Ybyraıdyń shashy

Birde qos relske túsip ap, Torǵaıǵa qaraı zyrǵyǵan poıyzda áńgimeshil azamattarmen jolaýshylas boldym. Sonda jol boıy tanysyn izdep elegizgen kórshi vagondaǵy áldebir jigittiń shash qoıý úlgisi dýyldaı aıtyp kele jatqan áńgimemizdi shıelenistire tústi. Jas shamasy shańyraq kóterýge jarap qalǵan eńseli jigittiń jelbiregen tulymy ózine jarasyp turǵanmen, sol jerdegi bir aǵamyzdyń ashýyn oıatyp jibergendeı boldy. «Kórdiń be, búginginiń jastary qandaı? Qazaqtyń shash qoıý úlgisin bilmeıdi. Osy jasqa kelip, tulym qoıyp alǵany nesi?» – dep naz bildirdi.

Birde qos relske túsip ap, Torǵaıǵa qaraı zyrǵyǵan poıyzda áńgimeshil azamattarmen jolaýshylas boldym. Sonda jol boıy tanysyn izdep elegizgen kórshi vagondaǵy áldebir jigittiń shash qoıý úlgisi dýyldaı aıtyp kele jatqan áńgimemizdi shıelenistire tústi. Jas shamasy shańyraq kóterýge jarap qalǵan eńseli jigittiń jelbiregen tulymy ózine jarasyp turǵanmen, sol jerdegi bir aǵamyzdyń ashýyn oıatyp jibergendeı boldy. «Kórdiń be, búginginiń jastary qandaı? Qazaqtyń shash qoıý úlgisin bilmeıdi. Osy jasqa kelip, tulym qoıyp alǵany nesi?» – dep naz bildirdi.

«Keshirińiz,aǵa, sonda qazaq­tyń shash qoıý úlgisi qandaı bol­ǵan? Bilseńiz aıta otyryńyz», – dedik biz. Sol-aq eken, artta otyrǵan sózi shymyr bir jigit: «Qazaqtyń tarıhı tulǵalarynyń barlyǵynyń der­lik ómiri men atqarǵan eńbek­terimen tolyq­qandy tanys bolmasam da, kóbi­niń oqýlyqtaǵy sýret­teri kóz aldymda. Tek Ybyraı men Shoqan demesek, kóbiniń basynda dýlyǵa men bórik bar. Ne basynda shash bolǵanyn, ne qasqabas ekenin  ańǵarý qıyn», – dep taqyrypty odan saıyn tuzdyqtady.
Árıne, bul sóz utymdy aı­tyl­­ǵanmen, ol qazaqtyń shash qoıý úlgisine tolyqqandy jaýap bere almady. Biraq joǵarydaǵy tulym­dy tilge tıek etken aǵa­myzdyń júıeli túrde bastaǵan áńgimesi sóz­diń naqty aıaqtalýyna jol ashty.
«Men eshqandaı tarıhshy, ádebıetshi de emespin. Jaı ǵana, fı­zıkpin. Tájirıbeme súıenip, es­tigenim men túıgenimdi aıtyp otyrmyn. Al, Ybyraıǵa keler bolsaq, onyń shashy óte seldir bolǵan. Eldiń sýretten kórip júr­gen Ybyraıynyń shashy ta­bı­ǵı emes, jasandy», – dedi otaǵasy.
Bul áńgimeniń shet-jaǵasyn ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip estigen edim. Endi mine, poıyzdaǵy fızık aǵamyzdyń aýzynan ekinshi ret bilýim. Ary qaraı, ortadaǵy áńgimege nazar aýdarǵanym joq. О́ıtkeni, munda otyrǵandardyń deni Ybyraıdyń «Kel, balalar, oqylyq» dep alǵash aǵartýshy retinde uran salǵanynan ǵana habardar jandar-tyn. Al, men bolsam jýrnalıstik ádetime basyp, osy taqyryp tóńireginde uzyn oıdyń jeteginde kettim. Nátı­jesinde, Almatyǵa barǵan soń osy taqyrypta zertteý maqala jazyp, tilshilik paryzymdy óteı­min degen sheshimmen óz-ózime ýaǵda ettim.

HIH ǵasyrda qazaqtyń kúńgirt kóginde jarqyraǵan juldyzdar­dyń biri Ybyraı bolǵany ámbege aıan. Ol óziniń týǵan halqy tuń­ǵıyqqa tirelip turǵan sátte, múl­gigen saharada bilim shyraǵyn jarqyratyp jaǵý úshin bar ómirin sarp etti.
О́tken jyly Aqtóbede Ińkár Qarashaeva esimdi jas ǵalymnyń: «Alǵashqy zertteýim Ybyraı Altynsarın atamyzdyń mektepter­diń ǵana emes, tuńǵysh kitaphana uıymdastyrýshysy bolǵanyn da anyqtaýǵa arnaldy. Zertteý barysynda qyzyqty derekterge tap boldym. Y.Altynsarın bilim alǵan Orynbordaǵy mekteptiń sýretterin taptym. Atamyzdyń basyna jasandy shash – parık kıgenin bildim. Jobamdy keıin Kishi ǵylym akademııasynda qor­ǵadym, maqtaý qaǵazyna ıe boldym», – degen sózi esimde. Jas ǵalym bul pikirin «Aqtóbe» atty oblystyq basylymda bildiripti. Qansha márte Ińkár Qarashaevadan Ybyraı atamyzdyń Orynbor­daǵy fotolaryn suraýǵa talpyn­ǵanymmen, aqtóbelik jas ǵalym­men jolyǵýdyń da, kezigýdiń de sáti túspedi. Degenmen, bul máli­met Ybekeńniń jasandy shash qoıǵandyǵy týraly maqalamyzǵa tuzdyq bolyp, odan ármen zertteý júrgizýimizge muryndyq bolǵandyǵyn jasyrmaımyz.
Já, sodan… Iá, eger, Ybyraı Altynsarın jasandy shashtyń kómegine ıek artqan bolsa, tek alǵashqy aǵartýshy, tuńǵysh kit­ap­hana uıymdastyrýshy ǵana emes, qazaqtardyń arasynan bi­rinshi bolyp «parık» kıgen tulǵa retinde tarıhqa enbek. Aǵartý­shy­lyǵyn Ǵ.Balǵymbaev syndy belgili ǵalymdar egjeı-tegjeıli zerttep jazdy. Kitaphana uıym­dastyrý­shylyǵy jaıynda da zertteýlerge súıenip, maqalamyz­dy serııaly túrde oqyrman nazaryna usyna­myz degen oı bar. Al, búgingi jasandy shash týraly jazbamyzdy odan ári sabaqtas­tyra túseıik.
Parıktiń tarıhyna súıensek, este joq eski zamanda Mysyr halqy paıdalanǵan desedi. Tipti, mysyr­lyqtar úshin parık qııý úırenshikti ádetke aınalsa kerek. Keıin kóne grekterdiń erleri de, áıelderi de parıkti ádetke aınal­dyrǵan. Sodan Parsy eline tarap, Kishi Azııaǵa deıin qolda­nysqa enipti.
HVII ǵasyrda saltanat qurǵan fransýz koroli Lıýdovık te qa­terli aýrýdan basyn kótergende, kútpe­gen jerden shashy túse bastaıdy. Sol kezde kópshilik aldynda kóp júretin korol úshin parık taptyrmas qural edi. HVII ǵasyrda fransýz koroliniń basynan ta­bylǵan parık HVIII ǵa­syrda orys ımperııasynyń da jerine keldi. Ony alǵash bolyp kıgen árıne orys patshasy Petr I bolatyn. Bul jasandy shash bar-joǵy 5 rýbl turǵanmen, orys patshasy arzan­dyǵyna qaramas­tan qoldana berip­ti. Tipti, sol kezdegi áıelder qa­ýymy parık kııýdi ádeptiliktiń belgisi retinde qabyldapty. Ejelgi Rım halqy qara tústi parık kıgen adamdy uqypty adamdardyń sanatyna jatqyzdy. Al, Ybyraıdyń bizge jetken beınesine kóz salsaq, sha­shynyń qara tústi bolǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes.
Bile bilsek, Ybyraı jańa­shyl qazaq. Eýropasha bilim al­ǵan­men, júregi qazaq dep soqqan, batyssha parık kıgenmen, júris-turysy kóp qazaqty eske salatyndaı ultjandy adam bolǵan. Bul týraly qazirgi Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men Ortalyq Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, bas múftı, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli Ybyraı Altynsarın týraly zert­teýinde: «Ybyraı semıalyq ómirde aıryqsha saltanat qurýdy jek kóredi. Onyń úıinde kúnde­likti turmysqa qajetti nárseler­diń táýiri ǵana asa uqyptylyqpen ustalyp paıdalanylady. Ol óz semıasynda qonaqqa kelgen qa­zaq­tardy qazaq saltymen, orys­tardy arnaýly bólmesinde orys saltymen qabyldap, qonaq etýdi dástúrge aınaldyrady. Sondaı-aq, ózderi qonaqqa barǵanda da osy tártipti negizge alady. Mysaly, Aıǵanys (Ybyraıdyń áıe­li) úı ishinde nemese aýyldas adam­dardyń úılerine qonaqqa barǵanda jaýlyq tartyp baratyn bolsa, orys tanystarynyń úıle­rine erimen barǵanda maqpal qam­zol, kámshat bórik kıip barady», dep jazady. Endeshe, Ybyraıdy ulttan alystaǵan, orystanǵan dep basy-kózi joq sol kezdegi kinálaǵan halyqtyń pikirin bú­gin­gi tarıhqa tańýǵa jol joq.
Ybyraı Altynsarın qaıtys bolǵannan keıin úıinen bir san­dyq krest tabylypty degen  qaýe­set elge tarap ketse de,  ol  ımperııa zańynyń talaby boıynsha qazaq balalaryn shoqyn­dy­rýǵa birde bir akt júrgizbegen degen aqıqı shyndyqpen aman qal­dy. Tipti, 2012 jyldyń 15 qaza­nynda «Jas Alash» gazetiniń № 123 sanynda buryn eshbir jerde jarııa­lanbaǵan 4 shýmaq óleńi ja­­ryqqa shyqty. Tórt shýmaq deı­miz-aý, ony taýyp, qaǵazǵa túsir­gen Yby­raı Altynsarınniń mu­ra­lary men oǵan qatysty derek­terdi jınaǵan Marııam Hakim­janova eken. Anamyz: «О́leńniń basy, aıaǵy joq. Aıtýshynyń esinde qalǵany osy», dep atap ótken. Eger, sol óleńinen úzindi keltire keter bolsaq:
… Alasy aǵaıynnyń alań­dat­ty,
Kóre almaı kóp ishinen jamandatty.
«Shoqyndy», «krest taqty», «áı kápir dep»,
Aýzyna kelgenderin aıtyp baqty, – degen joldardan tu­rady. Bar qazaqtyń sanasyn bilim sáý­le­simen nurlandyrmaq bolǵan Ybyraı Altynsarındi aıyptaý qazaq­ty­ǵy­myz­ǵa syn. О́ıtkeni: «Men kúshimniń jetkenin­she týǵan elime paıdaly adam bolaıyn degen negizgi oıym­nan, talabymnan esh­ýa­qytta da qaıtpaımyn», dep qaı­sarlyq­pen jazǵan (Ybyraı Altynsarın. Taza bulaq: óleńder, áńgi­meler, hattar, ocherkter – Almaty. «Jazýshy», 1988, 271-b.) Ybe­keńniń sózinen-aq «orystan­ǵan» degen os­padar sózdi umy­týymyzǵa bolady.
Uly aǵartýshy týraly zertteý maqalamyzdyń «jup-jumyr» etý, taqyrybymyzdyń kótergen máse­lesin tolyqtaı túsý úshin Qos­tanaı oblystyq Y.Altynsarın memo­rıal­dyq murajaıynyń dırektory Naǵashybaı Muqatovqa telefon shaldyq. Murajaı dırektory sa­ýalymyzǵa jazbasha jaýap jiberdi. Onda bylaı dep jazylǵan. «Mura­jaıdaǵy derekterge qarap oı túı­gende Y.Altynsarın orta boıly, ortasha deneli bolǵan. Munyń bári onyń tulǵasyna bir jarasymdy kórik bergendeı bolatyn. Dóńgelek tolyq betti, óńi qara tory da emes, óziniń qonaqqa ne qyzmetke kıetin parıgi tústes aqsarylaý adam edi. Jas kezinde shashy sırekteý bolyp, keıin basynyń keı jerleriniń shashy túsip qalǵan­dyqtan, ol 10-15 kúnde bir ret shashyn qyrǵyzyp tastaıtyn. Qyzmetke parıkpen barsa, úıde taqııa nemese shoshaq, jıegi qun­dyzben kómkerilgen jumsaq kishi­leý bórik kıetin. Ústine beshpet pen ulttyq shapan, al, qabyl­daýlarǵa barǵanda óz boıyna jarasa ketetin qos qaıyrma jaǵaly, shuǵa qara kostıýmy bolǵan. Aıaǵyna kádimgi kaloshy bar etik, al, el arasyna shyqqanda pıma kıetin», dep jazylypty.

Ybyraı Altynsarınniń pa­rı­gi poıyzda bastalǵan áńgime bolatyn. Biraq, oıymyzdy jınaq­taı kele, uly aǵartýshynyń ony ba­tys­­taǵy­daı sán úshin emes, muq­tajdyqtan tutynǵandyǵyn ańǵa­rýǵa bolady. Munyń ústine, Ybe­keń úıinde jatyp jazý-syzýmen aınalysqan adam emes. Mektepte ustaz, odan qaldy Torǵaı bekini­siniń muǵalimi bolýymen qatar, sol qalanyń til­mashy da qyzmetin atqardy. 1871–1872 jyl­­dary Tor­­ǵaı ýezi basty­ǵy­nyń jár­demshisi, 1874 jyldary Orynbor general-gýbernatory­nyń tapsyrýymen tórt ret, árqaısy­synda birneshe aı boıy Torǵaıdyń ýez­dik sýdıasy bolyp qyzmet atqar­dy. «Arǵymaqtyń tuqymy basqa jaqsysy boz bolar, jigittiń jaq­sysy qasqa bolar», degendeı, Yby­raı Altyn­sa­rınniń atqarǵan qyzmeti parık­tiń kómegin paıda­lanýǵa áser etti.
Jandos BAIDILDA,
jýrnalıst.
Almaty.