Qazaq eliniń ǵana emes, baýyrlas memleketterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, qyzý qoldaýǵa ıe bolǵan bastamada túgel túrki jurtynyń rýhanı ortalyǵy, tórt qaqpaly Túrkistannyń damýy men halyqaralyq arenada tanylýyna erekshe mán berildi. Máńgilik eldiń maqtanyshy, túrli mádenıetter men órkenıetterdiń bastaýy bolǵan Atajurttaǵy kóne shahardy túrki áleminiń altyn besigine aınaldyrý úshin tyń bastamalar kóterildi.
«Túrkistan tek bizge ǵana emes, kúlli túrki jurtshylyǵyna baǵaly ári qymbat. Endi biz Túrkistandy oblys ortalyǵy ǵana emes, túbi bir túrki elderiniń mádenı jáne rýhanı ortalyǵyna aınaldyratyn bolamyz! Bul sheshimniń tarıhı sebepteri men jaýapkershiliginiń mańyzdy ekendigin árbir azamat jan-júregimen túsinýi qajet» deıdi Elbasy.
Memleket basshysynyń sheshimi bıylǵy jyly qyrkúıek aıynda Qyrǵyzstanda ótken Túrki keńesiniń sammıtinde týystas elder basshylary tarapynan qyzý qoldaýǵa ıe boldy. Túbi bir túrki halyqtary úshin qasterli ataý óziniń tuǵyryna qaıta qonǵanyn baýyrlas elder óte jyly qabyldady. Jańa betburys birligimizdi bekemdep, tutastyǵymyzdy nyǵaıtyp, túp-tamyrymyzdy bekite túserine senim bildirdi.
Prezıdent óz maqalasynda osy topyraqta dúnıege kelgen «Uly dalanyń uly esimderi» Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz ben Otyrardan túlep ushqan Ábý Nasyr ál-Farabı ǵulamaǵa arnaıy toqtalyp, memlekettiń baǵa jetpes sımvoldyq kapıtaly retinde tanytý maqsatynda tapsyrmalar berdi.
Belgili qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbek «Halyqty oıatý úshin tarıhty oıatý» kerek deıdi bir sózinde. О́kinishke qaraı, biz Otyrarda týyp, jetpiske jýyq til meńgergen, ózdiginen oqyp, kóp izdengen jalǵyz ǵana ál-Farabıdi bilemiz. Al keıbir zertteýshilerdiń keltirip júrgen málimetinshe, Ábý Nasyrdan bólek, Otyrardan otyzdan astam ál-Farabı shyqqan kórinedi. Kásibı shyǵystanýshy, tarıhshy-ǵalym Ábsattar Derbisáliniń izdenisterine súıensek, Saıramnan shyqqan 3 Saıramı, Otyrardan shyqqan 30 ál-Farabı, Iаssydan shyqqan 5 Iаsaýı bar. Buǵan qosa, professor, ál-Farabıdiń pedagogıkalyq murasyn túbegeıli zertteýshi Aýdanbek Kóbesov 961 jyly dúnıeden ótken ádebıetshi-ustaz Ysqaq Farabı men XI-XII ǵasyrda ómir súrgen Ahmet Farabıdi anyqtaǵany belgili. Osylardyń ishinde bizge keń tanylǵany – ıslam dúnıesiniń eń iri, ataǵy álemge jaıylǵan ǵulama fılosofy, osy kıeli mekende dúnıege kelgen Ábý Nasyr ál-Farabı. 870 jyly dúnıege kelip, 950 jyly ómirden ótken aıtýly tulǵanyń 2020 jyly ómirge kelgenine 1150 jyl tolady. Osyǵan sáıkes, Túrkistan oblysynda ál-Farabıge qatysty keshendi is-sharalardy uıymdastyrý josparlanýda. Muralaryn zerdelep, qazaq tiline aýdarylyp, jaryq kórgen týyndylaryn urpaqqa tanystyryp, el ishinde, jastar arasynda keń kólemde nasıhattaý – negizgi jumystarymyzdyń biri bolmaq.
Erjúrekter eli – Túrkistan tórinde jatqan ǵalamdyq oıshyl, dinı qaıratker Qoja Ahmet Iаsaýıdi ıslam dinin ustanatyn búkil túrki álemi qurmettep, ustaz tutady.
Iаsaýı murasyn álemge pash etip otyrǵan bir ǵana Túrkııa elinde otyzǵa jýyq Iаsaýı atyndaǵy kóshe men dańǵyl, alpystan astam bilim oshaǵy, onǵa jýyq mádenı-zertteý ortalyǵy bar. Tanymdyq gazet-jýrnaldar jaryq kóredi. 2016 jyly IýNESKO boıynsha jarııalanǵan «Iаsaýı jyly» aıasynda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qaıtys bolǵanyna 850 jyl tolýyna oraı túrli sharalar atqaryldy. Poshta konverti men 850 jyl beınelengen arnaıy marka jáne kúmis moneta aınalymǵa tústi. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ókiletti keńesi «Dıýanı hıkmet» eńbegin shaǵataı tilindegi túpnusqasynan jaryqqa shyǵaryp, balalarǵa bazarlyq retinde Qoja Ahmet Iаsaýıge arnalǵan áńgimeler jınaǵyn tartý etti.
AQSh, Italııa, Nıderlandy, Ulybrıtanııa syndy Batys elderimen qatar, Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyz Respýblıkasy jáne Qazaqstanda basqa da bilikti ıasaýıtanýshylar eńbek etedi. Sondyqtan 2019 jyly Túrkistan qalasynda álemniń túkpir-túkpirindegi Iаsaýı babanyń ǵylymı murasyn zerttep júrgen ǵalymdar-tarıhshylardyń basyn qosyp, halyqaralyq konferensııa ótkizýdi mejelep otyrmyz.
Buǵan qosa, Iаsaýı muralary keshendi túrde zerttelip, derekti jáne kórkem fılmder túsiriledi. Bilim básekelerin ótkizý de josparlandy. Elbasy tapsyrmasy boıynsha, jańa Túrkistanda Iаsaýı murajaıy salynyp, ǵulama men onyń shet memleketterdegi shákirtteriniń eńbekteri qoıylady. Iаsaýı fenomenin joǵarylatý, atyn asqaqtatý arqyly ǵylymdy ǵana emes, týrızmdi de damytamyz. Mysaly, Túrkııada Máýlana Jalaladdın Rýmı, Qajy Bektash Ýálı syndy ǵulamalardyń jatqan jerine mıllıondaǵan musylman zııarat jasaıdy. Byltyrǵy jyly ómiriniń sońǵy kúnderin Konııa qalasynda ótkizgen Máýlananyń murajaıy men jatqan jerine táý etýge 2,5 mıllıon adam at izin salǵan. Al Iаsaýı ilimin Anadoly jerinde jalǵastyrǵan shákirti Qajy Bektash Ýálıdiń Nevshehır qalasyndaǵy kesenesine – 500 myń, Ankaradaǵy eń kóne oryndardyń biri Qajy Baıram meshitine 500 myńnan astam týrıst kelgen.
Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıi de keleshekte damyǵan týrızm ortalyǵyna aınalýy tıis. Kesenede 21 han, 8 sultan, 19 bı, 56 batyr jáne ózge de tulǵalar máńgi qonys tapqan. Bul atalarymyz – Qazaq memleketiniń irgetasyn qalaýǵa HVI ǵasyrdan atsalysqan ultymyzdyń kórnekti qaıratkerleri. Al olardy urpaqtarynyń qazaq saharasynyń batysy, shyǵysy, ortalyǵy, ońtústiginen arnaıy ákelip Túrkistanǵa jerleýi de osy topyraqtyń kıeliligin kórsetse kerek.
Qazaq tarıhyndaǵy uly tulǵalardy urpaq sanasyna sińirý maqsatynda «Túrki álemi», «Qazaq handary men bıleri», «Uly dala eli», «Tarıhı-kıeli oryndar» ortalyqtary boı kóteredi. «Uly dalanyń uly esimderi» jobasy aıasynda munda osy aımaqta týyp, álemge tanylǵan ál-Farabı, Iаsaýı syndy oıshyldar men ǵulamalar, Báıdibek bı, Domalaq ana, Qarabýra syndy áýlıe jáne Súgir kúıshi, Shámshi Qaldaıaqov, Názir Tórequlov, Táken Álimqulov, Asqar Súleımenov sııaqty rýhanııat, mádenıet, ádebıet salasyna aıryqsha úles qosqan tarıhı tulǵalar týraly málimetter jınaqtalyp, ortaq baza jasalady.
Jaqynda qalamyzda «Kıeli Túrkistan jáne Túrki dúnıesiniń rýhanı jańǵyrýy» atty ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qyrǵyzstanda ótken Túrki keńesiniń VI sammıtinde usynǵan «Túrki áleminiń kıeli jerleri» men «Túrki áleminiń 100 tulǵasyn» anyqtaý maqsatynda túrkolog-ǵalymdar men zerdeli zertteýshiler bas qosqan bolatyn. AQSh, Túrkııa, Úndistan, Vengrııa, Reseı, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne basqa TMD elderinen kelgen delegattar óz oılaryn ortaǵa salyp, ortaq maqtanyshtarymyz ál-Farabı, Iаsaýı, Iýnýs Emre, Abaı, Nızamı, Fızýlı, Ulyqbek, Shyńǵys Aıtmatov, Maǵjan Jumabaev jáne basqa tulǵalardyń túrki álemindegi orny men róline toqtaldy. Nátıjesinde Túrkistan oblysy ákimdigi men Halyqaralyq Túrki akademııasy arasynda ǵylymı jáne iskerlik baılanysty nyǵaıtý maqsatynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Aldaǵy ýaqytta Túrkistan qalasynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń zertteý ortalyǵy iske qosylmaq. Túrkistanda Túrki álemi ortalyǵy salynyp, «Túrkistan kitaphanasy» serııasymen jınaqtardy shyǵarýdy josparlap otyrmyz. «Túrkistan kitaphanasy» serııasymen Túrki áleminiń rýhanı muralary men eńbekteri qazaq tiline aýdarylady. Tonykók, Bilge qaǵan, Qorqyt, Balasaǵun, Muhammed Haıdar Dýlatı, Mahmut Qashqarı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Mahtýmkýlı syndy túrkige ortaq tulǵalardyń muralary nasıhattalady. Sonymen birge «Túrki álemindegi 100 jańa esimdi» anyqtap jáne joba jeńimpazdarymen halyqaralyq forým ótkizbek nıettemiz.
Túrkistan oblysyn álemdik deńgeıde tanytý maqsatynda Túrki akademııasymen birge IýNESKO-nyń shtab-páterinde arnaýly is-shara uıymdastyryp, týrızm salasy boıynsha áleýeti bar elderde Túrkistan kúnderin ótkizý de oılastyrylǵan. Sondaı-aq Túrkııa, Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne basqa kórshiles elderde Túrkistan qalasy men oblystaǵy týrıstik oryndar tanystyrylady.
Oblysymyzdyń týrıstik áleýetin damytý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıeginde «Kóne Túrkistan – jańa múmkindikter» atty halyqaralyq týrıstik jáne ınvestısııalyq forým ótkizilip, álemniń 20-ǵa jýyq memleketiniń ınvestorlarymen 1,7 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn memorandým jasaldy.
Túrkistan qalasyn túrki áleminiń rýhanı ortalyǵyna aınaldyrý jáne týrısterdi tartý maqsatynda Túrkistan oblysyn áleýmettik-ekonomıkalyq damytýdyń 2024 jylǵa deıingi keshendi josparyna sáıkes, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jaqyn tusta Vızıt ortalyǵy jáne ashyq aspan astyndaǵy mýzeı, Beıneleý óneri mýzeıi, amfıteatr, mádenı demalys oryndary halyq ıgiligine usynylatyn bolady. Tarıhı jádigerler qalpyna keltirilip, jańadan qurylysy bastalatyn Túrkistan oblysynyń tarıhı-áýlıeli jerleriniń ortalyǵy, oblystyq ámbebap kitaphana, qazaq drama teatry, týrızm kolledji jáne Medıa, «Qazaqstan-Nazarbaev» ortalyqtary da Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn asha túspek.
Elbasy óz maqalasynda IH-H ǵasyrlarda sáýletti saraılary, iri medreseleri, munaraly meshitterimen aty máshhúr bolǵan kóne Otyrar qalashyǵyn týrıstik nysanǵa aınaldyrý máselesin de qozǵady. Ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn – úıleri men kóshelerin, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerin ishinara qalpyna keltirip, osynyń negizinde bilimdi dáripteýge jáne týrızmdi damytýǵa basa mán berilýi qajettigin eske saldy.
Qazirgi sátte Otyrar qalashyǵyn abattandyrý jobasy qolǵa alynyp, jergilikti bıýdjet esebinen 28,8 mıllıon teńge qarjy bólindi. Sonymen qatar ústimizdegi jyly Otyrar qalashyǵynyń Vızıt-ortalyǵynyń qurylysy bastaldy.
Budan bólek, «Týrıstik Qazaqstan – 2019-2025» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha is-sharalar josparynda kóne qalashyqtarda, onyń ishinde Otyrar, Saýran, Kúltóbede arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý qarastyrylǵan. Uly Jibek joly boıyndaǵy Sıdaq, Qaraspantóbe, Jýantóbe qalashyqtaryna arheologııalyq zertteý jáne qalpyna keltirý jumystary júrgiziledi. Oqsyz ben Hanqorǵan da nazarymyzda bolady.
Qazaq handyǵynyń qurylyp, memleket retinde qalyptasýyna negiz bolǵan kóne Sozaq qalasyna 2010 jyldary bastalyp, qarjy tapshylyǵynan bir-eki jyldan keıin toqtap qalǵan arheologııalyq jumystar óz jalǵasyn tabady.
Al Úkimet qaýlysymen bekitilgen «QR týrıstik ındýstrııasyn 2023 jylǵa deıin damytý tujyrymdamasyna sáıkes, oblys «Uly Jibek jolyn jańǵyrtý» klasterine engizilip, Túrkistan qalasy klasterdiń negizgi nysany retinde belgilendi. Túrkistan Qazaqstannyń týrıstıfıkasııalaý kartasynyń respýblıkalyq mańyzy bar TOP-10 nysanyna kirgizildi. Klasterge Otyrar, Saýran qalashyqtary, Arystan bab, Q.A.Iаsaýı kesenesi de ilikti.
Túrkitildes elderdiń jastaryn jaqyndastyryp, ózara yntymaqtastyqty kúsheıtý jáne bolashaq saıahatshylar men ólketanýshylardy daıarlaý maqsatynda «Túrki áleminiń biregeı tarıhı oryndaryna ólketaný» ekspedısııalary jáne «Túrkistanǵa oralý» túrki halyqtarynyń etnofestıvali, Túrki áleminiń Yntymaqtastyq kúni merekesi, Túrkologtardyń forýmy, «Túrkistan brendi» túrki álemi fotosýretshileriniń sımpozıýmyn qolǵa alynbaq. Sondaı-aq ashyq aspan astynda foto kórme júzege asyp, «SMART rýhanı jańǵyrý» mobıldi qosymshasy daıyndalady. «SMART rýhanı jańǵyrý» mobıldi qosymshasyn ázirleý arqyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda sıfrly tehnologııalardy qoldaný arqyly Túrkistan oblysynyń kıeli jerlerin kórýge jáne onlaın kitap oqýǵa múmkindik týady.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy tapsyrmalary men oılary Túrkistandy damytý tujyrymdamasymen jan-jaqty úılesip tur. О́tkenimizge úńilip, barymyzdy baǵalap, joǵymyzdy túgendeýge baǵyttalǵan jobalar Túrkistandy túletýge aıryqsha serpin bermek. Túrkistanǵa qyzmet – tarıhqa qurmet dep bilemiz!
Janseıit TÚIMEBAEV,
Túrkistan oblysynyń ákimi
