Synaqshy men saıasat
Dúısenbi, 15 qazan 2012 10:45
Ushqysh-ǵaryshker Toqtar Áýbákirovtiń aıtqan aqıqat astarynda ne jatyr?
Keńes odaǵy otandyq avıasııadaǵy árbir jetistigin dúnıejúzine jarııalamas buryn, kommýnıstik partııanyń saıası bıýrosynda ony aldyn-ala muqııat talqylap, jobasyn bekitip alyp otyrǵan. Qalyptasqan memlekettik tártip solaı-dy. 80-inshi jyldar… KOKP ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń sondaı bir kezekti jabyq májilisi ótip jatqan kez edi.
Bas hatshy Mıhaıl Gorbachev:
Dúısenbi, 15 qazan 2012 10:45
Ushqysh-ǵaryshker Toqtar Áýbákirovtiń aıtqan aqıqat astarynda ne jatyr?
Keńes odaǵy otandyq avıasııadaǵy árbir jetistigin dúnıejúzine jarııalamas buryn, kommýnıstik partııanyń saıası bıýrosynda ony aldyn-ala muqııat talqylap, jobasyn bekitip alyp otyrǵan. Qalyptasqan memlekettik tártip solaı-dy. 80-inshi jyldar… KOKP ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń sondaı bir kezekti jabyq májilisi ótip jatqan kez edi.
Bas hatshy Mıhaıl Gorbachev:
– Rostıslav Appolosovıch, siz ben biz osy qazir orys áýe flotynyń tarıhyn jazyp jatyr emespiz be… solaı ma, joldastar?! Erteń álemdik avıasııada tuńǵysh ret áskerı kemege ushaq qondyryp, ushyraıyn dep jatyrsyzdar. Men bul áreketterińizdi óte quptaımyn. Biraq ta, aıtyńyzshy, sol “MıG” fırmasy synaqshylarynyń arasynan osynaý asa jaýapty mindetti oryndaıtyn bir orys famılııasy qalaısha tabylmady?
Bas konstrýktor Rostıslav Belıakov:
– Qurmetti Mıhaıl Sergeevıch! Qurmetti saıası bıýronyń músheleri, eger biz orystyń áýe flotynyń tarıhy qanmen jazylmasyn desek, bul ushaqty kreıserge 1-synyptaǵy synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirov qondyrýy tıis. Meniń buǵan basqa alyp qosarym joq!
Aqıqatynda sol, teńiz aıdynyndaǵy tentek jeldiń ótinde júrgen alyp araldaı kreıserge dybystan jyldam ushqyr ushaqty ulpadaı “úlp” etkizip qondyryp, jemtigin ilgen lashyn qustaı jeńil kóterip áketý tek qana synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirovtiń qolynan keler is edi. Baptaýy jetpegen ózge synaqshynyń bes qarýy boıyndaǵy ushaqty kemeniń palýbasyna uryndyrmasyna, sóıtip kúlli aımaqty alapat ot qushaǵynda qaldyrmasyna kim kepil. Bas konstrýktordyń tarıhty “qanmen jazý” dep meńzegeni de sol bolatyn. Bas hatshy saıası bıýro músheleriniń aldynda sol joly birinshi ret tilin tistep, sóz taba almaı ún-túnsiz qalǵan eken deıdi!..
О́z basym alǵashqyda Gorbachevtyń meıli úlken minberden bolsyn, meıli kópshilik jınalǵan jerde bolsyn, qolyna ustatqan qaǵazǵa qaramaı baıandama jasaı beretinine tań-tamasha qalyp júrdim. Qoly qaltyldap, odan qaldy qolyndaǵy paraǵy dirildep turyp sóıleıtin sheshender shynymen bárimizdi jalyqtyryp jibergen bolatyn. О́kinishke qaraı, teledıdardan qaraǵanda súıkimdi, halyqqa jaqyn kórinetin Gorbachevtyń minberdegi bul sheshendik óneri aldamshy, al sheshenniń ózi abyroısyz bolyp shyqqanyn qaıtersiz. Onyń saıraǵan sózderi Máskeýden TASS arqyly tarap, QazTAG-tyń qorjynynan ótip, kúndelikti gazetterdiń betine túskenshe san márte túzetiletindi shyǵardy. Eń soraqysy, ol túzetilgen “sheshendik sózder” tú-ý Máskeýden bizdiń jaqqa tún aýa jetip jatatyn.Joǵarydaǵylar onyń árbir sózin redaksııalaýdan esh jalyqpaǵanymen, qaramaıdyń ıisi ańqyǵan baspahanada tún balasy kirpik qaqpaı zyr júgirip júretin jýrnalıster men baspagerler ábden tıtyqtap jalyqty. Máskeýdi qaıdam, mundaı qoıyrtpaq tirlik Almatydan shyǵatyn kúndelikti gazetterdiń baspa jumysyn eki esege aýyrlatyp jiberdi. Kónekóz jýrnalıster mundaı soraqylyqtyń Hrýshevtiń zamanynda da bolmaǵanyn bas shaıqap aıtar edi. Oqta tekte, onda da jyldyń ár mezgilinde meılinshe shıyryp, qysqa túrde jarııalanatyn KOKP ortalyq komıtetiniń saıası bıýrosy týraly aqparattyq habar da, áli esimde, kóldeı-kóldeı kólemdi bolyp, árbir juma saıyn úzbeı jarııalanyp turatyndy shyǵardy. Gorbachevtyń osynaý ospadarsyz túzetilip, ýaqyt talǵamaı teletaıp taspalarynan tún aýa túsip jatatyn sheshendik sózderin jarııalaýdan basylymdar nesin aıtasyz, sharshap-aq qaldy. Amal qansha, onyń sózi – partııanyń sózi, jurt ony solaı dep qabyldaýǵa májbúr edi.
Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵasynan keıin ıisi qazaq bas hatshyǵa laǵynet aıtty. Jyltyńdaǵan túrinen-aq onyń boıynda úlken bir turaqsyzdyqtyń belgisi bary á degennen-aq kórinip qalǵan! Bildeı bir respýblıkanyń Almaty degen ásem astanasyna jolamaı jaltyr bas jalt berip Selınogradqa bardy. Tympıyp Tashkent asyp ketti… áıteýir, Almatyǵa soǵa almaı, aınalsoqtap júrdi. Bul seńniń kóbesi sógilýge taıaǵan kez edi ǵoı. Keshikpeı Elsın ony Kremlden urmaı-soqpaı dyryldatyp qýyp shyqqanda, yzadan býlyǵyp áreń júrgen qazaq soǵan da bir táýbe aıtsa, baıaǵy aqkóńildigine basyp Gorbachevtyń adam aıtqysyz aıarlyǵyn arada az ýaqyt ótpeı umytyp ta kete bardy!..
Barlyq abyroı-ojdanynan ajyrap, typ-tıpyl bolyp, soqa basy qalǵan joldas Gorbachev ǵasyrdyń basynda Gorbachev myrza atanyp, uıalmaı-qyzarmaı Almatyǵa keldi. Uıalmaı-qyzarmaı qonaqjaılylyq tanytyp qarsy aldyq! Uıalmaı-qyzarmaı qoltyǵynan demep el aralattyq! Sol bir jerkenishti kezeńnen “Jas Alashtyń” jýrnalısi Sáken Sybanbaıdyń Eýrazııalyq medıa-forýmnyń kúndeliginen jazǵan reportajyndaǵy bir mysqyl ǵana esimde qalypty.
Jýrnalıst “úzilis arasynda sháı iship tursam, áldekimniń “Kezektiń sońy kim, kezektiń sońy kim?” degen áldeqandaı tanys daýysy shyqty, jalt qarasam, mańdaıyndaǵy meńinen tanydym, Keńes odaǵynyń keshegi bas hatshysy Gorbachev eken” dep shymshydy… Maqtamen baýyzdaý degen osyndaı-aq bolatyn shyǵar! Al ózgedeı… Almatydaǵy sandaǵan qoǵamdyq uıymdar men qaýymdastyqtardyń ishteı “kijingeni” bolmasa, namysty janyǵanyn baıqaı almadyq sol kúnderi. Men muny ne úshin eske alyp otyrmyn?!
2004 jyldyń sáýiri. KSRO-nyń eks-prezıdenti Gorbachev endi Grýzııaǵa meımandap qaıtpaq oı tanytypty. Sol-aq eken ol eldiń Adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi qaýymdastyq músheleri “attandap”, Gorbachevtyń tabany Tbılısıdiń áýe jaıyna tıgen jerden qamaýǵa alý kerektigin talap etti. Qaýymdastyq tóraǵasy Georgıı Kervalıshvılı Tbılısıdiń Rýstavelı dańǵylynda 1989 jyly 6 sáýirde bolǵan qantógiske tikeleı Gorbachevty kinálady. О́ıtkeni, sol kúni Tbılısıdiń ortalyǵynda keńes áskeriniń bólimsheleri grýzınniń ult-azattyq qozǵalysynyń múshelerine qarsy oq atty. 20 adam qaza tapty.
Gorbachevtyń kezekti sapary týraly álgi aqparattyń bizdiń ult ókilderiniń “qotyryn qasyǵany” sózsiz. Qazaqtardyń Jeltoqsan oqıǵasyn esine alyp, yzadan bir býlyǵa qalǵany da aıdan-anyq. О́zekti órtegen sol ókinish halyqtyń sanasynan jýyq arada óshe qoıar ma eken!?
Áıtse de, Áýbákirov syndy nar qazaqtyń 91-diń kúzinde Kremldiń qaq tórinde Gorbachevty qaq mańdaıdan urǵandaı etip, sózben sileıtkenin qazaǵym qaıdan bilsin! Ultynyń namysyn jyrtqan jasyndaı ul basyna tónedi-aý degen qaýip-qaterden qaımyqpapty sol joly. Keńes odaǵynyń aqyrǵy bıleýshisiniń laýazymy men bet-júzine qaramaı oıyndaǵysyn aıtyp salǵan!
Birde qyzyq boldy, men oǵan: “Shynyńyzdy aıtyńyzshy, Toqtar aǵa, qaırańdap qalǵan Keńes odaǵy úshin janyńyzdyń aýyrǵan kezderi boldy ma?” – dep tóteden suraq qoıdym. Ondaǵy oıym, Keńes odaǵy dúnıe júzinde asa qýatty memleket boldy desek, sondaı memlekettiń eń qýatty áskerı ushaqtaryn qorǵanys salasyna óz qolyńyzdan suryptap, ótkizip berip otyrdyńyz ǵoı degenim edi. Elý ushaq, ońaı ma… az emes!?. Onyma birden jaýap aldym.
– Ol týraly men KSRO-nyń sol kezdegi prezıdenti Gorbachevtyń ózine aıtqan bolatynmyn, – dep Toqań kúlip aldy. Kúlip aldy da bylaı dedi:
– Men oǵan “Ǵylymnan bir tıynyn aıaǵan memleket túbinde kúıreıdi, jer betinen joǵalady” dedim. Ol, sirá, menen mundaı oqys minez kútpegen bolsa kerek, betime ańtaryla qarap qalypty. “Meniń baıqaýymsha, siz memleketti qulatýǵa yntyǵyp júrsiz, sizdiń ǵylymǵa qazirgi kózqarasyńyz sondaı pıǵyldy tanytady”, dep, esin jıdyrmaı taǵy bir qaıyrdym. Gorbachev túkirigine shashalyp qaldy… Ásheıinde aýyz jappaı sóıleıtin bas hatshynyń kózi jypylyqtap, lám dep aýzyn asha almady. Aınala tizilip turǵan nókerleri de sazaryp, jaq ashpady.
Bir ýaqytta basyn kegjeń etkizip:
– Vot ty kakoı, Aýbakırov!? – dep úsh ret qaıtalady da, aldy-artyna qaramaı kilt burylyp, zaldy tastap shyqty da ketti.
Keńes odaǵynyń sol kezdegi qorǵanys mınıstri Shaposhnıkovtiń Gorbachevtyń qolynan marshal juldyzyn alǵanyna onsha kóp bola qoımaǵan kezi edi, aradaǵy osy áńgimeni estigen onyń da eki kózi atyzdaı boldy. О́z basym onymen etene jaqyn joldas bolmaǵanmen de, avıasııadaǵy áriptes retinde jolyqqan jerlerde bir-birimizben sálemimiz túzý-tin. Áriptesimniń “balaǵattap” sóıleıtin ádeti bar edi. Sonysyna basyp, jaqsylap bir ishin bosatyp aldy da: “Seniń barlyq nagradalaryńdy jurdaı qylyp, aldyryp tastasa qaıtemiz, oıbaı…” – dedi. Basqa sóz túspedi aýzyna, men de sasqan joqpyn: “Joldas marshal, prezıdentke men bar bolǵany shyndyqty aıttym”, – dedim. Ol sol boıy úndemedi. Ne kerek, Gorbachevtyń memleket pen halyq aldyndaǵy zor qylmysyn betine basqan “mogıkannyń sońǵy tuıaǵy” men ekenmin, aıtqanym aıdaı keldi, kóp keshikpeı alyp memleket kúıredi…
– Shynynda qyzyq eken, – dedim, tań-tamasha qalǵan men áńgimeshime umsyna túsip, – siz muny qaı jerde, qandaı jaǵdaıda aıtyp júrsiz?
– Kremldiń Aleksandr zalynda… Ǵaryshqa baryp qaıtqan soń bir aıdan keıin, qarasha meıramynyń qarsańynda KSRO prezıdenti Gorbachev bizge saltanatty jaǵdaıda nagrada tapsyrdy emes pe?! Saltanat ústinde ol “Joldastar, kim sóıleıdi?” dedi mańǵazdanyp. Sol kezde men alǵa bir qadam attap shyǵyp: “Men sóıleımin!” – dedim.
– Nagrada úshin rahmet, biraq meniń aıtpaǵym basqa másele, – dedim de bastadym ǵoı álgindeı dep. Kóp keshikpeı Belovejede “úshtiktiń” jasyryn kezdesýi ótti. Al ary qaraı oqıǵanyń qalaı órbigenin óziń de jaqsy bilesiń.
General maǵan synaı qaraǵandaı bolyp, jymıyp qoıdy. Sóıtti de, Gorbachevqa qatysty taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵardy.
…1988 jyl. Kremldiń Aleksandr zaly. Patsha saraıynyń ishindegi kórsetilgen barsha qoshemet pen keýdege jańadan ǵana taǵylǵan Altyn Juldyzdyń shattyǵy jas qazaqtyń boıyn odan beter tikteı tústi. Resmı marapattaý aıaqtalar tusta ǵoı, Toqtarǵa jaqyndap kelgen KSRO joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń hatshysy N.Menteshashvılı jadyrap, qolyn qysty.
– Toqtar Ońǵarbaıuly, siz úshin men óte qýanyshtymyn.
Orta jastan asqan, býryl tartqan seldir shashty grýzın azamatynyń manadan beri jylyushyraı kúlimsirep, bul qalaı qozǵalsa da kózin almaı nazarynda ustap turǵanyn Toqtar áldeqashan baıqaǵan. Endi, mine, tipti jaqyn kelip, Batyrdyń qolyn qushyrlana qaıta qysty. “Syıǵa syı, syraǵa bal” degen, Toqtar da rızashylyǵyn bildirip jatyr:
– Rahmet sizge, úlken rahmet!
KSRO joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń hatshysy bulaı yqylas tanytyp, jatyrqamaı jaqyndasyp jatsa, nesi aıyp?! Ásili, ózi tabıǵatynan baýyrmal jan bolsa kerek. Ekeýara oqshaýlanyp qalǵan eken, kenet prezıdıým hatshysy Toqtardyń óz basy buryn sońdy estimegen bir syrdyń shetin qyltıtyp shyǵardy.
– Men shyn máninde sizdiń jankúıerińiz boldym desem, artyq aıtpas edim, – degen Menteshashvılı Toqtardyń tańyrqaı túskenin baıqap, aıtar oıyn odan ary kúlbiltelendirmeı jaıyp saldy. – Bilesiz be, sizdi marapattaýǵa usynǵan qujatty osy ótken eki jyldyń ishinde Mıhaıl Sergeevıchtiń aldyna on ret alyp kirdim emes pe, on ret!? Sodan sol onynshy ret degende zorǵa qol qoıdy ǵoı…
– Shyn aıtasyz ba, ol jaıynan men habarsyz ekenmin, – dedi Toqtar qıpaqtaǵandaı keıip tanytyp.
– Shyn aıtam, solaı boldy…
1987 jyldyń 23 aqpany kúni Keńes armııasynyń týǵan kúnine oraı qorǵanys ónerkásibiniń laıyqty úsh qyzmetkerine Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly qujat Gorbachevtyń aldyna túsedi.
Eki qujatqa oılanbaı qol qoıyp qaıtarǵan bas hatshy, Toqtar Áýbákirovtiń aty jazylǵan qujatty oń qolymen ústeldiń shetine ysyrady. Prezıdıým hatshysy Menteshashvılı bul oqıǵaǵa qatty tań qalady. Sonshama laýazymdy azamattardyń súzgisinen ótip, bas hatshynyń aldyna tastúıin kúıinde jetken qujatqa Gorbachevtyń qyryn qabaq tanytqanyn túsine almaǵan. Ádette bul bólmege ákelgen qujattyń bárine de kidirissiz qol qoıylar edi…
Arada úsh aı ótti.
Taǵy da sol kórinis qaıtalana berdi…
Bir joly tipti, ózi saýsaqpen sanarlyq qujatty aýdarystyra bastaǵan Mıhaıl Gorbachevty aıaq astynan túlen túrtti. Bet-aýzy túnerip, qap-qara bolyp tútigip sala berdi. Qolyna jalma-jan qujatty alǵan boıda aıqaıǵa basyp:
– Meniń aldyma mundaı… qazaqtyń aty jazylǵan qujatty budan bylaı alyp kelmeńiz degen joqpyn ba! – dep, bosaǵaǵa qaraı laqtyryp jibergende Menteshashvılı sóz tappaı, daǵdaryp qaldy. Sondaı elgezek ári meıirban jandaı kórinetin bas hatshynyń ospadar myna qylyǵy ony tús kórgendeı etti. Amalynyń joqtyǵynan búgjeńdep baryp álgi qujatty emen esiktiń tabaldyryǵynan kóterip alýǵa májbúr bolady.
Menteshashvılı kórgen-bilgen, ózi kýá bolǵan sol oqıǵany Toqtardyń aldynda búkpesiz baıandady.
– Bul ózi bir adamnyń qolynan shyǵatyn dúnıe emes qoı, – dedi hatshy bir ýaqytta, – ol qujat Mıhaıl Sergeevıchtiń aldyna jetkenshe de nesheme quzyrly adamdardyń aldynan suryptalyp shyǵady. Bas hatshynyń sonshama qasarysyp qalǵan jaıyn túsine almadym. Sizdiń esimińiz jazylǵan qujat qolyma qaıtalaı tıgende, eki udaı oıda júrdim. Birinshiden, bas hatshydan taǵy da ótkendegideı oqys qylyq kútkenim ras, jasyrmaımyn. Ekinshiden, qujattyń qaıta oralyp kelgeni kókiregimde úmit otyn mazdatty. Bir ǵajaby, bul joly ol tipti túk bolmaǵandaı, qol qoıdy da jiberdi, kórdińiz be?!.
Prezıdıým hatshysymen ómirinde birinshi ári sońǵy ret jolyǵý ústinde ol óz qulaǵymen osyndaı áńgime estidi. Qatty oıǵa batty. Endeshe, sonshama qıtyǵyp júrgen Gorbachevtyń toń moınyn tuqyrtqan qandaı kúsh sonda?.. Onyń syry da araǵa eki-úsh jyl salyp ashyldy.
…Adamnyń ómirinde oıdan ketpes, sanadan óshpes, áste umytylmas kezeńniń bolatynyn Toqtar dál osy kúni uqqan. Ádettegideı fırmanyń jurty alqaqotan jınala qalatyn záýlim akti zaly bul joly da aýzy-murnynan shyǵa lyq toldy. Fedotovtyń alǵash ret buǵan kásibı turǵydan baǵa berý-tanystyrý keshinde, keıin Altyn Juldyz alǵanda, áli esinde, zal osylaısha lyq tolǵan. Toqtar bárin de baıqap tur.
Áriptesterdiń búgingi bas qosýy aıryqsha, ol – qoshtasý saltanaty. Fırmanyń eń úzdik synaqshy-ushqyshy Toqtar Áýbákirovpen qoshtasý… Toqtardy aınalsoqtap, júzderi alaý atyp júrgen dostary, tipti ýaqıǵanyń dál bulaı bolatynyna áli de nanǵysy kelmeıtindeı. Áli de senbeı júrgen sekildi.
Bıik minberden Bas konstrýktordyń sulbasy kóringende jurt tynyshtalyp, arly-berli júris sap tıyldy.
– Qurmetti dostar, biz búgin… – bas konstrýktor Belıakovtiń daýysyna diril aralasty.
– Biz búgin barshamyzdyń jaqynymyz, fırmanyń mańdaıaldy mamany, KSRO-nyń eńbek sińirgen synaqshy-ushqyshy, Keńes Odaǵynyń Batyry jáne de… árıne, barshańyz bilesizder, Keńes Odaǵynyń ǵaryshker-ushqyshy, meniń orynbasarym, úzeńgiles jan dosym Toqtar Ońǵarbaıuly Áýbákirovpen qoshtasý saltanatyna jınalyp otyrmyz. Osy jınalǵandardyń barlyǵy da kóńildi jabyrqatar bul saltanattyń bolmaǵanyn qalap otyrǵanyn men myna otyrǵan sizderdiń júzderińizden dál qazir baıqap ta turmyn. Alaıda, amal qansha. Dostar, Toqtar Ońǵarbaıuly óziniń týyp-ósken táýelsiz Otanyna qaıtyp barady… Búginnen bastap bizdiń jan dosymyz – Táýelsiz Qazaqstannyń azamaty!
Toqtar Áýbákirov – qazaq halqynyń arasynan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker-ushqysh! Ol týǵan halqynyń ǵana emes, osynda bas qosyp otyrǵan barshamyzdyń maqtanyshymyz, joldastar!
Dý qol shapalaqtyń kúmbiri úlken zaldyń ishine syımaı, záýlim ǵımaratty shaıqap jibergendeı boldy.
– Toqtar Ońǵarbaıuly fırmany, ondaǵy shırek ǵasyrdaı qoıan-qoltyq aralasqan áriptes dostaryn umytpaı, at basyn buryp turady degen senimdemin, – dep daýystady taǵy da Belıakov qalyń shýdyń arasynan.
О́n boıy shymyrlap, tolqyǵan Toqtar ata-baba saltymen oń qolymen júreginiń tusyn basyp, kúlimsiregen qalpy sabyrmen ornynan turdy. Kópshilikke bas ızep, iltıpat tanytty. Ishteı “Rahmet, rahmet… dostar!” dep qaıtalaı berdi. Sol-aq eken, ekpindete soǵylǵan shapalaq odan beter údep saldy. Aldyńǵy qatarda otyrǵan asa mártebeli meımandar abyr-sabyr oryndarynan tura bastady. Sol-aq eken, kúlli zaldaǵy jurt qoparyla túregeldi. Toqtardyń eki kózi aldyńǵy qatarda.
Mine, áskerı avıasııanyń sap túzegen bahadúrleri Toqtardy qurmettep, shapalaq uryp tur. Esimderi el aldynda ómir-baqı qupııa saqtalǵan, biraq Otany úshin daryndy eńbegin baǵyshtaǵan naǵyz talant ıeleri osylar. Maman-konstrýktor, bilgir ınjener, saıypqyran áriptester!.. Toqtar solaı qaraı shyn peıilimen taǵy da qaıtara bas ızep, jınalyp otyrǵan barsha halyqqa eki qolyn birdeı aspanǵa kóterip, “rahmet, rahmet” degendeı bar yqylasyn sala ıshara jasady.
Osydan keıin sezimi bar azamatty selt etkizbeı qoımaıtyn júrekjardy tilekter aıtyla bastady. Mundaılyqta ystyq, yqylas, shynaıy kóńil bolady eken! Janary ushqyn shashyp, bárin-bárin qalt jibermeı tyńdap turǵan dala qyranynyń aıqara qushaqtasý bastalǵanda ǵoı janarynyń jasqa shylanǵany. О́zi de baıqamaı qaldy. Bular fırmanyń ystyǵy men sýyǵyn birge bastarynan keshken jan dostary, Fedotov mektebiniń túlekteri edi. Keshe ǵana bular barlyǵy bir eldiń apaıtós aqıyq azamaty edi, mine, biregeı týǵan aıaýly bir azamaty qoshtasyp, óz eline qaıtyp barady. Janashyr jurttyń kóńil aýanyn baıqaǵan Toqtar da qatty tolqydy…
Bas konstrýktordyń bólmesi. Ekeýden-ekeý. Kishipeıildiligi men kirpııazdyǵy qatar júretin Rostıslav Appolosovıch, ádettegideı, Toqtarǵa oryndyq usyndy. Bastyǵynyń kóńili shynymenen-aq bosaǵanyn Toqtar keshegi kúni-aq baıqaǵan. Áldene joǵaltqan jandaı kóńili alaburtyp, beımaza kúı keship júrdi.
– Al, Rostıslav Appolosovıch, syı-sııapattaryńyzǵa myń da bir rahmet, ásirese ózińizdi qııa almaı turmyn, amal qansha qoshtasýǵa týra keledi, – degen Toqtar ornynan turmaq yńǵaı tanytyp edi, bastyǵy ıshara jasap, kidirýin talap etti.
– Az bolsyn, kóp bolsyn bir múdde úshin qoıan-qoltyq aralasyp eńbek ettik. Isimizdi adal atqardyq. Qaıda bolma, qaıda júrme, sen meniń júregimdesiń, sonshalyqty baýyr basyp ketkendigimizden de shyǵar. Álginde, jigitterdiń kóńil aýanyn baıqadyń ǵoı, bári de tipti, seni qııa almaı tur…
– Kórdim, sezgenmin de, – dedi Toqtar da tolqı túsip.
– Toqtar, men saǵan bir syr ashaıyn… – degen Belıakov sál múdirip baryp sózin jalǵady. – Ekeýmizdiń de ar-uıatymyz taza, biraq bul áńgimeni sen bilýge tıissiń, men ony saǵan qalaıda aıtýǵa tıispin!
Toqtar ań-tań. О́zin bir kisideı tanımyn, bar syryn bilemin degen bastyǵynyń budan osynsha jyl jasyrǵan qupııasy bolǵany ma?! Dáý de bolsa óz basy shet jaǵynan habardar áńgime bolar dep túıgen. Oılaǵandaı boldy.
… “MıG” fırmasy Gorbachevtan eń úzdik synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berýdi talap etýin qoımaıdy. KSRO-nyń áýe qorǵanysy bir leppen qýattanyp, nyǵaıý ústinde, oǵan úles qosqan adamdy marapattaý kerek emes pe?! О́zi jóni solaı. Gorbachev esh ılikpeıdi: eldiń qorǵanys qýatynyń artqanyn maqtanysh tutady, biraq qazaq halqy ókiliniń batyr atanǵanyn ashyq túrde qalamaıdy, qyzyq!
Máskeý qalasynyń birinshi hatshysy V.Grıshın KOKP ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń múshesi bolatyn. Ony kezinde kúlli elimizdiń kommýnısteri Máskeýdegi “kishi saıası bıýronyń” kósemi sanaǵan. Fırmanyń Bas konstrýktory Belıakov týra sol “kishi saıası bıýronyń” jetekshisine barady da, “bul ne degen masqara?” dep máseleni tótesinen qoıady. Kezdesý barysynda Grıshın de Gorbachevtyń qoldan jasap otyrǵan mundaı ádiletsizdigine tózbeıtinin birden baıqatady… Máskeý partııa uıymynyń birinshi hatshysy dereý “kishi saıası bıýronyń” kezekten tys májilisin shaqyrady. Shaqyrady da, kún tártibine qoıylǵan tótenshe máselege baılanysty Gorbachevtyń ózin “bıýroǵa salady”. Sol májilistiń ústinde Grıshın bastaǵan “kishi saıası bıýro” músheleri bas hatshy Gorbachevtyń jeke basynyń qııanatshyl áreketin kommýnıst retinde betine basady. Májilis kópke sozylmaıdy. Kompartııa serkeleri Máskeý partııa uıymynyń múshesi, ataqty synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly jarlyqqa Gorbachevqa sol májilistiń ústinde qol qoıdyrtady…
Al dańqty synaqshy ol kezde bul jaıdan múldem beıhabar, kúndelikti qyzmetin atqaryp júrip jatqan.
Baqsa, qyrandaryn jan-tánimen qyzǵyshtaı qorǵap júretin bas bapker-bas konstrýktor qaısar jigittiń kóńiline qaıaý túsirmeýdiń qamymen bar syrdy ishine saqtaýǵa májbúr bolǵan eken…
Toqtar ornynan turyp, ustazyn aıqara qushaqtap, baýyryna basty…
Olar ún-túnsiz uǵysty.
Talǵat SÚIINBAI,
AQSh-tyń “Internıýs Netýork” uıymynyń
Qazaqstandaǵy ókildiginiń baǵdarlama redaktory.
27 shilde, 2004 jyl.
