Qazaq kúresine qoldaý kerek

Jaqynda Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń ótken jylǵy ju­mystaryn qorytyndylaýǵa jáne aldaǵy maqsat-mindetterin tal­qy­laýǵa arnalǵan alqa otyrysy ótti. Oǵan tól kúresimizden oblystyq fe­derasııalardyń basshylary men bapkerler qatysty.

Jaqynda Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń ótken jylǵy ju­mystaryn qorytyndylaýǵa jáne aldaǵy maqsat-mindetterin tal­qy­laýǵa arnalǵan alqa otyrysy ótti. Oǵan tól kúresimizden oblystyq fe­derasııalardyń basshylary men bapkerler qatysty.

Bul jıynda tól kúresimizdiń bolashaǵy tóńireginde kóptegen máseleler kóterildi. Aldymen Dúnıejúzilik qazaq kúresi fe­derasııasynyń prezıdenti Serik Tókeevtiń baıandamasy tyń­dal­dy. Serik Adamuly byltyrǵy jyldyń qorytyndysy týraly baıandama jasaǵanymen, qazaq kúresin damytý máselesine ne­gizgi ekpindi jasady. Onyń aıtýynsha, búgingi kúnge deıin qa­zaq kúresinen segiz ret Azııa, bir ret Eýropa jáne úsh ret álem chempıonaty ótkizildi. Sonymen birge, kúresten eresekter, jastar men jasóspirimder arasyndaǵy el bi­rinshiligi, kúsh atasy Qajymuqanǵa, Qazaq­stan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyq­ty­rý­shysy Baqytjan Jańbyrbaevqa jáne sambodan álem chempıonatynyń kúmis júldegeri Erzat Tókeevke arnalǵan dástúrli halyqaralyq jarystar uıymdastyrylyp keledi. Al byltyr 9 respýblıkalyq jáne 4 halyqaralyq týrnır ótse, aldaǵy kezde federasııanyń bekitilgen kestesine sáıkes birneshe úlken jarystar ótkizý josparlanýda.

Osy oraıda Serik Adamuly byltyr tuń­ǵysh ret ótkizilgen «Qazaqstan barysy» týr­nırine jeke toqtalyp ótti. Bul týrnır ótken jyly halyq arasynda úlken rezonans týdyr­ǵan týrnır bolyp sanalady. Sondyqtan federasııa basshysy onyń maqsatyn aıta kelip, atalǵan týrnırdi dástúrge aınaldyrýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Onda ol byltyr «Qazaqstan barysy» týrnıriniń júlde qory 300 myń AQSh dollary bolsa, bıylǵy jarys­ta júlde qorynyń 450 myń AQSh dollary bolatynyn málimdedi. «Byltyr «Qazaqstan barysy» týrnıriniń Qyzylorda oblysy ákim­diginiń jáne KTK telearnasynyń qoldaýymen ótkenin bilesizder. Soǵan baılanysty biz bel­gili qoǵam qaıratkeri, Dúnıejúzilik qazaq kú­resi federasııasynyń birinshi vıse-prezıdenti Islam Ábishevke, federasııamen tize qosyp jumys istegen Qyzylorda oblysynyń ákimi Bolatbek Qýandyqovqa, oblys ákiminiń orynbasary, qazaq kúresinen Azııa federasııa­sy­nyń prezıdenti Rzaqul Nurtaevqa, KTK te­learnasynyń bas dırektory Arman Shoraevqa alǵysymyzdy bildiremiz. Osy azamattardyń qoldaýymen qazaq kúresinen úlken týrnır ótkizildi. Bul týrnır endi dástúrge aınalyp, onyń júlde qory 450 myń AQSh dollary bolady. Ol júlde 1-8 oryn alǵan balýandar men bapkerlerge taratylady», dedi S.Tókeev.

Sonymen birge, jıynda byltyr Lıtvanyń Palanga men Shıaýlıaı qalalarynda kúres túr­lerine arnalǵan sımpozıým men II Eýropa oıyndary sııaqty qazaq kúresi qatysqan ha­lyq­aralyq jarystardyń mańyzdylyǵy týraly áńgime qozǵaldy. Osy másele boıynsha Serik Tókeev Lıtvada ótken Eýropa oıyndary men sımpozıýmda tól kúresimizdiń tarıhy, ony damytý jóninde baıandama jasalǵanyn, al fede­ra­sııa­nyń ókilderi, bapkerler men mamandar onda ata kúresimizden jarystar ótkizýge kó­mek­te­sip, biraz nasıhat jumystaryn júrgizip qaıt­qanyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, jalpy byl­tyr qazaq kúresin damytýǵa arnalǵan osyndaı jumystar atqaryldy. «Qazirgi kezde, – dedi ol, – álemniń ár túkpirinde tól kúre­si­mizden federasııalar ashylyp jatyr. Máse­len, Polsha, Estonııa, Reseı, Grekııa, Uly­brı­tanııa elderinde ashylyp jatsa, buǵan nege qýan­basqa. Al ótken jyly kúresten Túrkııanyń Antalııa, Irannyń Gorgan qalalarynda álem kýbogy men chempıonaty ótti». Osy oraıda Serik Adam­uly bola­shaq­ta qazaq kúresinen 60-tan astam elde federasııa­nyń ashylatynyn, sóıtip, ony Azııa oı­yndarynyń, sosyn Olım­­pııa oı­­yndarynyń baǵdar­lamasyna engizý josparlanyp otyrǵanyn jetkizdi.

Al búginge deıin jasalǵan eń basty jumys, bul, árıne, qazaq kúresiniń Halyqaralyq kúres túrleri qaýymdas­tyǵy­nyń (FILA) músheligine kirgenin aıtýǵa bolady. Qazirgi kezde osy mártebeli uıymǵa múshe bolýdyń arqasynda tól kúresimizdiń tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyna taralýyna múmkin­dik jasalyp otyr. Endi qazaq kúresi FILA aıasynda ótetin barlyq dodalardyń baǵdarla­masyna kiretin bolady. Máselen, byltyr ata kúresimizdiń dúnıejúzilik jáne eýropalyq oıyndardyń baǵdarlamasyna ense, bıyl tórt jylda bir ret ótetin Tası oıyndarynyń aıasyndaǵy jarystarǵa kiredi dep kútilýde. Osy rette byltyr kúresimizdiń Úndistannyń Pýne qalasynda dástúrli kúres túrlerinen ótken festıvaldiń baǵdarlamasyna enip, sol segizinshi ret jalaýy kóterilgen jarysta qazaq kúresinen beldesýlerdiń ótkenin aıtýǵa bolady. Bizdiń kúresten jarystar ózge elderde tóbe kórsetip jatsa, árıne, jaqsy. Degenmen, aldaǵy kezde tól kúresimizdi nasıhattap, ony áli de damytý úshin atqarylatyn ju­mystar az emes. Jańaǵy jarystarǵa balýandar men bapkerler memleket atynan ǵana baryp jatqan joq. Olar Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasy men jekelegen jany jomart, qoly ashyq azamattardyń kómegimen shet elderge shyǵyp, jarystarǵa qatysyp jat­qanyn aıtýymyz kerek. Olardyń jolaqysy, jatyn orny men táýliktiginiń bárin federasııa men demeýshiler kóterip jatyr.

Máselen, balýandardyń jaqynda ǵana shet elderde ótken jarystarǵa belgili azamat Islam Ábishev, Qyzylorda oblysy ákiminiń or­ynbasary Rzaqul Nurtaev sııaqty jana­shyr­lardyń kómegimen baryp keldi. Árıne, bizdiń kú­reske jekelegen azamattardyń demeýshilik ja­sap jatqany kóńilimizdi ósiredi desek te, bizge ózimizdiń halqymyzdyń atymen atalatyn kúreske (dúnıe júzi boıynsha halyqtyń ataýyn ıelengen jalǵyz kúres túri) memleket tarapynan únemi qoldaý kórsetip, ony damytýǵa júıeli jumystar júrgizilse degi­miz keledi. Eger memleket, Úkimet ózi bas bolyp, ata kú­resimizdi damytýǵa nıet bildirse, onda sheshil­meıtin máseleniń qalmaıtynyna sóz berýge bolady. Sonymen birge, «Samuryq-Qa­zyna» qory velosport sııaqty qazaq kúre­si­ne de qol­daý kórsetse, artyq etpes edi. Mu­nyń báriniń bolashaqta bolatynyna senemiz. Degenmen, bú­gingi kúnniń máselesin erteńge qal­dyryp, mem­lekettiń qazaq kúresin damytýdy qol­ǵa alýǵa tolyq múmkindigi bolyp turǵanda, bul másele qazir sheshilse nur ústine nur bolar edi.

Alqa otyrysynda qazaq kúresine memle­kettiń qoldaýy jetkiliksiz ekeni sol jerde pikir alysqan oblystyq federasııalar men bap­kerlerdiń sózderinen ańǵarylyp turdy. Qa­zirgi tańda elimizde tól kúresimizben 15 myń balýan aınalyssa, olardy 500 bapker jat­tyqtyrady eken. Máselen, Aqmola oblysynda – 40, Aqtóbe oblysynda – 26, Almaty oblysynda – 16, Atyraý oblysynda – 20, Shy­ǵys Qazaqstanda – 40, Jambyl oblysynda – 42, Batys Qazaqstanda – 14, Qaraǵandy oblysynda – 50, Qyzylorda oblysynda – 26, Qos­tanaı oblysynda – 8, Mańǵystaýda – 15, Pavlodar oblysynda – 40, Soltústik Qazaq­stan oblysynda – 17, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 60 bapker bolsa, Astana qalasynda – 4, al Almatyda 7 maman jumys isteıdi. Osy­ǵan qaramastan, oblystarda qalalyq, aýdan­dyq týrnırler men jarystar ótkizilip keledi. Mu­ny endi jergilikti bapkerlerdiń tól kú­resi­mizge jany ashyǵandyǵy ǵana emes, kúresti damytýdaǵy zor eńbegi dep baǵalaýǵa bolady.

Jıynda osy másele boıynsha bilikti bapkerler Dıqanbaı Bıtkózov pen memlekettik jattyqtyrýshy Marat Jaqyt, Jambyl, Shy­ǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystyq federa­sııalardyń prezıdentteri Jeten Medeýov, Amantaı Kasımov pen Vıktor Lım jáne Astana qalalyq federasııasynyń prezıdenti Ulan Quttybaev, AQSh-ta tuńǵysh ret Qazaq kúresi­nen federasııa ashqan Almas Musabekov, bel­gili bapker Jeńis Bıtkózov sóz sóılep, oı-pikirlerin aıtty. Munda Jambyl oblystyq federasııasynyń basshysy óńirde qazaq kúre­sin damytýda istelip jatqan ju­mys­tardy aıta kelip, basqa sport túrlerimen salystyrǵanda tól kúresimiz áli de qoldaýdy qajet etetinin, mysaly, Jambyl oblystyq boks federa­sııa­sy­nyń sportshylarǵa aı saıyn shákirtaqy ta­ǵaıyndaıtynyn, olarǵa memleket pen respýb­lıkalyq federasııa tarapynan úlken qoldaý kórsetiletinin jetkizdi. Osyndaı qoldaý-kó­mek qazaq kúresine de kerek degen pikirin bil­dirdi. Sol sııaqty basqa oblystyq federa­sııa­lardyń basshylary da óz sózderinde tól kú­resimizdi damytý úshin aldymen onyń tabı­ǵa­tyn túsinip, oǵan degen qyzyǵýshylyqty arttyrý kerektigin, osylaı jıi-jıi bas qosyp, kúres máselesin qozǵaı berýdi usyndy.

Osy jerde qazaq kúresin nasıhattap, damytýdy qolǵa alǵan Qaraǵandy oblystyq federa­sııasynyń jumysyna rıza bolmasqa amal joq. Bul oblysta federasııany Vıktor Lım degen azamat basqaryp keledi. О́zi kásip­ker, qazaq dese júregi tolqyp, eljirep ketetin elimizdiń naǵyz patrıoty. Kezinde áke-sheshesi Qazaqstanǵa ke­lip, osynda týǵan Vıktor Afa­nasevıchtiń qazaq kúresine qyzy­ǵý­shyly­ǵyn oıatqan adam – abyz bapker Dıqanbaı Bıtkózov eken. Dıqanbaı aǵa­nyń aıtýynsha, ol Vıktor Lımmen bir saǵat bo­ıy qazaq kúresiniń tarıhy, onyń erekshelikteri men basqa kúresterge qaraǵanda aıyrmashylyq­tary týraly áńgime­lesken eken. Uzyn sózdiń qysqasy, D.Bıtkózov Vıktor Afanasevıchtiń oblystyq federasııany basqarýǵa kelisimin alypty. Qazir ol bas­qaratyn federasııa elimiz­de aldyńǵy qatarda. Onyń oblysta tól kúre­si­mizdi damytýda atqa­ryp jatqan jumystary shyq bermes Shyǵaı­baılardy aıtpaǵanda, kóp­tegen qazaqtyń qaltalylaryna úlgi bolýy tıis.

Jıynda qazaq kúresin damytýǵa baıla­nys­­ty basqa da kóptegen máseleler qaraldy. So­ńynda Dúnıejúzilik qazaq kúresi federa­sııa­synyń tól jarysymyzdan bıyl ótetin týrnırler men birinshilikterdiń kestesi túzilip, aldaǵy maqsat-mindetteri aıqyndaldy.

P.S. Qazirgi kezde kúres kileminde dúnıe júzi moıyndaǵan bir shyndyq bar. Ol qazaq kú­re­siniń álemdegi eń taza kúres retinde moıyndalǵany. Byltyr kórshilerimizdiń kúres túrleri FILA-ǵa múshe bola almaı jatqanda, bizdiń kúres birden múshelikke qabyldandy. Onyń sebebi, bizben ózderin básekeles sanaıtyn ózbekterdiń «kýreshiniń» ózindik kıim úlgisiniń bolma­ǵa­nynda eken. Olar beldeskende japondardyń dzıýdo kúresiniń kımonosyn kıip shyǵady. Al qa­zaq kúresinde ózderiniń kúrteshesi, burynǵy batyrlardyń saýyttaryna uqsaıtyn kıimderi bar. Bizdiń kıim basqa birde-bir eldiń sporttyq kıimine uqsamaıdy. Ulttyq kúrestiń ádis-tásilderi de erekshe. Sosyn bizdiń kúres jer júzinde halyqtyń ataýyna ıe bolǵan jalǵyz kúres bolyp sanalady.

 Mine, osyndaı basqa kúres túrlerinen artyqshylyǵy kóp tól ónerimizdi nasıhattaýǵa bárimiz bir kisideı atsalyssaq, bul bizdiń ǵasyrlar boıy taram-taram urpaq arqyly jetken asyl qazynamyzdyń birin damytýǵa qosqan úlesimiz bolar edi.

Dastan KENJALIN.