Shuǵyl kómek berýdiń tıimdi úlgisi

Reseı úkimetiniń TMD elderi aýma­ǵyn­da Avarııalar men apattar kezindegi jedel qyzmetterdi shuǵyl shaqyrý júıesin qurý jáne engizý týraly usynysy aıasynda Qazaqstan Premer-Mınıstriniń tap­syrmasyna sáıkes, 2012 jyly Qazaq­standa «ERA-GLONASS» analogyn res­pýb­­lı­kamyzda qurýdy úılestirý úshin mem­­leketaralyq jumys toby qurylǵan. Bul júıe – Qazaqstan, Belarýs jáne Re­seı ara­­syndaǵy úshjaqty úkimet­ara­­lyq kelisim negizinde «Dońǵalaqty kólik qu­ral­­darynyń qaýipsizdigi týraly» 018/2011 Keden odaǵynyń (KO) tehnı­ka­lyq reglamentine sáıkes ázir­lenip jat­­qan jáne aýyr jol-kólik oqıǵalary kezin­de shu­­ǵyl jedel qyzmetterdiń áreket etý ýa­qy­­tyn qys­qartýǵa baǵyttalǵan áleýmettik joba. 

KO-nyń talaptaryn oryndaý maq­satynda 2013 jyly Qazaqstan Kólik jáne kom­mýnıkasııa mınıstrligi GPS/GLONASS, UMTS/GSM tehnologııalary negizinde Avarııalar men apat­tar kezinde shuǵyl shaqyrý­dyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesin ázirleýge arnalǵan tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdeme (TEN) ázirledi. TEN barlyq múddeli organdarda maquldandy. Tehnıkalyq regla­ment­terge sáıkes, 2015 jyldyń 1 qań­­tarynan bastap kólik quraldaryn shu­ǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmet­terdi shaqyrý qurylǵysymen jabdyqtaý boıynsha normalar kúshine endi. 

Investısııalar jáne damý mınıstr­ligi 2016 jyly avarııalar men apattar kezin­degi shuǵyl shaqyrý júıesi jo­basy­nyń ákimshiliktendirýin Aero­ǵarysh komı­tetine (Qazǵarysh) tapsyrdy, ol keıin­nen Qorǵanys jáne aeroǵarysh óner­kásibi mınıstrliginiń qaramaǵyna ótti. Qazǵarysh jedel qyz­met kórsetý qyzmetteri shuǵyl shaqy­rý júıesiniń ázir­leý­shisin anyq­taý boıynsha konkýrs jarııa­lady. Konkýrs jeńimpazy bolyp Qor­ǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mı­nıstr­liginiń Aeroǵarysh komıteti «Ulttyq ǵarysh­tyq zertteýler men tehnologııalar or­ta­lyǵy» AQ «Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty» EJShS (Instıtýt) anyqtaldy. 

2017 jylǵy 1 qańtardan bas­tap M sa­na­tyndaǵy (jolaýshylardy ta­symaldaý úshin paıdalanyla­tyn) kólik quraldaryna jáne N sana­tyn­daǵy (taýarlardy tasymaldaý úshin paıdalanylatyn) avtokólikterge ar­nalǵan shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyz­­metterdi shaqyrý qurylǵysymen jab­­­­­dyqtaý mindetterin belgileıtin KO-nyń teh­­nı­kalyq reglamentiniń talap­tary kúshine endi. 2017 jyldyń sáýirin­de jú­ıe­niń operatory bolyp «Ǵarysh­tyq teh­nıka jáne tehnologııalar ınstı­týty» EJShS taǵaıyndaldy. Keden oda­ǵy teh­nık­­a­­lyq reglamentiniń ta­la­p­tary Eýro­pa­lyq odaqtyń retteýshi or­­gan­­dary­nyń kel­isiminen ótkenin de aıta ketken jón. Derek­terdi jiberý bir­yńǵaı standart boıyn­sha EAEO-da da, Eýropalyq odaqta da eCall júıesi ar­qy­ly júzege asyrýǵa qol jet­kizildi. Jol-kólik oqıǵalary kezin­de qaı jerde bol­sańyz da, meıli Eýropa­da, Bela­rýs, Re­seı elderinde, álde Qazaq­stan­da bol­­syn ýaqtyly kómek kórsetiletin bolady. 

Osy júıege uqsas jobalar kórshi elderde de qoldanysqa engizilgen. Máse­len, Reseıde 2017 jyldan bastap «ERA GLONASS» apattar kezinde shuǵyl áre­ket etý júıesi jumys isteı bastady. Bul álemdegi alǵashqy mindetti jáne tegin shuǵyl shaqyrý júıesi bolyp tabylady. Belarýs Respýblıkasynyń jol­­­darynda jáne ózge de tótenshe jaǵ­­daı­­lardaǵy apattar, jol-kólik apat­tary tý­raly osy elde GPS/GLONASS sıg­nal­d­aryn qoldaný arqyly jedel aqpa­rat alýǵa arnalǵan «ERA-RB» júıesi bar. 

Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi – navıgasııalyq spýtnıktik júıelerdiń sıgnaldary men derekterin paıdalana otyryp jumys isteıtin, shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmetterge Qazaqstannyń avtomobıl joldaryndaǵy jol-kólik oqıǵalary jáne ózge de tótenshe jaǵdaılar týraly qalypqa túsirilgen aqparat berý­di qamtamasyz etetin memlekettik avto­mat­tandyrylǵan aqparattyq júıe. Ol GPS/GLONASS sııaqty navı­gasııalyq spýt­nıktik júıelerdiń derekterin qol­daný arqyly jumys isteıdi. Atalǵan spýt­nıktik derekterdi paı­dalaný jol-kólik oqıǵasyna ushy­raǵan jáne kólik quralynyń naqty ornalasqan jerin jedel anyqtaýǵa múmkindik beredi. 

Atalǵan shuǵyl shaqyrý júıesiniń negizgi mindeti – arnaıy qyzmetterdi habar­dar etý ýaqytyn qysqartý, ıaǵnı qut­qarý qyzmetteri kelgenge deıin jol-kólik apat­tarynda zardap shekken adam­darǵa psı­hologııalyq qoldaý kórsetý jáne ulttyq joldardaǵy ólim-jitimdi tómen­detý, apat bolǵanda adamdardy qolaı­ly jaǵdaımen qamtamasyz etý úshin ınnovasııalyq qural jasaý.

Mobıldi telefonnan aıyrmashy­lyǵy, ol barlyq uıaly baılanys operator­larymen jumys isteıdi. Tótenshe jaǵdaı týraly aqparatty berý úshin qurylǵy aımaqtaǵy eń joǵary sıgnal deńgeıin avtomatty túrde tańdaıdy. Jedel-qutqarý qyzmetterine jiberil­gen Avarııalar men apattar kezindegi shu­ǵyl shaqyrý trafıgine uıaly baı­lanys operatorynyń derekter jeli­leriniń aıtarlyqtaı shamadan tys júk­telýine qaramastan, tótenshe jaǵ­daı oryn alǵan derekter paketin jetkizýge múmkindik beretin basymdyq mártebesi berildi. Jelide telefon qońyraýlary kóp bolǵan jaǵdaıda aqparat berý úshin basqa abonentterdiń telefon qońy­raýlary óshirilýi múmkin. Bul óz keze­ginde júıeniń operatoryna qaýip-qater sıgnalyn berýdi qamtamasyz etedi. 

Osy júıe ornatylǵan avtomobıl ıelerine oqıǵanyń oryn alǵany týraly operatorǵa túsinik berý qajet emes. Operator kólik quralynyń ornalasqan jeriniń dál koordınattaryn ózi alady. Bul júıe bastapqyda tek standartty rejimde jumys isteıdi, ıaǵnı ope­ratorǵa tótenshe jaǵdaı týraly sıg­nal beredi. Júıeniń adamdardy qutqarý bazalyq fýnksııasy únemi tegin bolady. 

Júıeni qurý boıynsha jobany iske asyrý merzimi – 2016-2018 jyldar. 2018 jylǵy baǵdarlamalyq qamtamasyz etý jumystarynyń ázirlenýi aıaqtalǵannan keıin júıe quraldarmen jabdyqtalyp, onyń aqparattyq qaýipsizdigine attestasııa júrgiziledi. Jobany 2018 jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanýda, odan keıin vedomstvoaralyq komıssııa júıeni ónerkásiptik paıdalanýǵa engizý týraly sheshim qabyldaıdy. 

Avtokólikterde ornatylǵan avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi bar avtomobıl ıeleri onyń qosylý týraly alańdaýdyń qajeti joq. Júıeni ónerkásiptik paıdalanýǵa engizgennen keıin bul túıme avtomatty túrde jumys isteıdi. Avtomobılderdi tirkeý avtomobıl óndirýshiler, dıstrıbıýtorlar nemese attestattalǵan ornatý ortalyqtary arqyly jasalady. Júıeniń operatory – Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty kólik quraldaryn tirkeýdi júzege asyrady. Qazirgi ýaqytta ınstıtýt júıeni reseılik «ERA-GLONASS» operatorymen biriktirýdi júzege asyryp jatyr. Roýmıngtik kelisim qazir qol qoıý satysynda. Osy arqyly Reseı aýmaǵynda kómekke muqtaj qazaqstandyq júrgizý­shiler qutqarylady. Sondaı-aq Qa­zaqstan aýmaǵynda kórshi memle­ket­tiń júrgizýshileri bizdiń qutqarý­shy­larymyzdan kómek ala alady.

Qorytyndylaı kele, Qazaqstanda paı­dalanylyp jatqan shuǵyl qı­myl­daı­tyn jedel qyzmetterdiń quryl­ǵysymen jabdyqtalmaǵan avtomobılder úshin Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi mindetti emes ekenin aıtyp ótken jón. Alaıda jeke qaýipsizdik úshin jáne joldaǵy kezde, kez kelgen basqa da tótenshe jaǵdaıda kómek kórsetý maq­satynda atalǵan júıe derbes ornatylýy múmkin. Ol úshin attestattalǵan or­natý ortalyqtarynyń birine habar­la­sýǵa bolady. Olardyń tizimderi ja­qyn arada Avarııalar men apattar kezin­degi shuǵyl shaqyrý saıtyna (evak.online) ornalas­tyrylady. Bul jerde ár­kim joldardaǵy qaýipsizdiktiń qan­sha­lyq­ty mańyzdy ekenin ózi sheshýi kerek.

Sonymen qatar buǵan deıin Bas kólik prokýratýrasy málimdegendeı, memleket aýmaǵyna atalǵan qurylǵysy joq avtomobılderdi kirgizýge shekteý joq, óıtkeni olar sertıfıkattalǵan dılerlik ortalyqtarda ornatylýy múmkin. Bul rette Qazaqstan aýmaǵynda odan ári paıdalanýǵa jáne áke­lingen kólik quraldaryn tirkeý úshin kólik quraldary shuǵyl shaqyrý quryl­ǵysymen jabdyqtalýy kerek.

Marat NURǴOJIN,

Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri

ATYRAÝ