Onyń mánisi – áýeli paıǵambar, odan keıin kúlli túrki jurtynyń piri bolǵan Ázireti Sultan Qoja Ahmet Iаsaýıden qalǵan rýhanı joldyń jalǵasy dál osy Jumaǵazy haziret degen senim bolsa kerek.
Altaıdan Atyraýǵa deıin sozylǵan, qus qanaty talatyn ulan-baıtaq dalany jaılaǵan jalpaq jurttyń bir din, bir senimde bolǵany tańǵaldyrady. Áıtpese Jumaǵazy hazirettiń týǵan jeri Edil men Jaıyqty teń jaılaǵan Bókeılik jurty qasıetti Túrkistannan 3 myń shaqyrymdaı (!) qashyqta jatyr. Biraq bilim izdegen jas Jumaǵazy aýylynan uzap shyǵyp, rýhanı bilimdi dál sol Túrkistannan alypty! «Ázireti Sultan meshitinde kóp jyl oqyp, ustazdyq dárejesine de jetipti» deıdi el aýzynan jetken ańyz. Biraq Jumaǵazy haziret bilimi tolysyp, kemeline kelgen soń alystaǵy týǵan topyraǵyna asyqqan.
Jumaǵazy hazirettiń qazirgi jatqan jeri – Sholaq Ańqaty ózeniniń Shalqar kóline quıar saǵasyn qonystanýy da ańyzǵa bergisiz áńgime. Bul jer áý basta kerderi rýyna qaraıtyn qonys eken. Túrkistannan alǵan ilim-bilimin elge taratýǵa kelgen Jumaǵazy haziret rý aqsaqaldaryna jolyǵyp, osy jerdi suraǵan eken. Áýeli kelisim ala almapty. Sol kezde renishin ishine búgip, burylyp ketip bara jatqan jas moldanyń arqasynan laýlap jalyn kóringen-mys. Muny baıqaǵan qarııanyń biri: «Bul adamnyń suraǵanyn berińder, tegin adam emes eken», depti.
– Babamyzdyń kóptegen qoljazbasy bolǵan eken. Keshegi alasapyrandarda joǵalyp ketken. Bir deregi shyǵa ma dep Astrahan, Orynbor, Almaty arhıvterine suraý salyp kórdim. Átteń, ázirge eshteńe tabylmaı tur, – deıdi búginde kıeli mekenniń shyraǵyn jaǵyp, zııarat etip kelgen halyqqa qyzmet qylyp júrgen Ǵarıfolla Jambozov.
Qazirettiń Úbinııaz degen balasynan týǵan Jambozdyń nemeresi Ǵarıfolla Baımuratuly 2009 jyldyń 25 maýsymy kúni Batys Qazaqstan oblystyq Ádilet departamentinde «Dádem ata» jeke qoryn tirkeýden ótkizgen. Qazaq halqynyń áýlıege qurmet, zııarat ádebi týraly bilý úshin Qazaqstannyń ár jerindegi kıeli mekenderdi arnaıy kórip qaıtypty. «Arystan bab, Ázireti Sultan, Shopan ata, Beket ata sekildi jerlerde boldym, ol jerdegi zııaratshy halyqqa jasalǵan qamqorlyqqa kóńilim toldy. Shirkin-aı, osy jerdi de sondaı mekenge aınaldyrsam!» dep armandaǵan eken Ǵarıfolla. Búginde shyraqshynyń óz kúshimen, janashyrlardyń demeýshiligimen zııarat ornynda sáýletti meshit, úlken qonaq úı kóterilgen. Halyq kúnde kelip, abyr-sabyr bolyp jatqan kıeli mekende elektr jaryǵy, tabıǵı gaz jelisi tartylǵan. Aınala abattandyrylyp, sý burqaq ornatylyp, órnektastar tóselip, kóshet egilip, keremet kúıge túsken. Oral – Aqtóbe kúre jolyna jalǵaıtyn 3 shaqyrymdyq jol ǵana aýa raıynyń qolaısyz kúnderinde qıyndyq keltirip turǵany bolmasa, zııaratshylarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Jumaǵazy haziretti jergilikti halyq «Dádem ata» dep ataıdy. Bul ataýdyń shyǵýy jóninde de birneshe nusqa bar. Bireýler «Dádem» degen qazaqtyń kóne sózi, úlken baba degendi bildiredi» dese, endi bir top Sovet ókimeti jyldary osy óńirdegi «Pravda» sovhozyn basqarǵan Vıktor Shýbınmen baılanystyrady.
Haziret zıraty jatqan qorym ákimshilik bólinis jaǵynan búginde Syrym aýdany, Sholaqańqaty aýyldyq okrýgine qaraıdy. Bul okrýg (ortalyǵy Toǵanas aýyly) – buryn «Pravda» gazeti atyndaǵy keńshar atanǵan áıgili sharýashylyq bolatyn. Egini men mal sharýashylyǵyn qatar damytyp, búkil Odaqqa áıgili bolǵan osy keńshardy uzaq jyl Vıktor Shýbın degen azamat basqarǵan. Kezinde sharýashylyq «mıllıoner sovhoz» atanyp, Shýbın Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe bolǵan. Halyq buǵan osy Jumaǵazy áýlıeniń sharapaty tıdi dep sanaıdy.
– 1954 jyly «tyń ıgerý» degen naýqan bastaldy ǵoı. Sol jyldary Jumaǵazy haziret jatqan kóne zırat ornyn tegistep, egis alqabyna jyrtyp jibermek bolǵan eken. Biraq dırektor jumsaǵan traktorlar osy tusqa jetkende aıaq astynan syr berip, syna bergen. Buǵan senbegen Vıktor Ignatevıch ózi keledi. Shynjyr taban traktordyń tabany qorym shetine ilige bergende short úzilip, traktor shyr aınalady. Keremetti kózimen kórip, bul jerde bir qudiret baryn túsingen Shýbın endi áýlıe zıratyn qorshap, eshkim tıispeýin tapsyrypty. О́zim osy aýylda týyp-óstim. Sovhozda saýyn fermasynyń brıgadıri bolyp, Shýbınniń qaraýynda qyzmet ettim. Orys bolsa da Dádem atany erekshe syılaıtyn. Jyl saıyn áýlıeniń basynda quran oqyp, sadaqa shalý úshin aýyl qarttaryna bir sıyrdy tegin berip otyrǵanyna kýámin. Shýbın áýlıeni Jumaǵazy deýge tili kelmeı, qurmetpen «Dıadıa» deýshi edi, – deıdi búginde Batys Qazaqstan oblystyq musylmandar meshitiniń qyzmetkeri Qader Bısenov.
Bir qyzyǵy, Vıktor Shýbın qurmettegen qazaq áýlıesiniń basyna aǵylǵan jurttyń ishinde ózge ult, ózge din ókilderi de tolyp júredi. Zııaratqa kelýshiler toltyrǵan dápterlerdi qarasańyz, nebir tylsym oqıǵaǵa, qyzyqty hıkaıaǵa qanyǵasyz. Aspanda – Kún, jerde áýlıe ortaq degen halyq senimine tańǵalyp, bas ıesiz.
«Dádem ata» jeke qorynyń resmı tirkelip, on jylǵa taıaý qyzmet etip jatqanyn aıtqanbyz. Erekshe toqtalyp aıta keter másele – qor jetekshisi Ǵarıfolla Jambozov úkimettik emes uıymnyń ókili retinde azamattyq qoǵamnyń negizin salyp otyrǵan aıtýly azamattyń biri. О́ńirdegi ózge de ÚEU ókilderimen birlesip, jyl saıyn azamattyq sharalar ótkizedi. Qaıyrymdylyq kórsetip, aınaladaǵy eldi mekenderdegi az qamtylǵan otbasylarǵa turaqty túrde demeýshilik jasap otyrǵan qyzmeti taǵy bar.
Jyl saıyn sáýir aıynda Oral –Atyraý kúre joly boıyndaǵy áýlıe aıaldamasynda Oral qalasynyń bir top belsendi azamattarynyń kúshimen tazalyq senbiligi ótedi. Bul «Tolaǵaı» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Nurlan Sádirdiń bastamasynan týǵan edi. Mine, jetinshi jylǵa ketip, dástúrli sharaǵa aınaldy. Dál osy senbilik nátıjesinde zırat basynda paıda bolǵan «Alash alleıasynda» balapan terekter boı túzep ósip keledi. Buıyrsa birer jylda bul jer shaǵyn ormanǵa aınalsa kerek.
Elimizde 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde atalyp ótiledi. Biraq dál osy kúndi qalaı atap ótýdiń biryńǵaı úlgisi qalyptasa qoımaǵandaı. Iri qalalarda mıtıngi bolyp, eskertkishke gúl qoıylar. Jalpyhalyqtyq shara, ortaq úlgi joq qoı. Al batysqazaqstandyq belsendi azamattar dál osy kúni jazyqsyz qurban bolǵan Alash ardaqtylaryn áýlıe basynda as berip, duǵa qylyp eske alýdy usynǵan. Ǵarıfolla Jambozov bul ıdeıany birden qoldaı ketti. Mine, birneshe jyldan beri 31 mamyr kúni Dádem ata basynda iri qara soıylyp, úlken as beriledi. Jahansha Dosmuhameduly atyndaǵy «Qaıratker» qorynyń jetekshisi, alashtanýshy ǵalym Dámetken Súleımenova bas bolyp, dál osy jerde Alash qaıratkerleriniń ómir jolyna arnalǵan ǵylymı konferensııa da ótti.
Batys óńirindegi halyqtyq merekeniń biri 14 naýryzdaǵy «Kórisý kúni» de bul jerde ulan-asyr toı bolyp ótedi. 16 jeltoqsan – Táýelsizdik merekesinde de osynaý Ulyq kúndi jaqyndatý jolynda qurban bolǵan barsha Alash azamattarynyń arýaǵyna as berip, Quran baǵyshtaý dástúrli sharalardyń birine aınalǵaly qashan. Osynyń bári kıeli meken, áýlıelik zııarat oryndarynyń búgingi mıssııasyn aıqyndap turǵandaı. Árıne, munyń bári osy kıeli jerdiń ıesi, Jumaǵazy hazirettiń urpaǵy Ǵarıfolla qajy Jambozovtyń jańashyl qasıetinen, kóregendiginen der edik.
О́tken jyly Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynan keıin elimizde úlken qozǵalys, shyn máninde rýhanı jańǵyrý jumystary bastaldy ǵoı. Sol sharalardyń aıasynda Batys Qazaqstan oblysyna issaparmen kelgen «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń mamandary óńirdegi kıeli jerlerdi túgel aralap shyqqan edi. Árıne óńirdegi kıeli nysannyń bári óz dárejesinde qyzmet qylyp turǵan joq. Biraq astanalyq meımandar Jumaǵazy haziret zıratyn bir kórgende-aq «Bul jer Qazaqstannyń jalpyulttyq 100 nysanynyń qataryna kirýge laıyq eken» degen sheshim qabyldaǵan. О́ıtkeni jaı kúnderi-aq adam aıaǵy úzilmeıtin kıeli nysanda senbi-jeksenbide 250-300 adamǵa deıin jınalady. Olardyń bárine de osy jerde túser oryn, as isher dastarqan daıyn. Uqypty uıymdastyrýdyń arqasynda zııaratshylarǵa qyzmet kórsetý joǵary dárejede jolǵa qoıylǵan.
...Osydan birneshe jyl buryn áldebir jomart jannyń demeýshiligimen Dádem ata zııaraty basynda ásem meshit turǵyzylǵan bolatyn. Sol jyly-aq meshittiń ishki mańdaıshasyna qos qarlyǵash uıa salypty. Adam aıaǵy úzilmeıtin meshitke kıeli qustyń qalaı úıirsektegeni bizge jumbaq. Mine, sodan beri qarlyǵash balapanyn órgizip alyp ketkenshe meshittiń esigi jabylmaıtyn boldy.
«Mań dala.
Mańda jatqan qabir ǵana,
Daryǵan dəl osynda sabyr dara.
Ishinen Dədem ata meshitiniń,
Qarlyǵash uıa sapty qabyrǵaǵa.
Budyr joq.
Tas qabyrǵa bul zamanǵy,
Belgisiz – munda qansha muń qamaldy.
Qas sheber – qıǵash qanat qarlyǵashym,
Seniń de bilip jatyr kim baǵańdy...
Meshittiń mańdaıyna uıalapsyń,
Qashtyń ba qapasynan qııanattyń.
Ilikpes jerge uıa iliktirip,
Úı soǵyp alypsyń-aý, tııanaqtym.
Panalap tirini emes, ólgenderdi,
Rýhpen qaladyń ba emdelgendi.
Mekenin məńgiliktiń tańdadyń ba,
Tursyn dep oılandyryp kelgenderdi.
Bul belgi, qaraı berdim, kókten be dep,
Túsirdim sýretke eppen bólek.
Jetilip balapany ósken be dep,
Shýaǵyn mama-qustar tókken be dep.
Dəmetip adamdardan Adamshylyq,
Uıasyn amanattap ketken be dep...», – oraldyq aqyn Darıǵa Mushtanova apamyzdyń osy óleńi Jumaǵazy qaziret zııaratynyń tylsym syryn, adam janyna tynyshtyq syılaıtyn erekshe qasıetin bildirip turǵandaı.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
