Qazalydaǵy alǵashqy mektep

Ony kim saldyrǵan?

2010 jyldyń 9 qyrkúıeginde Qyzylordada Jalańtós bahadúrdi eske qaldyrý sharasy atqaryldy. Úlken de jan-jaqty daıyndyqpen bastalǵan shara mándi boldy. Qolbasshyǵa eskertkish ashylyp, mazmundy ǵylymı konferensııa ótti. Sol joly qonaqtarǵa berilgen dám ústinde: «Endigi jyly Serdaly Bekshorınniń Qazalyda mektep saldyrǵanyna 150 jyl tolady. Sol bilim uıasyna aty berilip, aldyna eskertkishi qoıylatyn boldy», – degen sóz aıtylyp qaldy. Buǵan biz tańǵaldyq. Sóıttik te marqum babamyzǵa áldeqandaı aǵat pikir aıtylyp ketpeý úshin naqty derek kózi – muraǵatqa otyrýdy jón kórdik. Sebebi… Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly aǵamyzsha aıtsaq: «Aspanda – qudaı, jerde – arhıv qoı». Bárin anyqtaıtyn – muraǵat. Iá, sol. Sonymen…

Ony kim saldyrǵan?

2010 jyldyń 9 qyrkúıeginde Qyzylordada Jalańtós bahadúrdi eske qaldyrý sharasy atqaryldy. Úlken de jan-jaqty daıyndyqpen bastalǵan shara mándi boldy. Qolbasshyǵa eskertkish ashylyp, mazmundy ǵylymı konferensııa ótti. Sol joly qonaqtarǵa berilgen dám ústinde: «Endigi jyly Serdaly Bekshorınniń Qazalyda mektep saldyrǵanyna 150 jyl tolady. Sol bilim uıasyna aty berilip, aldyna eskertkishi qoıylatyn boldy», – degen sóz aıtylyp qaldy. Buǵan biz tańǵaldyq. Sóıttik te marqum babamyzǵa áldeqandaı aǵat pikir aıtylyp ketpeý úshin naqty derek kózi – muraǵatqa otyrýdy jón kórdik. Sebebi… Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly aǵamyzsha aıtsaq: «Aspanda – qudaı, jerde – arhıv qoı». Bárin anyqtaıtyn – muraǵat. Iá, sol. Sonymen…

Patshaly Reseı ushy-qıyry joq Orynbor ólkesin jaýlap al­ǵannan keıin dalalyqtardy rýhanı jaǵynan otarlaý sharalaryn júrgize bastady. О́zine qaraǵan alyp aımaqtyń orys úlgisinde tirshilik etip, pravoslavıe dinin qabyldaýy quba-qup, túsinisýge de ońtaıly, basqarýy da ońaı. Ákimshilik arasynda bul kúrdeli máselege «ystyqtaı» uryn­ǵan­dar da boldy. Muraǵat qujatta­ryn­da shoqynǵandardyń «zań­das­ty­rylǵan» tizimderi kezde­se­di. Bu­lar kóbine jesir áıelder, qor­ǵan­syz qalǵan qarip-qasirler. Ashyqtan-ashyq zorlyq jasal­ǵan jaıttar da jetkilikti.

Keńes Odaǵy tóńkeriske de­ıin qazaqtardyń eki-aq paıyzy saýatty bolatyn dep tuqyrt­qa­ny­men, bulardyń arasynda ishi­nara orys úlgisinde, kóbine-kóp dinı úlgide arabsha saýat­tan­ǵan­dar bol­dy. Aýqatty adamdardyń bir­sypyrasy jas balany jer túbi – Hıýa men Buharaǵa asyrmaı mu­ǵa­lim jaldap, úılerinde oqyt­­qan. Olardyń kóbi tatar ne no­ǵaı bolyp keledi. Mura­ǵat­tarda arab qarpimen jazylǵan resmı qujattardyń tatarshaǵa baryp súrinetindigi sol.

Endi «buratanalardy» jat­jurt­tyqtardyń yqpalyna berip almaý úshin mektep ashý qajettigi týdy. Ulttyq mektep, alaıda Reseı múddesine qyzmet etetin mek­tep. Sóıtip, patsha «qyrǵyz­darǵa» mektep ashý jónindegi arnaýly Erejege 1844 jyldyń 14 maýsymynda qol qoıdy. Sultan Súleımen Jáńgirov Orynbor shekara komıssııasynyń tóra­ǵa­syna forpostar men stavkalarda, ıaǵnı bekinisterde mektep ashý­ǵa qazaqtar qarsy emes dep kepildeme bergen.

Sóıtip Orynborda eń alǵash Ybyraı Altynsarın bastap oqı­tyn qazaq balalaryn oqytý 1850 jyly bastaldy. Ybekeńniń us­taz­dary shynynda da mektep kór­gen. Qujattar muraǵattarda mini quralmaı saqtaýly tur. Mun­­taz­daı jınaqy. Jýrnalda Ybekeń ylǵı da birinshi. Tártibi, baǵa­la­rynyń bári de «óte jaq­sy».

Qazalyda qazaq mektebin ashý qareketi Orynbor ákimshiligi jo­ba­laǵandaı, 1860 jyly bastal­ǵan­men, qarjy tapshylyǵy, qu­ry­lys saımandarynyń jer tú­bindegi orys qalalarynan jet­ki­zilýi, daıyn muǵalim de joq, baıaý júzege asa bastady. 1862 jyl­dyń 3 qarashasynda Orynbor general-gýbernatory A.A.Ka­­tenın senimdi ınjener Gennrıhke 25 oqýshyǵa arnalǵan qazaq mek­tebiniń syzbasyn daıyndaýdy tapsyrdy. Úı – alty bólme. Bir synyp, oqytý­shy­lar­ǵa arnalǵan eki bólme, ashanasy da bar (QROMM. №382 qor, №11 is). Syzba Qazalyǵa gýber­na­tor­dyń №2413 qatynasymen jetti. Oqý – tórt jyldyq. Jylyna 1703 rýbl jumsalýǵa tıis. Tek se­nim­di qazaqtardyń balalaryn ǵana oqytý kerektigi de qatań tapsy­rylǵan (QROMM №382 qor. №1 tizbe, №16 is, №119-bet).

General-gýbernator Qazaly qalasynyń komendantyna 1862 jyldyń 20 qarashasynda jol­da­ǵan sol qatynasynda oǵan qar­a­ý­yn­daǵy ofıserler men qala tur­ǵyndarymen jıyn ótkizip, osy mekteptiń salyný jaıyn tal­qy­lap, munda jatqyzyp, oqytýǵa qa­zaq balalaryn alýǵa saı bol­ǵany lázim dep tapsyrma beredi. Nusqaýda mekteptiń 1863 jyly ashylýyn qarastyrǵan.

1862 jyly mekteptiń irgesi qazylǵan. Qyrkúıekte ashylady degen úmit bar. Mektep qu­ry­ly­syn basqaryp, oǵan qajetti saımandardy eseptep júrgen ınjener-porýchık Kononov. Osy jyl­dyń qańtarynda mektep daıyn emes. Oqýshy qabyldaýǵa múm­kinshilik joq. Sol ýaqytta qazaq mektebine jazylǵan 18 er, 8 qyz balanyń arasynda bir de bir qazaq joq. Balalar 15-3 jas aralyǵynda. Ekinshi bir tizimde 26 bala tur. Bunda da bir de bir qazaq balasy kórinbeıdi.

1863 jyldyń 24 mamyrynda Orynbor ákimshiligi №1 fort­tyń qazaq mektebiniń smot­rı­tel-muǵalimdigine 100 rýbl eń­bekaqymen Jolmuhammed Baı­ja­novty bekitken. Ol Qazaly­daǵy qazaq mektebin ashýǵa bir jerde sol jyldyń 23 maýsymynda, ekinshi jerde 11 shildede keldi dep kórsetilgen. Muǵalim ózimen birge arab, parsy, tatar tilderin oqytatyn 12 kitap ala kelgen. №1 forttyń bastyǵy smotrıtelge páter, qajetti qyz­metshi bermegen.

Qujattardaǵy málimetterge súıener bolsaq, Qazalydaǵy tuń­ǵysh qazaq mektebi 1863 jyl­dyń 1 qyrkúıeginde ashylǵan. Sol jyly fort basshylyǵynda qazaq mektebiniń smotrıteli Jolmuhammed Baıjanov orys tilin nashar meń­ger­gen, orys balalaryn úırete almaıdy degen shaǵym túsken. Demek, jumys istep turǵan qazaq mektebinde moıyndary qylqıyp orys-kazak balalary otyr. Mu­ǵalimniń ótinishi boıynsha qazan aıynyń 10-y kúni fort bas­shy­ly­ǵy mektep muqtajyna bir sha­qyrym jerden qudyq qazdyryp bergen.

Muǵalim Jolmuhammed Baı­ja­novpen fort basshylyǵy dúr­daraz. Biriniń ústinen biri jazǵan shaǵym edáýir. Baıjanovtyń kór­setýinshe, eńbekaqysyn surap barsa, forttyń mas bastyǵy buǵan «ıdı k chertý» degen. Fort basshylyǵyna sensek, bunyń ustazdyǵy kúmándi.

1864 jyldyń 14 qańtarynda Jolmuhammed Baıjanov Syrdarııa júıesiniń bastyǵy Verevkınge kózim aýyrady, Oryn­borǵa jiberińiz dep aryz jazady. Verevkın ony aqpan aıynda qyzmetinen bosatady. Dál osy kezde qazaq mektebinde 10 er bala oqyp júr degen málimet bar.

1864 jyldyń 12 qarasha­syn­da Qazalyǵa Orynbor qyrǵyz mektebiniń túlegi «ýchıtel kırgızskoı shkoly» bolyp Momyn Baıdosov keldi. Orynbordan shy­ǵar­da oǵan 16 rýbl 36 tıyn «progon», júz rýbl «podemnyı» berildi.

Qazalyǵa kelgen alǵashqy us­tazdar Jolmuhammed Baıjanov ta, Momyn Baıdosov ta Orynborda tuńǵysh ashylǵan shekara komıssııasynyń jetijyldyq orys-qazaq mektebin Ybyraı Al­tynsarınmen birge oqyp bi­tirgen. Sonymen Qazalyǵa qazaq mek­tebin ashýǵa kelgen tuńǵysh muǵalim Jolmuhammed. Alaıda onyń oqytýyna jınap bergen balalardyń basymy orys. Sabaq ana tilinde emes, orys tilinde júrgizildi. Tatarsha, qazaqsha ara­las shatty-butty aýyzsha aýdarma jasalǵan. Nusqaý boıynsha orys balalardyń qazaq tilin úırenýi mindetti emes. О́zi bar bolǵany onshaqty aı ǵana ju­mys istedi. Áreket bastal­ǵany­men, iste bereke joq.

Qazaly ýeziniń aǵartý salasy bizden buryn da tııanaqty zerttelgen. Olar sol jaıttardy kó­zimen kórgen kisilerdiń dáıegin bylaı dep kórsetedi:

«1914 jyly Qazalydaǵy úsh synyptyq erler ýchılıshesi qa­lalyq 6 synyptyq ýchılıshe bolyp qaıta quryldy. Bulardyń materıaldyq bazalary nashar-tuǵyn. Mysaly, orys-qazaq ýchı­lıshesi arendaǵa alynǵan úıdiń 2 bólmesine ornalasty, keıin bu­zylǵan, izi de joq. 4 synyptyq qalalyq ýchılıshe jaı úıge jaı­ǵasty. Birneshe synyptary, jalpy dáliz, muǵalimder bólmesi boldy. 1915-1916 jyldary bul úı buzyldy».

«Qazaq balalaryna arnalǵan mekteptiń turaqty ǵımaraty bol­maǵandyqtan 1939 jylǵa deı­in ár kezeńde ár jerge oryn aýdaryp otyrǵan» («Tamyry tereń Qazaly». Almaty. 2009 jyl. 15,16-b.b.)

Sonda S.Bekshorın «sal­dyr­ǵan», aldynda eskertkishi qoıyl­maqshy mektep qaıda?

Dáıekti qujattarǵa ora­laı­yq.

…Qazaq mektebin ashý jyry attaı bes jylǵa sozyldy. Mektep úıi shaǵyn bolǵanmen, ony turǵyzý ońaıǵa soqpady. О́ıt­keni qurylys jabdyqtary túgel derlik 933 verst Orynbordan tasyldy. Esiktiń tutqasy men topsasyna deıin… Imperııanyń ózi sala almaı jatqan mektepti horýnjıı Serdaly Bekshorın saldyrdy deýdiń ózi qııaldyń ǵana sharýasy.

…Momyn Baıdosov qypshaq rýynyń tereı bólimshesinen. Qo­­nys irg­e­les bolǵandyqtan orys­­pen erte aralasqan. Isine myǵym adam tárizdi. 1865 jyly jylyna 340 rýbldiń esebinen osy jyldyń aqpanyna «smotrıtelıý ı ýchıtelıý kırgızkoı shkoly 28 rýbl, 33 kopeek» tóleýdi suraıdy. Momyn Baıdosovtyń qo­ly bar. Mek­teptiń is qaǵaz­da­ryn óz qo­ly­men toltyryp otyr­ǵan. Erkin jazady, jazýy ásem. Muǵa­lim­dik­pen qatar, qoǵamdyq jumys­tarǵa da tartylǵan. 1873 jyly Qazaly ýezi basqar­masy­nyń aýdarmashysy retinde qamqa shapanmen marapattalǵan. Taǵy bir qujat: «na osnovanıe predpısanııa ýpravlıaıýshego týzem­ny­mı naselenııamı pravogo flanga týrkestanskoı oblastı ot 21 dekabrıa 1868 goda za №1435 vydano ýchıtelıý kırgızskoı shkoly Baıdosový za ýserdnýıý ı revnostnýıý ego slýjbý sto rýbleı»

Momyn Baıdosov týraly 1878 jyldyń 24 qańtarynda Syrdarııa oblysynyń áskerı gýbernatory polkovnık Maevskıı Túrkistan general-gýbernatoryna: «Hotıa Mýmýn Baıdýsov, po proıshojdenııý na postýplenıe na gosýdarstvennýıý slýjbý pravo ne ımeet, no prınımaıa vo vnımanıe s odnoı storony horoshee ego povedenıe ı vesma dobrosovestnoe ıspolnenıe ım obıazannosteı volnonaemnogo perevodchıka prı Kazalınskom ýezdnom ýpravlenıı s 1868 goda ı smotrıtelem, ı ýchıtelıa Kazalınskoı rýssko-kırgızskoı narodnoı shkoly s 1864 goda, ı s drýgoı, chto Baıdýsov ýspeshno okonchıvshıı polnyı kýrs naýk rýssko-kırgızskoı shkoly (7 letnıı) v Orenbýrge prı byvsheı Orenbýrgskoı pogranıchnoı komıssıı », – dep jazǵan.

Momyn qala mańynan eki desıatına jer alyp, egin salǵan. Demek qarapaıym eńbekqor da kisi. Ol alǵashqy alaǵaı da bu­laǵaı uıymdastyrý kezeńindegi qıynshylyqtarǵa qaramastan, bul mektepte 1877 jyldyń 1 qyr­kúıegine deıin úzbeı 13 jyl ustazdyq qyzmet atqarǵan. Aý­dar­mashylyq qyzmetine 1873 jy­ly 600 rýbl alǵan delingen, derek bar.

Bizdiń tanymda jas urpaqqa beıtanys Momyn Baıdosov qa­zaq­qa Ybyraı Altynsarın qan­daı qadirli bolsa, Syr óńirine sondaı qadirli qaıratker. Ol qıyn-qystaý kezeńde patsha qyz­metkerleriniń kóńilin taba jú­rip, qazaq mektebiniń otyn óshir­medi. Biri kelip, biri ketip ber­kesizdik jaılaǵan, oqý ataýlydan úrkip júrgen dala jurtyn tó­zim­dilikpen saýattandyra bildi, bulaq kózin ashty. Qazaly qa­la­synda ǵana emes osy óńirdegi má­denı bilim oshaqtary osy ustaz­dyń bastamasymen óris aldy. Ol aǵamyz ashqan sol bulaq bul kúnderi ıgiligin urpaǵy kórip otyrǵan telegeı teńiz. Qolǵa túsken osy az ǵana de­rekterdiń ózi alǵashqy ustazdyń qabiletti, isine adal, tózimdi de tııanaqty kisi bolǵandyǵyn kór­se­tedi.

Men Qazalyda qyzmet etip júrgen kezde, keıin de, bul kisige suraý salǵan, osy kúni ádetke aı­nalǵan atyna kóshe suraǵan, mýzeıge materıal ne bolmasa mektepke burysh uıymdastyrý jaıyn izdenip júrgen kisi kórmedim. Qazalyda urpaqtary bolmaýyna qaraǵanda, alǵashqy ustaz sol kezde ózge jaqqa, bálkim ata­jur­ty Qostanaı betine qonys aýdar­ǵan tárizdi.

Alǵashqy ustazdyń urpaqta­ry­nan kim bar? Keıingi taǵdyry qalaı boldy? Ol jaǵy ázirge bel­gisiz. Jergilikti ólketaný­shy­lar bál­kim Qostanaı jaqtan, bál­kim Orynbordan, oqý mınıs­tr­lik­te­ri­niń muraǵattarynan eń­begi adal ustaz Momyn Baı­do­sovtyń izin shyǵarsa káni.

Qolǵa túsken osy derekter mynadaı qorytyndy jasaýǵa alyp keledi. 1. Mektepterdi ashý tikeleı orys ókimetiniń qolynda bolyp, solar arqyly júzege as­ty. 2. Mektepterge qarjy alǵash ókimet tarapynan bólindi. Sol qarjy kózi qazaqtardan jı­nal­ǵan tútinsalyq bolatyn. Erikti kómek orys mektepteri úshin uıymdastyryldy. 3. Alǵash 1865 jylǵa deıin qazaq mek­te­bi­niń atymen orys balalary oqy­tyldy. 4. Mektepte sabaq negi­zi­nen «bojıı zakonnan» bastalyp, eýropalyq úlgide júrgizilgen­dik­ten, qazaqtar oǵan úrke qa­ra­dy. Taza qazaq mektebi qalyptas­qansha jergilikti jurt mektepke bala berýge aıtarlyqtaı yntaly bolǵan joq. 5. Qazaly qalasyna eýropalyq úlgidegi qazaq mekte­bine muǵalim bolyp birinshi kelgen Jolmuhammed Baıjanov eken­digi ras. Alaıda ol oqytqan alǵashqy oqýshylardyń quramy túgeldeı orys. Buny istiń bastamasy, oryndalmaǵan áreket dep baǵalaý lázim. 6. Qazalyda qazaq mektebi 1865 jyly iske qo­syl­dy. Dáıekti daıarlyǵy bar ustaz, eń bastysy az da bolsa qazaq balalarynyń quramy túzilgen­dik­ten qazaq mektebin Momyn Baıdosov bastaǵan osy jyl dep esepteý shyndyqqa saı keledi. 7. Qazalyda qazaq mektebin salý, ashý, onyń sharýasyn júrgizýde Serdaly Bekshorınniń qatysy boldy degen shyndyqqa múlde janaspaıdy. Qujattarda tilge tıek etýge jararlyq mundaı derektiń qıqymy da joq.

Qazaq mektebi úshin esiktiń topsasy men tutqasynan bastap, oqý quraldary – syzǵysh, qa­ryn­dashqa deıin túgeldeı Orynbordan jetkizildi. Bul mekteptiń, ıne-jibine deıingi barlyq shy­ǵy­ny qazyna esebinen. Kúmáni bar kisi Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq muraǵatynan №384 qor, №1 tizbe, № 52 isti qarasa jetedi.

1865 jyldan osy kúnge deıin Qazaly qalasynda bir de bir mektep jeke kisiniń qarjysyna salynǵan emes.

… Máselege oraı kópke salatyn mynadaı da pikir bar.

Qazaly qalasyndaǵy M.Gorkıı atyndaǵy mekteptiń ǵıma­raty 1912 jyly salyndy. Onyń qurylysyna Tashkentten arnaıy jiberilgen Sultanqoja Qa­symqojaev basshylyq etti. Mun­da Ǵanı Muratbaev oqyǵan. Partasy tur.

Qazirgi Ǵanı Muratbaev atyn­daǵy mekteptiń ǵımaraty 1938 jyly salynyp, sol jyly keıin oqý mınıstri bolǵan Kenjaly Aımanov dırektorlyq etti. Synshy Qaljan Nurma­ha­nov ta osy bilim uıasyn bitirgen.

Qazaqtyń ejelgi dástúrinde ıesine kerek múlikke ózge jurt­tyń ókpesi júrmeıdi. Qazirgi sol A.Gorkıı atyndaǵy mekteptiń shyn ıesi 1914-1917 jyldary osynda oqyǵan Ǵanı Muratbaev.

Jetpisinshi jyldary Momyn negizin qalaǵan №17 mektepke Ǵanı atyn berý máselesi týyn­da­ǵanda proletarıattyń uly jazýshysyna eshkimniń tisi bat­paǵany túsinikti jaıt. Qazir en­shi­miz bólek. Múlde ózge memle­ketpiz. Jazýshynyń tabany bul jerge tıgen emes. Qazaq degen ult­tyń bar ekendigin esitti, bil­di. Qazaly degen qalany esitken, esitpegeni belgisiz. Bastysy   A.Gorkıı bóten el, bóten jurt­ta­ǵy bul mektepke zárý emes. Mıl­lıondaǵan oqyrmany bar, dańqy bir basyna jetedi, bizsiz de umy­tylmaıdy.

Qazaly qalasynyń azǵantaı kósheleri talapaıǵa túsip jat­qan­da da izdeýshisi bolmaǵan­dyq­tan eńbegi esh, tuzy sor Momyn múlde eskerýsiz qalǵan. Qalanyń burynǵy ákimderiniń birine su­raý salǵanymda: «Bundaı atty birinshi estip turmyz», – dedi. Aıttyq. Qazaly óńirinde Ybyraı Altynsarınniń rólin oryn­da­ǵan Momyn Baıdosovtyń iz­deý­shisi joq eken dep ysyra salý aqylǵa qonymsyz sharýa. Búkil halyq múddesi men abyroıy aýyl­aralyq aǵaıynshyldyqtan, ásirese rýlyq múddeden, qa­shan­da bıik turmaǵy lázim. Bul el­dik­ke syn is.

Sondyqtan Ǵanıdyń óz mek­tebin ózine qaıtaryp, Qaza­ly­daǵy qazaq mektebiniń alǵashqy soraby – №17 mektep atyn al­ǵash­qy ustaz Momyn Baıdosovqa berý laıyq tárizdi. Tarıhı aqı­qat sonda ǵana qalpyna keler edi.

Moldahmet QANAZ,

jazýshy.

––––––––––––––

Sýretterde: HIH ǵasyrdaǵy es­ki Qazaly kórinisteri www.filokartist.net saıtynan alyndy.