Taljan Raımberdıev: Rýhanııattyń sharyqtaýy

Tipti, qazaqtyń keıbir rý, taı­­­palarynyń ataýlary «qazaq» etno­nıminen talaı ǵasyr buryn belgili bolǵan deı kele, Elbasy tarıhymyzdyń aıtylyp júrgen kezeńnen áldeqaıda tereńde jat­qandyǵyna toqtalǵan, ıaǵnı ta­rıhymyzdyń kókjıegi 550 jyldan áldeqaıda tereń ekendigin aı­ǵaqtap otyr. 
Kez kelgen qoǵamdaǵy ǵylym men tehnologııalardyń damýynyń qozǵaýshy kúshi qarýly kúshter, ás­ker salasy ekendigi búgingi tań­da da zańdylyǵyn joǵaltqan joq. Mine, osy oraıdaǵy ata-ba­bamyzdyń «Bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aıbarly kósh­pendiler ımperııalary tarıh sah­nasyna shyqqan dáýirdiń sımvolyna aınaldy», deıdi Elbasy. Osynyń bári babalarymyz sonaý «Botaı» kezeńinde jylqyny qolǵa úıretip, metall óńdep, qarý-jaraq, saımandar shyǵarý tehnologııalaryn meńgerip, sol kezeńderdegi ǵylym-bilimniń Uly dalamyzda óz deńgeıinde da­myǵandyǵynyń aıǵaǵy. 
Mine, osy tehnologııalar men mádenıetimiz Uly dala topy­ra­ǵynan álemniń Shyǵysy men Ba­tysyna da, Teriskeıi men Kún­geıine de taralǵandyǵynyń ózi ejel­gi halyqtyń urpaǵy eken­digimizge aıǵaq, buǵan qalaı mar­qaı­­­masqa!

Árıne, tektilik, ulttyq kod – ol bizdiń genetıkalyq erekshe­ligimizdiń saqtalýy, ol da ata-ba­ba­larymyzdyń qan tazalyǵyna mán berýi aıtarlyqtaı dúnıe, sol zamanda medısınanyń da róli erekshe bolǵandyǵynyń belgisi. Onyń dáleli belgili Qytaı derek­terinen tabylǵan emshi О́teı Boıdaqtyń eńbekteri, ál-Farabı ba­bamyzdyń matematıkadaǵy, as­tronomııadaǵy, fılosofııadaǵy, mýzykadaǵy muralary búgingi tań­da da kókeıkestiligin joǵalt­qan joq deýge bolady.

Metaldardy balqytý jáne óń­deý tehnologııalarynyń sol zamandaǵy syrlarynyń bir­qatary búgingi urpaq úshin bel­gisiz bolyp turǵandyǵy belgili. My­saly, kómir, gaz joq za­manda metal­dy balqytý sııaqty teh­nolo­gııalardyń syrlary biz úshin bel­gisiz. 

Maqalada Uly dalanyń uly esimderin dáripteýge, bolashaq urpaq úshin óte qajet dúnıe, ási­rese mýzeı, galereıalarǵa erekshe mán berilýi asa quptarlyq jaǵ­daı. 

Sonymen qatar tarıhtyń ashyl­­­­­maǵan syrlaryn arhıvtik, arheologııalyq zertteýlerdi da­mytý arqyly qolǵa alý da jos­par­ǵa engizilip otyrǵandyǵy «Rý­­­­­­­­h­anı jańǵyrý» baǵytyndaǵy rý­ha­nııattyń, ınnovasııanyń kó­ri­nisterine jol ashyp sharyq­ta­týy sózsiz. 

Bul maqala qazaq halqynyń ǵana emes, túbimiz bir túrki ha­lyq­tarynyń mártebesiniń ús­temdigine de, bolashaǵyna da már­tebe bererlik týyndy ekendigi or­taq múddemizdi asqaqtatatyny anyq. 

Taljan Perdeshuly RAIMBERDIEV,

M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ prorektory, tehnıka ǵylymdarynyńdoktory, professor
 
ShYMKENT