Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy Qazaq eliniń adamzat tarıhyndaǵy orny týraly mańyzdy máselelerdi kótergeni belgili. Maqala, ásirese, qazaqtardyń Túrki jurtyndaǵy mańyzdy ornyna taǵy da bir ret nazar aýdardy:
«Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti «Qara shańyraǵy». Búgingi qazaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarıhı úderisterine eleýli úles qosty»
Rasynda da, Qazaqstan geografııalyq jaǵynan Túrki áleminiń qaq ortasynda ornalasqan. Qazaq eliniń terrıtorııasynyń alyp jatqan keń baıtaq dalasy kóshpendi ómir saltynyń jáne sol salt negizinde qalyptasqan Túrki órkenıetiniń tól besigi bolyp tabylady. Búgin túrki tektes elderdiń kópshiliginde joǵalyp bara jatqan Uly babalarymyzdyń qundylyqtary áli kúnge deıin qazaq ortasynda sabaqty jalǵasyn taýyp keledi. Endeshe, «Qazaq eli Túrki áleminiń ortalyǵy» degen pikir tek qazaqtyń ulttyq bolmysynyń kúsheıýine ǵana sebep bolmaıdy, oǵan qosa, ózimizben baýyrlas elderdiń de rýhanı jańǵyrýyna septigin tıgizbek. Basqasha aıtqanda, taǵdyrdyń ózi Qazaq eline mańyzdy jaýapkershilik júktep otyr. Qazaqtardyń ózderiniń shejireli tarıhyn zerdelep, oǵan ıe bolyp, myqty ulttyq biregeı qalyptastyrýy Túrki órnkenıetiniń jıyrma birinshi ǵasyrda jańa beleske kóterilýiniń alǵysharty bolyp tabylady. Sondyqtan Qazaq eliniń Túrki álemindegi ornyna jan-jaqty taldaý jasalyp, nasıhattalýy kerek.
Túrkilerdiń ata qonysy, shyqqan jeri, tórkini qaı jer ekendigi – ǵalymdardyń arasynda osy ýaqytqa deıin talqylanyp kele jatqan másele. Jalpy qabyldanǵan túsinik túrkilerdiń Altaı taýynan shyqqandyǵy bolsa da, basqasha pikirlerdi qoldaıtyn ǵalymdar da az emes. Keıbir ǵalymdar túrkilerdiń negizgi qonysy Edil men Jaıyqtyń arasy dese, keıbireýler Táńir taý men Aral teńiziniń arasy dep aıtady. Endi keıbireýleri Oral taýyn kórsetse, túrkilerdiń ata qonysy, qara shańyraǵy qazirgi Mońǵolııa aýmaǵy degen pikir de keńinen taraǵan.
Bul máselege tyń kózqaras usynǵan tatar ǵalymy Zákıev túrkiler bir jerden shyǵyp, búkil Eýrazııa aýmaǵyna tarady degen pikir Eýrosentrısttik ıdeologııany qoldaý úshin ortaǵa tastalǵan túsinik dep esepteıdi. Eýrosentrıstterdiń maqsaty – túrkilerdiń Orta Azııa, Kafkaz aımaǵy jáne Shyǵys Eýropaǵa keıinnen kelgen kelimsekter ekendigin dáleldeý jáne shyn máninde bul jerlerdiń úndi-eýropalyq taıpalardyń ata qonysy ekendigin dáıekteý. Bul arqyly eýropalyqtardyń osy atalǵan jerlerdi bıleýge huqyǵy bar ekendigine dáıek qalyptastyrý. Zákıevtiń pikirinshe, túrkiler atam zamannan beri qazirgi turǵan jerlerin mekendegen.
Túrik rýlarynyń bir jerden basqa jerge baryp, onda óz memleketterin qurýy ol jerde odan buryn túrikter bolmady degen maǵynaǵa kelmeýi tıis. Keshegi maqalasynda Elbasynyń «Eýropasentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq.» degen pikiri búgin Eýrazııanyń ár qııasynda otyrǵan túrki tektes halyqtar sekildi qazaqtardyń da atam zamannan beri osy jalpaq dalany mekendegendigin kórsetedi.
Qalaı bolǵanda da, Túrki áleminiń shet jaqtarynda otyrǵan túrki halyqtarynyń quramy basqa mádenıettermen shekarasy bolmaǵan ortalyqtan kelgen túrki rýlarymen jańaryp otyrǵany anyq. О́ıtkeni ózge mádenıettermen aralas-quralas otyrǵan túrki elderiniń ol mádenıetterdiń yqpalynda qalmaýy, árıne, múmkin emes. Bul úderis kezinde shette otyrǵan túrikterdiń túrkilik bolmysynyń álsireýi de zańdy. Alaıda bul úderisti bolymsyz dep baǵalaýǵa bolmaıdy. Tipti, Túrki órkenıetiniń eń úzdik úlgileri osy jat mádenıettermen aralasý aımaqtarynda paıda bolǵan desek qatelespeımiz.
Dese de, Túrki órkenıetiniń tunyq halin ózderiniń dástúrli ómir saltyna baılanysty kóshpendilerdiń saqtap qalǵandyǵynda daý joq. Bálkim osy «ortalyqtaǵy túrkilerdiń» naǵyz túrkilik dúnıetanymdy aıshyqtaıtyn bolmystaryna baılanysty, shettegi túrkiler artta qalǵan týysqandarynyń jerin «ata qonys», «qara shańyraq» dep te ataǵan bolýy múmkin. Til turǵysynan aıtar bolsaq, Mahmýt Qashqarıdiń de jazyp ketkenindeı, «Eń taza, eń tunyq túrik tilin qalaǵa kelmegen, basqa tilderdi bilmeıtin túrki taıpalary sóıleıdi.» Demek, Túrki áleminiń ortalyǵynda Uly dalany mekendegen kóshpendiler negizgi túrki tilin, mádenıetin, dúnıetanymyn, tipti memlekettiligin saqtap qalǵan bolyp shyǵady. Sondyqtan Túrki áleminiń ishki jaǵynda ornalasqan túrkiler Túrki áleminiń ata qonysy, qara shańyraǵy bolyp tabylady.
Túrkilerdiń qara shańyraǵy máselesine búgingi qazaq shejire dástúrinen jaýap izdeıtin bolsaq, óte qyzyqty jaıttarǵa kýá bolamyz. Qazaqtarda kóneden kele jatqan «Túrkimen – tór aǵam, О́zbek – óz aǵam» degen maqal bar. Osy qanatty sózdi Máshhúr Júsip Kópeı shejirege súıene otyryp taldaǵanda, bul maqalǵa saı túrkimender, tek qana qazirgi Túrkimenistannyń túrkimenderi ǵana emes, burynǵy Osmanly elinde turǵan barsha túrki rý-taıpalary qazaqtardan bes ata úlken; al ózbekter qazaqtardan úsh ata úlken dep jazady. Sonda qazaqtar túrki aǵaıyndardyń eń kenjesi retinde qara shańyraqqa ıe bop qalǵan bolady. Qazaq sanasyndaǵy bul túsinik Maǵjan Jumabaıdyń óleńinde de óz kórinisin tapqan:
Turanda túrik oınaǵan uqsap otqa,
Túrikten basqa ot bolyp jan týyp pa?
Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda,
Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?
Túrki memlekettiligi tarıhy turǵysynan qarasaq, negizinen Túrik memeklettiligin Kóktúrik qaǵanatymen bastaǵan jón. О́ıtkeni Kóktúrik qaǵanatynan bastap, barlyq bıleýshiler qaǵanattyń basynda turǵan Kóktúrik áýletinen saılanǵan. Jalpy, bizdiń túrik atalýymyz da osy áýlettiń atymen baılanysty. Hazar bıleýshileri de, Qarahandar bıleýshileri de osy Kóktúrik rýynan edi. Al endi keıingi zamanda osy alyp qaǵanatty qalpyna keltirgen Shyńǵys han boldy. Shyńǵystan keıin barlyq handar Shyńǵys urpaǵynan shyǵatyn boldy. Olar tóre dep ataldy. Tóre sózi men túrik sóziniń arasynda baılanys bar ekendigi ózdiginen kórinip tur. О́ıtkeni tóreler sol kóne túrik memlekettilik dástúrin jańǵyrtqan bolyp tur.
Shyńǵys hannan keıin túrki memlekettiligin jalǵastyrýshy Joshynyń urpaqtary ıaǵnı Altyn Orda boldy. О́ıtkeni Shaǵataı men Úgedeı urpaqtary parsy memlekettilik dástúriniń yqpalynda qaldy, al Tóleniń urpaqtary Qubylaıdan keıin Iýan atymen qytaı memlekettiliginiń jalǵasy bolyp ketti. Tóleniń basqa bir uly Qulaǵý Iran memleketiniń bólshegi bolyp sanalady. Al Altyn Orda ydyraı bastaǵanda jáne Reseı Altyn Orda muragerleri Úlken Orda, Qazan, Astrahan, Kóshim, Noǵaı jáne Qyrym handyqtaryn jaýlaı bastaǵanda, bul basqynshylyqqa 1847 jyly sońǵy hany Kenesary ólgenge deıin tótep bergen Qazaq handyǵy – Altyn Ordanyń tikeleı murageri edi.
Búgin qazaqtardyń shejire dástúrinde tórelerdiń erekshe qurmetke bólenýi Qazaq eliniń ejelden jalǵasyp kele jatqan túrki memlekettiliginiń jalǵasy ekendigin dáleldep tur. Bir jaǵynan osy shejire dástúrine negizdelgen ulttyq sana, endi ekinshi jaǵynan Qazaqstannyń geografııalyq ortasy Qazaq elin Túrki órkenıetiniń qara shańyraǵyna aınaldyrady. Elbasynyń: «Tarıh pen geografııa túrki memleketteri men uly kóshpendiler ımperııalary sabaqtastyǵynyń aıryqsha modelin qalyptastyrdy. Bul memleketter uzaq ýaqyt boıy birin-biri almastyryp, orta ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı ómirinde óziniń óshpes izin qaldyrdy.» degen pikiri tarıhı sana men ulan-baıtaq dalanyń qazaqtyń ulttyq bolmysy turǵysynan qanshalyqty mańyzdy ekendigin eske salady.
Túrki mádenıeti turǵysynan qazaqtar soltústikte Edil men Jaıyq, ońtústikte Syrdarııa men Amýdarııa jaǵalaýlaryndaǵy qalalardan uzaq ómir súrgendikten, dalalyqtar retinde túrki mádenıetiniń eń saf úlgisin saqtaı bildi. Sondyqtan da qazaqtardyń ádet-ǵurpy, tili men ádebıeti, mýzykasy, dúnıetanymy, shejire dástúri naǵyz kóne Túrki órkenıetiniń jalǵasy bolyp tabylady. Bulaı bolýyndaǵy negizgi sebeptiń biri – HH ǵasyrǵa deıin qazaqtardyń Eýrazııanyń eń sońǵy kóshpendileri retinde ómir saltyn jalǵastyrýy bolsa kerek. Bir qyzyǵy, amerıkandyq ǵalym Brıýs Prıvratskı búgingi Qazaqstannyń ońtústigindegi Ahmet Iаssaýı jatqan «Iаssy» qalasynyń «Túrkistan» atalýyn ózbekter basym bolǵan basqa Orta Azııa qalalaryna qaraǵanda ol jerde «túrki mádenıetiniń naǵyz ókili qazaqtardyń basym bolýymen» baılanystyrady. Osy oraıda qazaqtardyń Shoqan jazyp ketkendeı, Islamnan burynǵy senim-nanymdaryn Islammen ushtarstyra bilgen túrkilik Islamynyń ókilderi ekendigin aıta ketken jón.
Qoryta aıtqanda, Qazaq eli – Túrki áleminiń qara shańyraǵy, ıaǵnı qasıetti shańyraǵy. Qara shańyraqta otyrǵan áýlettiń belgili jaýapkershilikteri bolatyndaı, qazaqtardyń da túrki tektes baýyrlary aldynda jaýapkershiligi bar ekendigin umytpaýymyz kerek. Bul jaýapkershilik qazaq halqynyń óziniń ata murasy, tarıhı jádigerleri, tili men salt-dástúrine ıe bolýdy, olardy jańa zaman talabymen úılestirýdi kerek etedi. Myqty eldiń bıik rýhy bolatynyn eskersek, eldigimizdi jańa urpaqqa jetkizýimiz úshin ata-babamyzdyń rýhanı murasyna ıe bolyp, ony jańǵyrta túsýimiz kerek.
Dinmuhammed Ámetbek,
Ankaradaǵy ANKASAM zertteý ortalyǵy
Eýrazııa bóliminiń basshysy, PhD doktor
