Broz Tıtonyń qazaq dalasyndaǵy kúnderi

Jeksenbi, 16 qyrkúıek 2012 12:40

1918 jyl. Birinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsken “aq chehos­lovaktar” korpýsy Ekaterınbýrg, Qazan, Ýfa, Omby qalalarynda áskerı búlik shyǵaryp, jas Keńes ókimetin tyǵyryqqa tiredi. Reseıdegi aýmaly-tókpeli, qym-qıǵash oqı­ǵalar Sibir óńirin mekendegen qazaq baılaryna oı sala bastady. Bir kezderi bir qyzdyń qalyń  malyna baǵalanatyn aq patshanyń kúmis sólkebaılary qunsyz bolyp qaldy. Ýaqytsha úkimettiń premer-mınıstri  Kerenskııdiń qoly qoıylyp, móri soǵylyp shyqqan alaqannyń aýmaǵyndaı aqshalary da boıaýy keppeı jatyp qaýqarsyz halge túsken.

Jeksenbi, 16 qyrkúıek 2012 12:40

1918 jyl. Birinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsken “aq chehos­lovaktar” korpýsy Ekaterınbýrg, Qazan, Ýfa, Omby qalalarynda áskerı búlik shyǵaryp, jas Keńes ókimetin tyǵyryqqa tiredi. Reseıdegi aýmaly-tókpeli, qym-qıǵash oqı­ǵalar Sibir óńirin mekendegen qazaq baılaryna oı sala bastady. Bir kezderi bir qyzdyń qalyń  malyna baǵalanatyn aq patshanyń kúmis sólkebaılary qunsyz bolyp qaldy. Ýaqytsha úkimettiń premer-mınıstri  Kerenskııdiń qoly qoıylyp, móri soǵylyp shyqqan alaqannyń aýmaǵyndaı aqshalary da boıaýy keppeı jatyp qaýqarsyz halge túsken.

Admıral Kolchaktyń Sibir úkimeti shyǵarǵan “kók býma” banknot­tarynyń da bolashaǵy bulyńǵyr edi. Sondyqtan da Omby qalasyna taıaý ornalasqan Sibirdegi kózi ashyq qazaq baılary qaǵaz aqshalarǵa qaraǵanda qundy dúnıe-múlik jınap qalýǵa tyrysty. Sondaı jandardyń biri Atyǵaı Isa baı edi. О́zimen tustas shonjarlarǵa qaraǵanda erteńgi urpaǵynyń ómirin kósh ilgeri oılaıtyn Isekeń bul máselede orys derevnıalaryndaǵydaı un tartatyn dıirmen salýǵa jospar qurdy. Biraq onyń tetigi men saımandaryn biletin orys mujyqtarynyń barlyǵy maıdanǵa alynyp ketken edi. Odan aman-esen oralǵandary ózara “aq” pen “qyzyl” bolyp, azamat soǵysynyń bel ortasynda shaıqasyp jatqan-dy. Dál osyndaı alasapyran ýaqytta Isa baıdyń mekeni Qoıshybaı aýylyna “aq chehoslovaktar” búlinshiliginen boı  tasalaǵan sheteldik úsh tutqyn keldi. Mańaıdaǵy aýyl adamdarynyń uzynqulaǵy arqyly  Isa baıdyń un tartatyn dıirmen ornatýǵa jaldaıtyn kisi taba almaı júrgenin estigen olardyń oılaǵandary aıaq astynan tabylǵandaı edi. Sóıtip bul úsh jigit iske bel sheship kirisip ketti. О́zderi isker eken. Kórshi otyrǵan orys qalalarynan dıirmenniń tasyn, astaýyn, un úktiretin qural-saımandary men tetikterin op-ońaı taýyp ákeldi. Olardyń ishindegi orta boıly, dembelshe kelgen, jasy jıyrmanyń bel ortasyndaǵy Iosıp atty jigittiń is-qımyly, sharýaǵa tııanaqtylyǵy erekshe-tin. Onyń ásirese árbir iske baıyppen qaraıtyn baısaldylyǵy men zerektigi de aýyl qazaqtarynyń nazaryna birden ilikti. Jergilikti qazaqtar ony Júsip dep atap ketti. Bul 1918  jyldyń kúzi bolatyn…

Az ǵana ýaqyt ishinde Qoıshybaı aýylynyń adamdarymen etene aralasyp ketken sheteldik áskerı tutqyn Iosıp Júsip qazaq tilin birshama deńgeıde úırenip aldy. (Iosıp Broz Tıto 1936 jyly Máskeýde ótken Komınternniń VII kongresinde Iýgoslavııa kommýnıstik partııasynyń atynan múshe bolyp saılanǵandaǵy ómirbaıandyq saýalnamasyn toltyrǵan kezde Keńes odaǵy halyqtarynyń ishinde orys, qyrǵyz tilderin bilemin dep jazǵan). Júsiptiń qolynan is keletin sheberligine, nar táýekelshil qasıetterine rıza bolǵan Isekeń: “Bul tegin jigit emes, janarynan ot ushqyndap tur. Túbinde bir eldiń marqasqasy bolady”,  – dep ózinshe paıym jasap otyrady eken. Dıirmen qurylysy aıaqtalǵannan keıin de Isa baı Júsiptiń eńbegine rıza bolǵandyqtan zaman bir arnaǵa kelip tynyshtalǵansha osy jerde júre berýine keńes beredi. Qoıshybaı aýylynan pana tapqan Júsip kóp uzamaı kórshi derevnıadaǵy orys mujyǵynyń Pelageıa atty qyzymen kóńil qosyp, olardan Anastasııa degen qyz bala dúnıege keledi. Jas otaýdyń shańyraq quryp, úı bolý shyǵynyn Isa baıdyń ózi kótergen. Osylaısha ol dámniń aıdaýymen týǵan jeri Balqannan jyraqqa ketip, Sepkraı (orystyń “severnyı kraı” degen sózinen qysqartyp alynǵan) qazaqtarynyń arasynda eki jyldaı turaqtap qalady.

1920 jyldyń kúzinde M.Týhachevskıı qolbasshylyq etken qyzyldardyń 5-armııasy admıral Kolchak úkimetiniń astanasy Omby qalasyn aldy. Onyń izinshe  munda bolshevıkter bastaǵan Keńes úkimeti ornady. Uzaq ýaqyt boıy  tutqynda júrip Balqan taýynyń bókterindegi týǵan jerin saǵynǵan Júsip osydan keıin eline júrýge bel baılady. Bul 1920 jyldyń kúzi edi.

KSRO-nyń tarıhı qujattarynda Iýgoslavııa basshysy Iosıp Broz Tıtonyń birinshi dúnıejúzilik soǵysta Avstro-Vengrııa áskeriniń quramynda 1915 jyly orys armııasyna tutqynǵa túskeni, Sibirge aıdalǵany, 1917 jyly lagerden qashyp shyǵyp, Omby qalasynyń mańynda aq gvardııashylarǵa qarsy bolshevıktik úgit-nasıhat jumystaryn júrgizgendigi týraly málimetter bar. Biraq onyń sol bolshevık­terdiń qarapaıym halyqqa jasaǵan qııanaty men aq gvardııashylardyń zorlyq-zambylyqtaryna kýá bolǵany óz aldyna, olardyń arasyndaǵy qantógis janjaldan aýlaq bolyp, Sibirdegi qazaq aýyldarynda boı tasalaı jasyrynyp júrgeni jaıynda tek qana sol jerdiń kónekóz aqsaqaldary ǵana bildi.  Sóıtip, bul derek keńestik saıasattyń saıqal kóleńkesinde saıtan­nyń adastyrǵan jolyndaı eskerýsiz qaldy. Ol Azııa qurlyǵynyń dál ortasynda kóldeneń kók attyǵa astyndaǵy jalǵyz taıyn soıyp beretin qazaqtaı jomart ta márt   halyqtyń bar ekendigin kózimen kórip, salt-dástúrin tanyp bildi. Osyndaı qonaqjaı halyqtyń batasyn alǵan ol Balqan taýyndaǵy Avstro-Vengrııa memleketiniń tepkisinde ezilip kelgen  jurtyn quldyq buǵaýdan  qutqarý úshin saıasat áleminiń sahnasyna aralasýǵa eline qaıtty.

Dostyqtyń belgisi retinde Iýgoslavııa Prezıdenti Iosıp Broz Tıto 1956 jyldyń maýsymynda araǵa jıyrma jyl ýaqyt salyp (budan buryn 1936 jyly ol Máskeýde Komınternniń VII kongresinde bolyp qaıtqan-tyn). Keńes eline resmı saparmen keldi. 1960 jyldyń basyndaǵy Máskeýge taǵy bir kezekti sapary kezinde jetpiske taıap qalǵan  Iosıp Broz Tıto Kremldiń bas­shylarynan óziniń jastyq shaǵynyń umytylmas sátteri ótken Sibir óńirin aralap qaıtýǵa ruqsat surady. Osy joly ol sol kezdegi tar jol, taıǵaq keshýde qol ushyn berip, erekshe  shapaǵaty tıgen qazaq baıy Isa jáne onyń urpaqtary týraly surastyrdy. KSRO bas­shylyǵy áýel basta onyń tilegin qabyl alyp,  je­del Omby  oblystyq part­ııa komıtetine habar berdi. Olardan qazirgi Qoıshybaı aýylyna deıingi joldardy eki aralyqtaǵy derevnıalardyń úılerin aqtap, sharbaqtaryn  syrlaýǵa nusqaý berile bastady. Bul sharalardyń bári de tez arada bitýi tıis edi. Qoıshybaı aýylynda turatyn Isa baıdyń uly Aıdarhan  oblystyq partııa komıtetine shaqyrylyp, oǵan úlken qonaqty qalaı qarsy alý kerektigi, kommýnızm ıdeıalarynyń KSRO-da qalaı júzege asyrylyp jatqandyǵy jaıynda durys sóz  sóıleı bilýi jóninde aqyl-keńester aıtyldy.

Biraq, Iosıp Broz Tıtoǵa jastyq shaǵynyń jalyndaǵan kúnderi ótken Sibir óńirin, keń peıildi qazaq dostaryn ekinshi márte kórýge taǵdyr jazbady. Onyń jolyn kesken sol kezdegi “júgeri naýqanynyń” qyrsyǵy edi.  Keńes odaǵynyń basshysy N.S.Hrý­shevtiń Kanadadan alyp kelgen “barlyq aımaqtarǵa júgeri ósirý” ádisi boıynsha tuqym mamyr aıynyń mamyrajaı kúnderinde jerge tegis sebildi de, ile-shala maýsymnyń basynda boıy tizeden kelip jelkildegen ósimdik oqys jaýǵan qarly jańbyrdan keıin sýyqqa urynyp, múlde solyp qaldy.  Árıne, mundaı masqara kórinis órkenıetke bet burǵan batystaǵy úlken eldiń basshysynyń kózine tússe, Keńes odaǵy  kóseminiń dúnıejúzi aldyndaǵy abyroıy aırandaı tógiletini anyq edi. Bul az degendeı, qurmetti qonaq   sibirlikterdiń kóshedegi  shubatylǵan azyq-túlik kezegin kórip qalsa,  eline ne dep aıtyp barar edi.  Osy jaǵdaılardy eske­rip, oı eleginen ótkizgen Keńes odaǵynyń basshy­lary Iosıp Broz Tıtonyń Omby oblysyna kelýine túrli syltaýlar aıtyp ruqsat bermedi. Qadirmendi qonaqtyń kóńili   qalmasyn dep SOKP-nyń sarbazdary Aıdarhandy Ombyǵa shaqyrtyp, Iýgoslavııa Prezıdentiniń sálemdemesin ǵana jetkizdi. Mártebeli meıman Aıdarhannyń ákesi Isanyń qurmetine eskertkish-belgi retinde altyn qol saǵat pen “ZIM” jeńil avtomashınasyn tartý etken edi. Bir ókinishtisi,  sol ýaqyttaǵy jekemenshik ólshemge degen nobaıly kózqaraspen dál mundaı qymbat baǵaly avtomashına naqty ıesine buıyrmady. Ártúrli aıla-sharǵy qoldanyp, ony Omby oblystyq partııa komıtetiniń  birinshi hatshysy memleket menshigine alyp qoıdy.

Alpysynshy jyldary partııa-keńes  organdarynda jaýapty qyzmet atqarǵan adamdardyń úlken meımandy kútýi úshin jantalasyp qarbalasqan sátterin kózimen kórgen azamattar bul aımaqta qazir de barshylyq. Sol jyldardyń kýágerleriniń biri, Omby mańaıynda agronom, bólimshe meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan Muhamedııar Sadyquly búgingi kúni Astanada turady. Al osy maǵlumattardy jınastyrýǵa  túrtki bolǵan Zeı­nolla Ospanov qarııa Soltústik Qazaqstan obly­syn­daǵy Aqjar aýdanynyń Uıaly aýylynda ómir keshýde.

Iosıp Broz Tıtonyń bizdiń tóńirektegi qazaqtardyń arasynda ómir súrgeni týraly alǵashqy derekterdi men nemere aǵam, marqum Ǵazız Áýbákirovten estigen edim. “Júsiptiń” salyp bergen dıirmeni Omby oblysy, Marıanovka aýdanyndaǵy qazirgi Vasılevka selosynda bertinge deıin jumys istep turdy.  Bala kezimde ákem Shaıken jyl saıyn Ombynyń “kazachıı bazaryna” ózimizdiń úıdegi asyrap baqqan mal jáne qus etterin aparyp satatyn jáne qaladaǵy aǵaıyn-jekjattardyń amandyǵyn bilip qaıtatyn. Oǵan erip men de  Ombyǵa talaı barǵanym esimde. Sonda barlyq sharýa támam­dalǵan soń  ol kisi jolshybaı Vasılevka derevnıasyndaǵy orys tamyrlaryna soǵatyn da olardan birshama ýaqytqa jetetindeı un alyp qaıtatyn. Sonda úlken jolǵa taıaý selonyń shetine ornalasqan jel dıirmen erekshe kóz tartyp turatyn. Bul Iosıp Broz Tıtonyń bir kezderi Isa baıǵa salyp bergen dıirmeni edi.  Isanyń balasy Aıdarhan kóp jyldar sol Qoıshybaı aýylynda bólimshe meńgerýshisi bolyp qyzmet istedi. Búginde qaıtys bolǵan. Onyń balalary osy oblystyń Sharbaqkól aýdanynda ómir súrip jatyr.

Bul málimetter Reseı Federasııasynyń Omby oblysynan jınastyryldy. Iosıp Broz Tıto jóninde estelik-málimetterdi  aıtýǵa kómegin kórsetken qadirli aqsaqaldar: Zeınolla Ospanovqa, Muhamedııar Sadyqovqa, Uly Otan soǵysynyń ardageri, Omby oblysy, Sharbaqkól aýdanyndaǵy Qudyqshilik aýylynyń aqsaqaly Ǵalııakpar Nurmaǵambetovke rahmet aıta otyryp, halqymyzdyń dana da shejire qarttary aramyzda aman-saý júre bersin dep tileıik.

Shalqarbek KÁRIBAI,
jýrnalıst.

Reseı Federasııasy.
Omby.

18 tamyz 2002 jyl.