Meniń Qazaq eline at basyn burǵandaǵy basty maqsatym – Qazaqstanda qurylǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy men Álem mońǵoldary kongresi bir-birine múddeles qurylym bolǵandyqtan osy tarapta atqarylyp jatqan istermen tanysý. Osy oraıda áýeli aıtpaǵym: Qazaqstan – dúnıe júzine tarap ketken qandastaryn jınap jatqan az eldiń biri. Bul neni bildiredi? Sóz joq, bul oqıǵa bolashaqta qýatty, áleýeti zor ulystyń irgetasyn qalaýǵa jasalyp jatqan umtylys. Qýatty, áleýeti zor el bolý úshin onyń ekonomıkasy, mádenıeti damyǵan, halyqaralyq arenadaǵy saıası salmaǵy nyq bolýy tıis. Qazirgi tańda Qazaqstan osy úrdisten tabylyp otyrǵan Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy memleketke aınalyp úlgerdi.
Odan keıin óz basym Nursultan Ábishulyna jahandyq geosaıasatta orny bar erekshe tulǵa retinde jáne jeke adamdyq qabiletine zor qurmetpen qaraımyn. Sonyń bir sebebin aıtaıyn: el ordasy Astanany alyp qarańyz, bul shahar kezinde Keńes odaǵyn astyqpen qamtý maqsatyn júktegen shaǵyn ortalyq edi ǵoı. Búgin qandaı? Jeke bir memlekettiń bet-beınesin dúnıe júzine aıshyqtaıtyn iri megapolıske aınalyp úlgeripti. Eń ǵalamaty, bul nebári 20 jyldyń ishinde atqaryldy.
Bulardan basqa meni tańǵaldyrǵan taǵy bir keremet is – Nursultan Nazarbaev ótken 2017 jyly bar-joǵy eki saǵattyń ishinde álem qazaqtary bas qosqan quryltaıdy ótkize otyryp, onyń basshylyq quramyn ózgertti. Sonymen qatar buǵan deıin atqarylǵan iske baǵa berip, alda atqarylar qyrýar sharýany josparlap úlgerdi. Qarańyz, sol mezette-aq Prezıdent tarapynan mindettelgen jumystar erteńinde atqarýshy bılik tarapynan dereý qolǵa alynyp, tıisti sharalar qabyldanyp jatty. Mine, bul naǵyz el basqarýǵa laıyq tulǵanyń qolynan keletin sharýa.
Jalpy áriden alyp qarasaq, qazaq pen mońǵol túp-tuqııany bir tamyrdan taraıtyn halyq. Ol jaıly meniń jazǵan kitabym bar. Iаǵnı biz b.z.d. IV ǵasyrda ómir súrgen kóshpeli Ǵun taıpalar odaǵynyń urpaǵymyz. Tarıhta Móde degen asa qýatty bıleýshi boldy. Móde hannyń áskerı áleýeti týraly kóne qytaı tarıhshylary tańdana, tamsana baıandaıdy. Iаkı tarıhymyz tereńdegen saıyn tegimiz toǵysady. Bertinde tek tildik turǵydan aramyz alystaǵany bolmasa, kóne kóshpendiler mádenıeti men turmysynyń jurnaǵy saqtalǵan jurt qazaq pen mońǵol ǵana. Osy oraıda este bolatyn dúnıe – búgingi Qazaqstan erte dáýirdegi ǵun men saqtardyń, orta ǵasyrdaǵy úlken ulys Altyn orda men Aq ordanyń tikeleı murageri. Osy uǵym-túsinik turǵysynan qarasaq, Qazaqstan eliniń memleketshildik tamyry tereńde jatyr.
Búgingi tańda Nursultan Nazarbaev joǵarydaǵy baıyrǵy tarıhı sabaqtastyqty saqtaı otyryp, «Uly dala urpaqtary» nemese «Máńgilik el» ıdeıasyn aýqymdy ıdeologııaǵa aınaldyra bildi jáne dáýirge saı Qazaqstan Respýblıkasyn ómirge ákeldi. Nazarbaevtyń alysty boljaı alatyn kóregendigin aıtar bolsam, eń birinshi oıǵa oralatyny memleket astanasyn óte durys tańdaı alýy jáne álemdik deńgeıdegi qala salýy. Biz oǵan tántimiz. Odan keıingi úlken isi – alys-jaqyn kórshi eldermen tek dostastyq, yntymaqtastyq qarym-qatynas ornatýǵa umtylysy. Bul degenimiz – bizdiń ata-babalarymyz kóp aıtatyn «kórshimen tatý bolsań – beıbit ómir súresiń» deıtin qaǵıdatynyń kórinisi ispetti.
О́zderin demokratııamen tynys ashyp júrmiz deıtin bizdiń eldiń bázbir saıası sarapshylary tarapynan «Nursultan Nazarbaev uzaq jyl el basqarýda...» deıtin pikirler aıtylyp qalady. Biraq olar Nurekeńniń dáýirge tatıtyn eńbegin bilmeıdi. Naqtyraq aıtqanda, kóshpendi babalarymyzdyń «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarý» deıtin uǵymy osynda oryndalyp jatqanyn bilmegen adamnyń pikiri ekeni anyq. Eń bastysy jeke el bolyp, damýdyń dara jolyna túsken memleket ózine tán, ulttyq ereksheligi men terrıtorııalyq ornalasý retine qaraı eń qolaıly joldy tańdaýy tıis. Nursultan Ábishuly osy rette qazaqstandyq joldy durys tańdady. Bulaı bolýy – óz tarıhynda tar jol taıǵaq keshýdi kóp kórgen qazaq halqynyń baǵy demeýden basqa aıtar joq.
Tórtinshiden, álemdik jahandaný negizin zertteýshiler adam kapıtaly nemese adamı oı-sana qýaty degendi alǵa tartyp júr. Bul búgingi zamanaýı turǵydan qoǵamdy damytýdyń lokomatıvine aınalýy tıis qubylys. Osy turǵydan bajaılap qaraǵanda Qazaqstanda adam kapıtalyn qalyptastyrýǵa basymdyq berilgen. Buǵan bir mysal, eldegi «Bolashaq» baǵdarlamasynyń nátıje bere bastaýy.
Besinshiden, qandaı da bir memlekettiń negizgi ustyny – shekarasy. Keńes odaǵy qulaǵan tusta Qazaqstan dál osy máselemen betpe-bet qaldy jáne Nursultan Nazarbaevtyń bedeli men saıası suńǵylalyǵynyń arqasynda bul óte sátti sheshildi. Osy turǵydan paıymdaǵanda bolashaq urpaq Qazaqstan Prezıdentine osy isi úshin rahmet aıtady. О́z basym Mońǵolııa atynan Qytaı elinde segiz jyl tótenshe jáne ókiletti elshi qyzmetin atqardym. Dál osy tusta Qazaqstan basshysy qytaılyq áriptesteriniń tilin taýyp, shekara máselesin tııanaqtady. Sizder bilseńizder, Qazaqstan kórshi Qytaı elimen shekara daýyn 100 paıyz sheshken jalǵyz memleket.
Sózimdi túıindep aıtar bolsam, Nursultan Ábishuly qytaı halqynyń uly reformatory Den Sıaopın, sıngapýrlyq Lı Kýan Iý, úndilik Mahatma Gandı, túrik Kemal Atatúrik sııaqty iri qaıratker. О́ıtkeni bular álemdik tájirıbede jańadan memlekettik ornatqan, sol memleketti jańa satyǵa kóterip, eldiń gúldenýine uıytqy boldy. Sol sekildi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jańa memlekettiń tyń tarıhyn jasap jatqan tulǵa.
Jazyp alǵan
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
