 kúnge jyljı beretindigin túsindirse kerek. Muhańnyń aıtýymen esepke alǵanda, Abaı 1845 jyl, eskishe 22 shilde, jańasha 10 tamyzda týǵan. Mine, osyny naqty anyqtaǵan soń ǵana Muhtar Áýezov Abaı zıratynyń basyndaǵy qulpytasqa latyn, kırıllısa áripterimen qashap turyp jazǵyzǵan. Árham atam orysshaǵa joq edi.
Abaı qaıtys bolǵan kezde Árham 19 jastaǵy bala bolypty. Abaıdyń memlekettik qoryq-mýzeıiniń ǵylymı hatshysy Shynar Muratqyzynyń aıtýynsha, qyzy Minásh tátege Árham ata bylaı dep hat jazypty. «Jasymda musylmansha oqyp, hat tanydym. Oryssha oqýǵa densaýlyǵym jaramady». Árham 9 jasynda eskishe oqýǵa túsip, 4 jyl aýyl moldasynan sabaq alyp, saýatyn ashqan. Kákitaı erjetken balasy Árhamnyń oryssha bilim alýyn jón kórgenimen, densaýlyǵynyń nasharlyǵyna baılanysty, onyń Semeıde oqýyna qarsylyq bildirgen. Árhamnyń ornyna Kákitaı kishi uldary Bilál men Danııaldy alyp, Semeıge attanǵan. Oryssha oqytqannyń ornyna ákesi Árhamdy egin egip, shóp shaýyp, mal semirtip satý isine baýlypty. Bilál men Danııal qalada júrgen kezinde, eki aýyldyń sharýashylyǵy Árhamnyń moınynda bolyp, ózi aıtqandaı «úzip-julyp júrip Abaı aǵasynan oryssha oqyp, nan surap jerlik» saýatyn ashady. Iаǵnı Árhamnyń «eskishe-jańasha» degen maǵynalarǵa jóndep mán bermeýiniń syry osy.
– Árham Kákitaıuly Abaı mýzeıiniń irgesi qalanýyna zor eńbek sińirgen. Osy baǵytta Muhańnyń birden-bir kómekshisi bolǵan, – deıdi Abaıdyń qoryq-mýzeıiniń ǵylymı hatshysy, zertteýshi Shynar Muratqyzy, – 1940 jyly Abaı mýzeıi ashylǵan kúnnen bastap ol mýzeıde qyzmette bolady. Abaı mýzeıiniń dırektory Járdem Tilekovtiń buıryqtar kitabyn qarasaq, 1941 jyldyń 4 maýsymyndaǵy №30 buıryqtyń 2 babynda: «S 5/06. s.g. naýchnogo rabotnıka mýzeıa Ishakova Arhama komandırovat v Chýbartaýskıı, Abaevskıı raıony po sborý eksponatov, kasaıýshıhsıa k jıznı ı tvorcheskoı deıatelnostı poeta Abaıa Kýnanbaeva», – degen joldar tur.
Abaıdyń aqyn balalary Aqylbaı, Maǵaýııa, Turaǵul, nemeresi Áýbákirlerdiń shyǵarǵan dastan, jyr, óleńderin jınap, Shyńǵystaý eli jóninde qundy derekterdi, óz ákesi Kákitaı týraly, Aqylbaı, Áýbákir jóninde estelik jazady. «Abaıdyń inisi Árham – aqynjandy, qundy tarıhı áńgimeler aıtady. Ol áńgimeshi ǵana emes, ózi de bilikti zertteýshi», – deıdi Muhtar Áýezov. Dese de, shejire qarııanyń jazbalaryndaǵy olqy tustaryn da baıqap, Muhtar Omarhanuly: Abaı ómirbaıanyn kórsetýge arnalǵan keıbir derekterdi tańdap alýdaǵy kemshilikterin kórsetedi. «О́mirbaıan ishinde aqyn Abaı múlde joq deýge bolady. …Ústem taptyq, feodaldyq-patrıarhaldyq salt-sana túgelimen Ysqaqov aýzymen qaıtalanyp otyr» – dep qatań syn-pikirin de aıtady.
Muhań uly Abaıdyń ómirin jazyp qana qoımaı, ony álemge tanytty. Tipti Abaıdyń qazirgi memlekettik qoryq-mýzeıi de onyń usynysy boıynsha uly aqynnyń 95 jyldyq mereıtoıy qarsańynda, naqty aıtsaq, 1940 jyly Qazaq SSR-niń Halyq Komıssarlar keńesiniń 1-sáýirdegi №347 qaýlysy negizinde ashylady. Sol 1940 jylǵy qaýlyǵa sáıkes Abaı aýdanynyń aýmaǵyna kiretin Jıdebaıdaǵy úı mýzeı retinde iske qosyldy.
1940 jyly Abaıdyń mújilip, jermen jeksen bop ketken zıratyn jóndep, qalpyna keltirip ári basyna qulpytas ornatqan Muhań sol tarıhı sátte kózine jas alyp: «Abaı jatqan darııa ǵoı, men odan shómishtep qana ala aldym» degen eken. Eger ǵulama jazýshynyń ózi darııadan túgeldeı qoparmaı, azdap qana, qasyqtap aldym dep tursa, qalǵandarynyki qalaı bolady eken?!
Raýshan NUǴMANBEK,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany
