Sary “qazaq”

Seısenbi, 4 jeltoqsan 2012 0:05

1. Aleksandr Sergeev

1998 jyly elimizdiń táýelsizdik alǵanyna jeti jyl tolý qarsańynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda aıta qalarlyqtaı bir saltanat bolyp ótti.

…Uly Otan soǵysynda jaýmen kúreste eki márte Keńes Odaǵy batyry ataǵyn alǵan ushqysh Talǵat Bıgeldınov erligine kim qyzyqpaǵan, kimniń ol jóninde qalam tartqysy kelmegen.

Seısenbi, 4 jeltoqsan 2012 0:05

1. Aleksandr Sergeev

1998 jyly elimizdiń táýelsizdik alǵanyna jeti jyl tolý qarsańynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda aıta qalarlyqtaı bir saltanat bolyp ótti.

…Uly Otan soǵysynda jaýmen kúreste eki márte Keńes Odaǵy batyry ataǵyn alǵan ushqysh Talǵat Bıgeldınov erligine kim qyzyqpaǵan, kimniń ol jóninde qalam tartqysy kelmegen. Talaılar jazǵan. Alaıda olarǵa oqyrman qaýymnyń da, já, batyrdyń óziniń de kóńili tola qoımaıtyn. Desek te 1997 jyly orys tilinde “Zvezdnoe nebo Talgata” atty povest shyǵa keldi. Bul kitapqa jurttyń, batyrdyń óziniń de rıza bolǵany sonsha, ol halyqaralyq Alash syılyǵyna usynyldy. Joǵaryda aıtqan saltanatymyz osy kitaptyń avtory, orys jazýshysy Aleksandr Nıkolaevıch Sergeevke syılyqty tapsyrýǵa arnalǵan bolatyn. Oqyrman qaýym kitaptyń jalpy joǵarǵy kórkemdik deń­geıde jazylǵany úshin qol soǵyp jatqanda, óz basym múlde basqa oıda otyryp edim.

О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary­nyń aıaq kezinde Qa­zaq­stan Kompar­tııa­sy Ortalyq Komı­tetiniń bastaýymen kór­kem ádebıette tarıhı oqıǵalardy qalaı jazý kerektigi jó­nin­de úlken máji­lis boldy. Buǵan bir bas­­pa ornynda “Alash” partııasy baǵdar­la­ma­syndaǵy “Ha­lyq­qa tórt klastyq tegin bilim berý jó­nin­degi” usynystyń jarııalanǵany sebep bolǵan eken.

– Kolchakpen tize qosyp bolshevıkter úkimetine qarsy shyqqan partııany madaqtaý – bizdiń ıdeologııamyzǵa kereǵar túsinik, – dedi baıandamashy.

Odan keıin minbege bir orys avtory kóterildi. Arhıvte “Alash” partııasynyń qujattarymen tanysqanyn, sonda onyń halyqqa tórt klastyq tegin bilim berý jónindegi baǵdarlamaǵa kezikkenin aıta kelip:

– “Alash” partııasy basshylarynyń saıası maqsatty kózdeı otyryp, Kolchak bólimderine qazaq mılısıonerlerin qosqany sııaqty shyndyqty aıtady ekenbiz, al onyń avtonomııaǵa qol jetkizgennen keıin halyqqa tórt klastyq tegin bilim berý jónindegi shyndyǵyn nege aıtpasqa. Kórkem ádebıet shynshyl bolý kerek. Sondyqtan da ol kórkem, sonda ǵana ol oqyrman yqylasyna bólene alady, – dedi.

Artynan osy adam “Alash” partııasyn nasıhattady degen aıyppen qyzmetinen (“Kazahstanskaıa pravda” gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary bolatyn) qýylyp, ómirbaıanyna “saıası senimsiz” degen qońyraý taǵylyp, esh jerge de tuıaq tireı almaı, ju­mys­syz qaldy. О́z basym talaı orys tildi­ler­diń “Alash” partııasyn jaý kórip sóıle­ge­nin bilemin. Al myna adam Qazaq eli tarıh­yn jazǵanda “Alash” partııasy jóninde de shyn­dyqty aıtyp, jáne sol úshin “taıaq je­gen” birinshi orys tildi jýrnalıst edi. Mine sol orys tildi jazýshylar arasynan halyq­aralyq “Alash” syılyǵyna birinshi ıe bolyp turǵan da osy Aleksandr Nıkolaevıch Sergeev bolatyn.

Ol óziniń ómirbaıandyq jazbasynda: “Bizdiń otbasymyz Týla óńirinen Qazaqstanǵa kóship kelgende úshke jeteǵabyl jastaǵy sábı ekenmin”, – deıdi. Al Aleksandr Nıkolae­vıch­tiń kelesi jyly 90 jasqa tolatynyn eske alsaq, ol qazaq arasyna 1918 jyly kelgen bolyp shyǵady. “Demek, es bilgeli qazaq orta­syn­damyn. Qyrdyń qaradomalaq balalary­men taı-qulyndaı tebisip ósken men úshin qazaqy ortanyń taǵylymy bólek boldy. Qazaqtyń ádet-ǵuryp, salt-sana, jol-joral­ǵy­symen jaqsy tanyspyn. Oraıyna qaraı bir kisini sózden súrindire alatyndaı qazaq­sham taǵy bar. Men muny árdaıym maqta­nyshpen aıtyp júremin” (“Qazaq ádebıeti”, 1995 jyl.), dep shynaıy oı aıtady.

Álde adam kóńiline qanat bitiretin Saryarqanyń samaly darytty ma, álde, Tolstoıdy dúnıege ákelgen Týla topyraǵynan ba, bolmasa, óziniń ata-teginde bar qasıet pe, áıteýir eseıe kele qazaq qarttarynyń órnekti áńgimelerin esine saqtaǵysh, ertegi-jyrlarǵa qulaq salǵysh, kórgen-estigenderin jadynda saqtaǵysh bolyp alady da, oıyn qaǵazǵa túsirýge áýes bola bastaıdy.

Búginde Aleksandr Nıkolaevıch jıyrma­dan astam kitaptyń avtory. Bir ǵajaby, solardyń bári de qazaq ómirine arnalǵan. Bas keıipkerleri osynaý aýada ózimizben birge tynystap júrgen tiri qazaq bolyp keledi. Qan maıdanda oryn alǵan sansyz oqıǵalar arasynan qazaqtarǵa ǵana tıesili oqıǵalardy erekshe oıyp alyp, attaryn atap, tústerin tústep, árqaısysyna kitap arnap, nasıhattaý onyń óz moınyna alǵan mindeti sııaqty. Ońasha bir áńgimeleskenimizde:

– Sol altyn izdeýshilerdiń eńbegin bi­le­siń be? – dedi de, ózi jaýap berdi. – Ol bir ýys qumnan erekshe jyltyrap, boıynan ush­­qyn atqan, bolmashy ǵana altyn túıirin izdeı­di ǵoı. Sol sııaqty men de muqym qazaq ara­synan erekshe ister atqarǵan, erligi ańyz­ǵa aınalǵan altyn qazaqty izdeımin. Solar­dyń ishinde ózimniń baıqaýymsha barlaýshy­lar ómirine qurylǵany bir tóbe. Eger “Qa­terli sapar” povesinde Izbasar Jaǵymanov, Ahtan Muhamedıev jáne basqa qyzylásker azamat soǵysy jyldarynda S.M.Kırovtyń nusqaýymen Astrahannan Gýrevke general Tolstov jasaǵynyń syrtynan shy­ǵyp, erekshe tapsyrma oryndap qaıtsa, “Ata­man­nyń aqyry” povesinde Qytaıdyń Shyń­jań ólkesine qashyp baryp, kelesi soǵystyń otyn úrleı bastaǵan kazachestvo generaly Dýtovty bir top qazaq, uıǵyr chekısteriniń qalaı óltirgeni ózek bolǵan. (Sháken Aımanov sońynan osy kitaptyń jelisimen eki serııaly kınofılm túsirdi). “Kezdespeýge bolmaıtyn edi” atty povesinde ótken soǵysta fashızm tylynda, Iran, Irak, Aýǵanstan elderinde erekshe tapsyrmalar oryndaǵan Baımuqan Qalıaqparov erlikteri sýretteledi.

Birde men Aleksandr Nıkolaevıchke: “Siz barlaýshylar erligin sonshalyqty qumartyp jazýyńyzǵa qaraǵanda osy qaterli qyzmetke ózińizdiń de qatysyńyz bolǵan joq pa? – dep suradym.

– Aldymen basyn báıgege tiger barlaý­shynyń qandaı ortadan shyǵatynyn belgilep alaıyq, – dedi Aleksandr Nıkolaevıch. – Men ol taqyryptarǵa qyzyqqanymnan barǵanym joq. Barlaýshy degen mamandyq ıeleri tek qaharman halyqtan ǵana týatyn bolsa kerek. Men qazaqty osyndaı ult dep tanımyn. Ásirese, túngi joryqtar qazaq ómirinde jıi bolǵan. Tún – barlaýshy úshin qolaıly ýaqyt. Endeshe qazaqty jaýyngerlikke ıkemdi halyq deı ber. Men halyqtyń osy qasıetin onyń joǵaryda atalǵan perzentteri arqyly tanystyrmaq bolǵan edim…

Aleksandr Nıkolaevıch Uly Otan soǵysyna qatysqan adam. Soǵan baılanysty onyń shy­ǵar­malarynyń tini – patrıotızm.

…Mine soǵystyń alǵashqy kúnderindegi alasapyranda Qyzyl Armııanyń úsh armııasy ózderi maıdan shtabymen baılanys­taryn úzip alady. Bul jaǵdaıda shtab jalǵyz ǵana sheshimge keledi de ana armııalar “osy tustarda bolý kerek” degen joramalmen úsh ofıserdi úsh ushaqpen úsh jerge aparyp túsiredi. Solardyń ishi­nen tek Ábsattar Jaqypov degen ofıser ǵana mindetin oryndap shyǵa alady. Fashıster ortasyna aspan bıiginen top ete túsken ofı­serdiń jankeshti isteri men erligi Aleksandr Nıkolaevıchtiń “Baılanysshy” degen povesinde sátti órilip, qyzǵylyqty jazylǵan. (Armııa men maıdan shtabyn baılanystyryp bergen ofıserdiń atyn atamasa da, oqıǵanyń ózin marshal Jýkov ta memýarynda aıtyp ótken).

1942 jyly Keńes jerinde polıak armııasynyń qurylǵany belgili. Biraq olarǵa óz ultynan shyqqan ofıserler jetpeıdi. (1940 jyly Batys Ýkraına men Batys Belorýssııany qosyp alý naýqanynda bizdiń jaqqa ótken eki myń polıak ofıserdiń KGB sheshimi boıynsha Katyn degen ormanda atylǵany keshegi jarııalylyq kezinde belgili boldy). Soǵan baılanysty keńes ofıseriniń bir tobyna polıak áskerı kıimin kııýge týra keldi. Sonyń biri polıaksha “porýchık” dep atalǵan Batyrhan Shaıhımov edi. Batyrhan basqarǵan bólim polıak armııasy qatarynda Berlındi alýǵa deıin qatysady. Aleksandr Nıkolaevıchtiń “Porýchık Batyrhan” atty povesinde qazaq balasynyń basqa jurt armııasyn basqarýdaǵy erlik ónegesi men áskerı sheberligine qyzyǵa otyryp beınelegeni kórinip-aq turady.

Entelep kelgen fashıst armııasyn Stalın­grad túbinde qorshaý kúnderinde onyń syrt jaǵyna qazaqstandyq jaýyngerlerden arnaıy desant túsirilgen eken. О́lispeı berispeıtin qııan-keski urysta myń qaraly jaýynger­lerden sanaýly ǵana adam aman qalady. Olar almatylyq Iý.Balalykın, qaraǵandylyq Qaıyrkeldi Bapaev, Sapar Qadyrov, araldyq Aleksandr Kavsov. Jazýshynyń “Desant” atty povesinde osy oqıǵa sóz bolady. Al atalmysh­ povesti jazar aldynda “desantqa” qatysqan adamdardy izdep-tabý jazýshynyń óz aldynda jasaǵan erekshe erligi edi.

Sol sııaqty “Kópir úshin shaıqas” áńgimesindegi tank atatyn zeńbirek komandıri, Keńes Odaǵynyń Batyry Hamıt Kóbikov, “О́zine oq shaqyrý” áńgimesindegi jaý mınasyn joıý bólim komandıri Ismaılovtyń jáne basqa da kóptegen qazaq azamattarynyń erlikteri bolashaq urpaqqa qospa sózsiz-aq aıtylyp, úlgi retinde usynylǵan.

“Men qazaqtyń batyr uldaryn olardyń halyq ańyz-dastandarynda madaqtalatyndaı asyl, tekti qasıetterin el basyna kún týǵan syn saǵattarynda kóp kórdim,” – deıdi Aleksandr Nıkolaevıch.

Balalyq shaǵynan birge oınap ósip, áskerge birge alynyp, soǵysqa da birge qatysqan Qudaıbergen degen jigit qazasyn bylaı sýretteıdi:

“…Qan kóp ketipti. Atys kezinde etqyzýlyqpen ózi de baıqamasa kerek, álsirep qalǵan eken. Áıtse de kóńili sergek, aınala qorshaǵan dostarynyń birine áıeli men eki balasyna hat jazýdy amanat etip jatyr. Jaraly jan óziniń kóp uzamaı kóz jumaryn da sezedi-aý, qınala sóıleıdi… Biraq bárin batyl aıtty. Meniń janarymnan yrshyp túsken ystyq jasty baıqady da qyp-qyzyl ernin jymqyryp, qazaqsha:

– Aınalaıyn, sary orysym-aý, – dep ádetinshe ázildeı til qatty. – Sen nesine kózin­di syqpalaısyń, á? Endi óıtýshi bolma. Áne, qarashy, biz qanshasyn jaıratyp saldyq…”

Qazaq jerinde ótken “Tyń ıgerý” degen naýqanǵa ekiudaı kózqarastyń bary belgili. Birinshisi, saıası kózqaras – Hrýshevtiń sózimen aıtqanda, Saryarqaǵa orystardy toltyrý, ekinshisi – rýhanı kózqaras – bul qazaq jeriniń oı-qyry, qumaıty men sortańyn, ata-baba qorymdaryn túrenmen túre berip, mal úshin jaralǵan dalanyń tanabyn taryltyp jatýdan týǵan kózqaras. Aleksandr Nıkolaevıch óziniń “Tyń” jónindegi tolǵaýynda “Ol – qazaq shaly, men orys jigiti bolsam da ekeýimizdiń de júregimiz qanjylap, uzaq otyryp qaldyq,” – dep osy máselede óziniń jan dúnıesiniń de qaı jaqta ekenin anyq baıqatady.

Shynyn aıtaıyn, biz qazaq jazýshylary kezdestire almaı júrgen qazaqtan shyqqan, erekshe erlik jasaýǵa jaratylǵan adamyn izdep-taýyp, olar jóninde eńbek jazýda Aleksandr Nıkolaevıch aldyna jan salmaıtyn qalamger. Buǵan, birinshiden, joǵaryda aıtylǵan shyǵarmalary dálel bolsa, ekinshiden, ol osy joldar avtoryna bir qazaq konstrýktory jóninde, ásirese, oǵan, ıaǵnı eńbegine shet el barlaýshylarynyń qalaı tor qurǵany jóninde qyzyq áńgime aıtty. Alaıda, konstrýktordyń aty-jóni jóninde jumǵan aýzyn ashpady. Tegi, erekshe istiń basynda turǵan bir qazaqty madaqtap, bolashaqta oqyrmanyn tań qaldyratyn túri bar ma, qalaı…

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń janynda kórkem ádebıetti nasıhattaý degen mekeme boldy. Mindeti – respýblıka aqyn-jazýshy­la­ryn el-elge attandyryp, ádebıetti nasıhattaý. 1974 jyly osy mekeme jumysyn jolǵa qoıý Alek­sandr Nıkolaevıch ekeýimizge tapsyryldy. Ol Odaq atynan basqaratyn keńes tóraǵasy, men dırektory boldym.

Oblys, aýdandarǵa attandyrylatyn aqyn-jazýshylar tobyna áriptesim aldymen bir suraq qoıar edi:

–       Qazaq ádebıetinen ne bilesiń? – Tıisti jaýap alǵannan keıin ol sózin ári qaraı jalǵaı berer edi. – ­О́z óleńderińdi ǵana oqı bermeńder. Qa­zaq ádebıetiniń jetistigin nasıhattaýǵa attanyp barasyńdar…

О́zi de osy maqsat­pen issaparǵa jıi shy­ǵyp júrdi. Jańyl­ma­sam, 1977 jyly eki aqynmen Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanynda bolady. Kóptegen sha­rýa­shylyqtar men bó­limshelerde kezdesýler ótkizip júrip, Sábıt aýylyna joldary tú­se­di. Aýyl tóbesi kórin­gende aýdandyq partııa komıtetiniń ókili syrt­ta qalyp bara jatqan qorymdy kórsetip:

– Anaý mańda Sábıt Muqanovtyń áke-sheshesi jatyr, – dep ańǵartady. Sol za­matta Aleksandr Nıko­laevıch: – Uly jazý­shy­ny ómirge ákelgen jandar­dyń árýaǵyna bas ıeıik, – dep mashı­na­ny qorymǵa qaraı burǵyzady.

Keshke kezdesýge jurt: “Jazýshylar tobynyń jetekshisi ıman júzdi orys eken. О́zi qazaqshaǵa sýdaı. Sábeńniń áke-sheshe­sine zııarat qylyp, quran oqypty”, – degen pikirmen keledi. Osy sózdiń yqpalynan bolý kerek, kezdesý óte qyzyqty ótedi jáne ol túnniń bir mezgiline deıin sozylady. Al kezdesý ótkennen keıin “ıman júzdi” orysty bári de úıine qonaqqa shaqyrýǵa yqylas bildiredi…

Sergeev Qazaqstandaǵy Qazan tóńkerisinen arǵy-bergi tarıhty jetik biledi. Soǵan baılanysty onyń qazaq obrazyn jaqsy jasaýǵa tyrysatyny qaı shyǵarmasynan bolsyn aıqyn kórinip turady.

Jetpisinshi jyldardyń aıaq kezinde, respýblıka 1981 jyly atap ótilýge tıisti Qazaqstannyń Reseıge qosylýynyń 250 jyldyǵyna daıyndala bastady. Osy tusta jazýshylar tarıhı oqıǵalarǵa sholý jasaýǵa den qoıdy. Budan orys jazýshylarynyń arasynan Aleksandr Nıkolaevıch te syrt qalmady. Eger qazaq qalamgerleri taqyrypqa óz qandastary jaǵynan kelgen bolsa, Sergeev Reseı jaǵynan jaǵalaı bastady. Iаǵnı, eki halyqtyń baýyrlasý barysyna ol orys jaǵynan kóz salyp, zertteý júrgizdi. Nátıjesinde onyń qalamynan týǵan “Peterbýrgskıı posol” (“Peterbýrg elshisi”) atty roman dúnıege keldi. Romannan onyń avtorynyń osydan eki jarym ǵasyr burynǵy dalanyń saıası ómiri men jalpy qazaq qaýymynyń turmys-tynysyn yjdahattyqpen zerttep, meńgergeni kórinip-aq turdy. Artynan roman qazaqshaǵa aýdarylyp ta shyqty.

Sekseninshi jyldardyń orta kezinde respýblıka ıdeologııasynyń tutqasyn ustaǵan pysyqaı bir basshymyzdyń: “Oıbaı, qazaq jazýshylary tarıhty kóp jazyp ketti”, – dep kóringen minbelerden baıbalam salǵany bar. Sol ýaqytta Aleksandr Nıkolaevıch “Jazýshy” baspasyna baryp:

– Qazaq neqıly qııamet-qaıymdy basynan ótkizgen halyq. Solar kórkem ádebıet arqyly tıisti dárejesinde jarııalana almaı jatyr. Bul taqyryp barlyq janr arqyly nasıhattalý kerek. Men tarıhı taqyrypqa jazylǵan qazaq povesteriniń jınaǵyn orys tilinde shyǵarýǵa barmyn, – deıdi.

Sol Aleksandr Nıkolaevıch qazaq jazýshylarynyń bárimen derlik habarlasyp “Jınaqqa neń bardy” suraıdy… Onyń osy jolmen qurastyrǵan jınaǵy “Karavan vyhodıt na rassvete” (“Kerýen tań aldynda jolǵa shyqty”) atpen 1989 jyly jaryq kórdi.

Bul halqymyzdyń tarıhyna úlken janashyrlyqtyń belgisi edi.

* * *

Búginde biz dostyq pen baýyr­maldyq qasıetti ny­ǵaıta túsýdiń sony jolyna túskenbiz. Memleketimizde turatyn ár ult óziniń má­denı ortalyqtaryn ashty. Qazaqstan halyqtarynyń Assambleıasy bar. Elimizdegi halyqtar dostyǵyn ny­ǵaıtý, sol arqyly mem­leketimizdiń ekonomıkalyq qýatyn arttyrý ıdeıasy ornyqqan. Eger buǵan ár ulttyń óz qatarynan jetek­shisi, nasıhatshysy, kósh­basshysy shyqpaǵan bolsa, ol bos sóz bolyp qalar edi. Men bul oıymdy sondaı qaıratkerler bar bolǵannan keıin aıtyp otyrmyn. Res­pýblıka Joǵarǵy Keńesiniń 1989 jyldyń qyrkúıeginde ótken sessııasynda orys jazýshylary Dmıtrıı Fedo­rovıch Snegın, Ivan Pav­lo­vıch Shegolıhın, nemis jazý­shysy Gerold Belger, ýkraın ǵalymy Aleksandr Nıkolaevıch Garkaves, ázir­baıjan ǵalym qyzy Asyly Osmanova jáne basqalardyń qazaq tiline memlekettik mártebe berýdi qoldap sóılegenderine kýá boldyq. Ekinshi jaǵynan bulardy Qazaq memleketiniń táýelsizdigi úshin kúreskerler dep tanýymyz da lazym.

2. Nıkolaı Ivlev

Nıkolaı Petrovıch Ivlev… Men bul adamdy kópten beri biletinmin. Ekeýmiz 60-jyldardyń alǵashqy jartysynda Ortalyq arhıvte tanysqanbyz. Oqý zalynan bylaı, shylym shegýge shyqqanymyzda ol menen ne izdep júrgenimdi surady. Ertis-Qaraǵandy kanaly KSRO Energetıka mınıstrligi kúshimen salynyp jatqan. Injener, mehanızatorlardyń bári syrttan kelgender. Meniń jazýshy ekenimdi bilgennen keıin kanal ıdeıasynyń avtory akademık Qanysh Sátbaev jóninde, jalpy Ortalyq Qazaqstannyń sý qory jáne ony molaıtý joldary jóninde suraqtar qoıdy.

Men joǵarydaǵy kanal týraly kitap jazý oıym baryn, soǵan materıal izdep júrgenimdi aıttym. Al óziniń qandaı taqyryptyń sońyna túsip júrgenin suraǵanymda ol jaýap berýdiń ornyna ishki qaltasynan ýázinek sııaqty bloknot alyp kóz aldyma tosty. Men onyń bir betinen Lermontovtyń, ekinshi betinen Shoqannyń portretterin kórip: “Al budan ne shyǵarmaqsyń?” degen suraǵymdy únsiz qoıyp, betine qaradym.

– Ekeýi birinen biri aýmaıdy ǵoı? – dedi Nıkolaı Petrovıch.

– Iá, – dep kelistim men de. – Shash qoıystary, murttary, ústerindegi áskerı kıimderi… Bul ekeýiniń ishki jan dúnıeleriniń de uqsastyǵyn Grıgorıı Potanın de aıtsa kerek.

– Durys aıtasyń. Osydan shyǵaryp men Iýrıı Lermontov pen Shoqan Ýálıhanovtyń ómirlik jáne shyǵar­mashylyq uqsastyq­tary atty taqyrypta dok­torlyq dıssertasııa qorǵamaq oıym bar, – dedi Nıkolaı Petrovıch.

– Fılolog boldy­ńyz-aý, shamasy? – dedim men.

– Joq, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty­myn, – dedi ol.

Myna qadamyna qaıran qalǵan men endi:

–Qazaqstanda Shoqan jóninde derekter taby­lar-aý, al Lermontov jóninde… – dep kú­miljı toqtadym.

–Áýeli jer­gilikti arhıv­terden Shoqan­nyń ózi men onyń tóńi­reginde bolǵan adamdar jóninde qujat­tardy jınap ala­myn da, sodan keıin Lenıngrad, Soltústik Kavkaz, Sibir arhıvterine baryp oty­ramyn, – dedi ol.

Ertis-Qaraǵandy kana­ly­nyń qurylysy ádette jaz aılarynda qarqyndy júredi de, jer qatady, tehnıkany jóndeýge qoıady degendeı belgili sebepter saldarynan qysta báseńdep qalady. Osy ýaqytty men Almatyda – arhıvte ótkizemin.

Kelesi qysta Nıkolaı Petrovıchke qaıta jolyqtym. Kezdesken sátimizde birimizdiń tóńiregimizge birimiz úıirile qaldyq. Ol jyldary arhıvtiń oqý zaly túngi saǵat toǵyzǵa deıin isteıtin. Sodan keıin ekeýmiz úıimizge qaraı jaıaý tartatyn boldyq. Osy jolda Nıkolaı Petrovıch Shoqanǵa baılanysty tapqan materıaldary jóninde áńgimelep beredi.

Shoqan men Dostoevskııdiń Semeıde túsken fotosy bar. Onda ekeýi de áskerı kıimmen (Shoqan qolynda qanjar) otyrǵan. Qaı basylymda bolmasyn osy sýrettiń dúnıege kelý ýaqytyn “1858 jyl”  dep kórsetedi eken. Sony Nıkolaı Petrovıch 1859 jyly túsirilgen foto ekenin dáleldep shyǵypty da, ony Shoqandy bas zertteýshi uly ǵalym Álkeı Marǵulan quptapty. Bir keshti sony áńgimeleýmen ótkizdik. “Sam Aleken (Marǵulandy aıtqany) soglasılsıa so mnoı”, dep qoıady maqtanyshpen.

Onyń maqtanysh syryna men túsinemin. Ol bir kúrek qum arasynan bir túıir altyn tapqan beınetqordyń qýanyshymen ǵana teń qýanysh bolatyn. Sondyqtan da Nıkolaı Petrovıchtiń sózin bólmeı tyńdaımyn. Desem de, qurylysta oryn alǵan jańalyqty aragidik ózim de habarlap qoıamyn.

Birde ol maǵan asa kóńilsiz bolyp kórindi. Munyń sebebin suraǵanymda, ol ózimniń neshe kitap shyǵarǵanymdy surady. On shaqty bolyp qalatynyn aıttym.

– Muny suraǵan sebebim, – dedi ol, – baspaǵa Shoqan jóninde kitap usynyp edim, sonyń joly bolmaı qalaıyn dep tur. Pavel Kosenko da Shoqan men Dostoevskııdiń dostyǵy jóninde kitap qoljazbasyn usynypty. Baspa, árıne, jazýshy jaǵynda. Osyǵan ne amalyń bar?

Nıkolaı Petrovıchke kómekteskim keldi. Sol úshin áýeli onyń qoljazbasymen tanysý kerek boldy… Tanystym. Árıne, taqyryp jaǵynan Kosenko ekeýi birin biri qaıtalaıdy. Sonymen birge biriniń qoljazbasyn biriniń tolyqtyryp turǵan jerleri de jeterlik. Osyǵan qaraǵanda, ekeýiniń de eńbekteriniń derbes kitap bolyp shyǵýǵa haqysy bar sııaqty. Ol úshin, bar-joǵy qoljazbalar atyn ózgertse bolǵany. Sonda ekeýi bir taqyrypqa eki jaqtan kelip sóılegen bolady. Qazir ekeýi de qoljazbalarynyń janryn “esse” dep usynypty. Osyny oılaı kelip men Nıkolaı Petrovıchke qoljazbasynyń atyn “Nahodka kraeveda” dep ózgertýdi usyndym. Qabyldady. Iá, sodan keıin baspa da onyń eńbegin shyǵarýǵa kelisipti. Sol kúnderi Nıkolaı Petrovıchtiń kóńili óte kóterińki júrdi. Dos qabaǵynyń ashylýyna sebepker bolǵanym úshin ózim de qýanyp júrdim. Kitap men usynǵan ataýmen “Qazaqstan” baspasynan 1977 jyly jaryq kórdi.

Adam kóńili de kók aspan sııaqty birde ashyq, birde túnerińki bolady. Nıkolaı Petrovıch óńinen osy qubylystar anyq baıqalýshy edi. Ol ishki sezimi bet-júzine shyǵyp júretin adam bolatyn. Taǵy birde onyń jabyrqaý qabaǵyn kórip, densaýlyǵyn suradym.

– Shúkir, jaqsymyn, – dedi ol.

– Al myna túsip ketken qabaǵyńa jol bolsyn, – deımin.

– Jýyrda arhıvten Qapaldan Shoqannyń qaıtys bolǵanyn general Kolpakovskııge habarlaǵan qujatty kezdestirdim… О́zimnen ózim qapa bolaıyn da qalaıyn.

– Shoqannyń 1865 jyly 10 sáýirde dúnıe salǵany áýelden belgili emes pe edi?

– Sony bilsem de, álde jatsam da, tursam da Shoqandy oılaıtynymnan ba eken, ana qujattan keıin Shoqan ólimin tuńǵysh estigendeı bolyp, kóńilim bir túrli buzylyp bersin, – dedi ol.

* * *

Ońasha kezdesip qalǵanymyzda Nıkolaı Petrovıch ekeýmizdiń bir-birimizden aldymen suraıtynymyz – zertteý jumystarymyz. Desem de bir shyndyq bar, jolyqqanymyzda men eshqandaı da suraq qoımasam da ol Shoqan jóninde óz betimen sóılep kep beredi.

– Shoqan Vernyıda (qazirgi Almaty) birneshe ret bolǵan eken. Sol ýaqyttarda tóńireginde kimder boldy eken dep zertteı bastaǵanymda uıyqqa battym da kettim. Qudaı-aý, kimmen kezdespegen, kimmen ne jóninde sóılespegen deseńizshi! Artıllerıst Obýh, áskerı jazýshy Venıýkov, astronom Golýbev, sýretshiler Kosharev pen Znamenskıı, zoolog Seversev… tipti kóp-aý, kóp. Shoqannyń osylarmen kezdesý sátteri, áńgimeleriniń taqyrybyn, jalpy qarym-qatynastaryn zerttep, ashý ońaıǵa túsetin emes. Shoqan tóńireginde “batpaqtap” qaldym degenim osy. Ana adamdardyń da ómirin zertteýim kerek. Kim biledi, solardyń ómirinen de Shoqan ómiriniń biz bilmeıtin sony betteri ashylyp qalar. Osy baǵytta basyma kelgen oıymdy aıtaıyn ba? Kadet korpýsynda Shoqanmen qatar neshe túrli dvorıan, pomeshıktiń balalary oqydy ǵoı. Al handar tuqymy, aǵa sultannyń balasy Shoqan, ádemi ofıser, jap-jas sulý Shoqan qyz qýý men araq ishýden kóz jazbaǵan ana soslovıe balalaryna jolamaı, “túbi Reseı tarıhynda osylar qalady-aý” degendeı, jetim Potanınmen, katorgadaǵy jazýshy Dostoevskıı men aqyn Dýrovpen, jalpy joǵaryda atalǵan kóbi derlik krepostnoı balalarymen jaqyndasyp júrgenine tań qalasyń.

Osy jerde men oǵan qazaqtyń: “Adam bolatyn bala qonaqqa úıir, tulpar bolatyn qulyn saıaqqa úıir”, degen maqalyn aıttym da: “Oryssha túsindireıin be?” dedim.

– Túsindim, túsindim, – dedi Nıkolaı taza qazaq tilinde.

– Eı, sen qazaqsha biledi ekensiń ǵoı? – dep tańdandym men.

– Endi qalaı, – dedi ol. –Biz Oral oblysyndaǵy Shuńǵaı eldi mekeninde turdyq. “Daıyndyq klass” degen bir jyldyq mektebimiz boldy. Jalǵyz qazaq oqytýshymyz bar. Biz ony “muǵalim aǵa” dep aıtatynbyz. Sol sebepti aty-jónin bilmeı óstik. Ol kisi sabaqty tek qazaqsha ǵana júrgizetin. Sol klasty men qazaqsha bitirgenmin.

– Endeshe qazaqsha nege sóılemeısiń? – deımin men.

– Jalpy qazaq ataýlylar qyzyq jansyń­dar, – dedi ol. – Kezdeskende qazaqtyń ózi áńgimesin oryssha bastaıdy. Sonyń biri óziń­siń. Sodan keıin áńgime sol tilde júre beredi.

– Endeshe ekeýmiz qazaqsha sóılesip júreıik, – deımin men.

– Shynyn aıtqanda, osy Almatyda men qazaqshamnan aıyrylyp bara jatyrmyn. Memlekettik tilde sóılessek. Al álgi maqalyń týra dál aıtylǵan maqal! – dep ol bloknotyna túrtip aldy.

– О́ziń ataǵan Kolpakovskıı men Shoqan Ombyda gýbernator Gasfortta adıýtant bolǵan joq pa? – dep suradym.

Mine, mine, meniń aıtaıyn degenim osy edi. Kolpakovskıı ómirin zertteı kele Shoqanǵa baılanysty eki tyń derekke kezdestim. Birinshisi, qarap otyrsań Kolpakovskıı shet aımaqta patshaly Reseıdiń otarshyl saıasatyn júrgizetin adam. Mundaılar qıyryna kóz jetpeıtin, shaqyrymyna oı jetpeıtin ulan-ǵaıyr Reseıde kóp bolǵan. Sonymen birge sol ýaqyt saıasatyn júrgize júrip, jergilikti halyqtyń muń-muqtajyna úńilip, soǵan saı jasar jaqsylyǵyn da iske asyryp júrgenderi az bolmaǵan. Artynan general bolatyn Kolpakovskıı sondaılardyń biri. Almatyda “Kırgızskaıa” degen kóshe boldy. Qazir “Amankeldi” dep atalady. Sol kóshege alǵashqy ataýdyń qoıylýyna sebep bolǵan oqıǵalardy bilesiń be?

Men, árıne, muny bilmeıtinimdi moıyndadym.

– Kolpakovskııdiń 1871 jyly áskerimen baryp Qulja tóńiregin alǵany bar. Sol jerden sońyna ergen qazaqtardy alyp kelip, qalanyń batys jaǵynan jer berip: “Qatarlastyryp úı salyńdar!” deıdi eken. Men Almatyda Tastanbekov Igen degen aqsaqalmen tanys boldym. Kezinde osynda kók saǵyz (kaýchýk) óndirisin basqarǵan adam. Sol kisiniń maǵan mynadaı oqıǵa aıtqany bar: ótken ǵasyrdyń basynda Shyńǵystaýǵa saýdamen barǵan aǵaıyndy eki ózbek jigitin Qunanbaıdyń ákesi О́skenbaı: “О́nerlerińdi halqyma úıretińder” dep, qazaq qyzdaryna úılendirip, alyp qalady. Jyldar ótedi. О́skenbaı o dúnıege ozady. Ana eki jigittiń de urpaǵy ósedi, molaıady. Sodan keıin álgiler jurt tizginin ustap qalǵan Qunanbaıdan eline qaıtýǵa ruqsat surapty. Qunanbaı ruqsatyn beredi. Sodan kóshtiń basyn batys baǵytyna burǵandar Ileden ótkende joldaryn orystar bógep, kósh basshysyn Kolpakovskııge alyp keledi. General olarǵa joldan qalyp, qalaǵa qonystanýlaryn suraıdy. Analar kóne qoımaıdy. Sodan búgingi Shamalǵan tusynda olar taý qyrǵyzdarynyń shabýylyna ushyrap, jaıaý qalady. Amaldary taýsylǵan jıender jylap-syqtap: “Ana qyrǵyzdardan kóligimizdi alyp ber!” dep Kolpakovskıı aldyna qaıta barady. Sonda general olarǵa shynyn aıtqan eken:

– Men qazaq jerinde qala salyp jatyr­myn. Onda qazaqtar turmaǵanda kim turady? Shynyn aıtsam, ana qyrǵyzdardy senderdi shabýǵa men jiberdim, – dep zorlap qaldyrǵan eken. Sol “Kırgızskaıa” kóshesi dúnıege osylaı kelipti. Sodan keıin Kolpakovskıı sol kósheniń boıyna 1873 jyly qazaq balalary úshin dep mektep te saldyrǵan eken.

Veselovskıı degen Peterbýrg ýnıversı­teti professorynyń basshylyǵymen 1904 jyly Shoqan eńbekteri jınaǵynyń bir tomdyǵyn shyǵarǵany bar. Sol jınaqty shyǵarardan 15-20 jyl buryn Grıgorıı Potanın Shoqandy bilgen, onymen qarym-qatynasta bolǵan adamdarǵa: “Qoldaryńyzda Shoqanǵa baılanysty ne bar? Ne saqtaldy? Solardy jibe­rińiz”, dep ad­resin kórsetip, jan-jaqqa hat jiberipti. Sondaı hatty alǵan general Kolpa­kov­skıı Dala gý­berna­tory kanse­lıa­rııa­­syndaǵy Sho­­qan­nan tús­ken ra­porttar men saıahat esepterin kó­terip, jınap oǵan óziniń “Eger Shoqan jına­ǵyn shy­ǵarý kerek bol­sa, men qar­jy da usyna ala­myn”, degen hatyn qosyp, Potanınge paket jibergen eken. Bul oqı­ǵa 1886 jy­ly Ombyda bol­ǵan. Al 1889 jyly Kol­pakovskıı ja­sy­na qaraı Reseı ás­kerı keńes múshe­ligine taǵaıyndalyp, Peterbýrgqa júrer aldynda Potanındi shaqyryp alyp: “Gýbernııany basqaryp turǵan kezimde Shoqan jınaǵyn shyǵara almadyńdar (ol kezde kitap tapsyrýshynyń qarjysymen shyǵatyn). Mine, qyzmetim ósip bara jatyrmyn. Alaıda qolymda qarjy bolmaıdy. О́zimde saqtaýly mynaý”, dep Shoqannyń sodan 30 jyl buryn jazǵan 8 hatyn tabys etken eken. Al osy generaldyń Shoqan zıratyna eskertkish mármár taqta qoıǵyzǵanyn biletin shyǵarsyń?

– Odan habarym bar, – dedim men.

– Sol Kolpakovskıı qandaı qarapaıym adam bolǵanyn bilesiń be?

– Budan habarym joq, – dedim men.

– Arhıvte generaldyń adıýtanty bolǵan Alban Sarqytov degen porýchıktiń esteligi saqtaýly. 1860 jyly qazan aıynda Uzynaǵash shaıqasynan keıin Vernyıǵa qaıtyp kele jatqandarynda jol ústindegi qazaq aýylynyń shetki úıinde súıenip turǵan qyzǵa esersoq soldat bylapyt sóz aıtyp aıqaı salypty. Sol-aq eken Kolpakovskıı shaýyp kelip, álgi soldatty saptan shyǵaryp alyp: “Ana qyz sen jóninde, seniń halqyń jóninde nendeı oıda qaldy, sen aqymaqtyń beıpil aýyzdyǵyńnan!” dep ólimshi etip sabatady. Jańaǵy Alban Sarqytov taǵy da bylaı dep jazady: “Prıstav myrzanyń kúndegi ádeti – ertemen atyna minip stanısadan jalǵyz shyǵar edi de, sol betimen jolǵa túsip kete berer edi. Shóldeı qalsa jaqyn jerde kóringen kıiz úıge at basyn tirep, sýsyn surar edi. Qymyz bolsa da, shalap bolsa da iship, atyna qaıta minip, alǵysyn aıtyp júre berer edi… Mal soıǵyzbaıtyn. Sol saparlarynda kórgen, bilgen, estigen aýyldarǵa baılanysty problemalardy dýan basy jıynynda ortaǵa salyp, olardy halyq paıdasyna sheshý máselesin qarastyrar edi…”

* * *

Nıkolaı Petrovıch ekeýimiz arhıvten birge shyǵýdy ádetimizge aınaldyrǵanbyz. Kommýnıstik (qazir Abylaı han) dańǵylyna túsip alyp Komsomol (Tóle bı) dańǵylyna jetkende árqaısymyz óz úıimizge qaraı burylamyz. Ajyrasatyn jerge jetkenimizde de bógelip, áńgimemizdi jalǵap turǵanymyz. Sol áńgime-dúkende ekeýimiz de joǵymyzdy tapqandaı bolyp qalamyz. О́ıtkeni Ortalyq Qazaqstandy sýlandyrý problemasy jónindegi kitabymdy shyǵarǵannan keıin Baıanaýyl okrýginiń ashylýy men Shoń bıge qatysty qujattardy zertteı bastaǵanmyn. Al Nıkolaı Petrovıch bolsa, Shoqannyń basyna ǵana baılanyp qalǵan joq, ákesi Shyńǵys pen naǵashysy Shormannyń Musasyna deıin oı siltep júrgen. Bylaı qarasaq, ekeýmizdiń de aqtarǵanymyz bir zaman qaǵazdary. Bir rette qyzdy-qyzdy áńgimemen ajyrasar tusymyzdan asyp, Gogol kóshesine kelip qalyppyz. Sodan keıingi bir rette… Nıkolaı Petrovıch qyzý áńgimemizdi buzyp, ózinen ózi: “Ba-a!” dep tura qalsyn. Sóıtsek ekinshi Almaty vokzalyna kelip qalyppyz…

Nıkolaı Petrovıch qyzyq adam-tyn. Ol tyń tabysyn, ásirese ol tabys Shoqanǵa baılanysty bolsa, “tóńiregimde júrginshiler bar-aý” degen sezim sanasyna kirip-shyqpaıdy ǵoı. Aıtyp kele jatqan áńgimesine tyńdaýshyny qaıtkende sendireıinshi degendeı, qolyn aýada ersili-qarsyly sermep, bar daýysymen aıqaılap sóıleıdi deısiń. Keıde men eteginen tartyp qalamyn. Sonda ǵana daýysyn pástep, jan-jaǵyna qarap alady da: “Chert s nımı. Razgovor ıdet o Chokane”, dep daýysyn alǵashqy qalypqa qaıta kóteredi.

Nıkolaı Petrovıchtiń úıi “Gogol” men “Jeltoqsan” kóshesiniń qıylysynda. Bir kúni meni páterine kirip shyǵýǵa shaqyrdy. Kóńilshek dostyń kóńilin qaldyrmaıynshy dep bardym. Áıeli men eki uly bizdi tabaldyryqtan qarsy aldy. Bári de jymıyp kúlip tur. Osydan-aq men: “Áı, ákelerińe tartqansyńdar-aý, tegi”, dep túıdim. Áıeli de dańǵyrlaǵan ashyq adam ba dep qaldym. Nıkolaı Petrovıchtiń otbasy úshinshi etajda úsh bólmeli standartty páterde turady eken. Kishirek bólmesiniń terezesinen basqa qabyrǵalarynda tóbege deıin qalanǵan kitap. Uzyndaý sóreden árqaısysynyń qalyńdyǵy tórt eliden kók muqabaly, bir tekti on kitap kórdim. “Bir jazýshynyń tolyq jınaǵy-aý”, dep úńile tússem, akademık Álkeı Marǵulan basshylyǵymen 1961 jyly oryssha shyqqan Shoqan eńbekteriniń jınaǵy eken. Sol jerde oıǵa qalaıyn. Bul bes tomnan turatyn jınaq edi ǵoı. Al mynaý nege on? Taǵy da úńile tússem, atalmysh jınaqtyń eki komplektisi tolyq eken. Jurt ádette mundaı jınaqtyń bir komplektisin ǵana qanaǵat tutyp qoıýshy edi ǵoı. Al mynada… Álde kúdigime kóz jetkize túseıin dedim be, birinshi tomyn qolyma alyp qarasam, asty syzylmaǵan joldary kem de kem. Qaı betin ashpaıyn, bári sondaı jáne “polelerine” ana joldarǵa nege erekshe nazar aýdaryp syz­ǵan se­bebin jazyp qoıypty. Bi­rinshi kom­plektidegi tom­dardyń bári sondaı. Sho­qan ómirine baıla­nysty qujattardy tek arhıvten ǵana izdemeıdi eken, úıinde de aınal­dy­ratyny osy tomdar boldy ǵoı. Sonda bul Shoqandy táýligine 24 saǵat zert­teıtin bolǵan ba, qalaı?

Osy ýaqytta meni shaıǵa shaqyrýǵa kelgen Nıkolaı Petrovıchke ázildep joǵarydaǵy sura­ǵymdy qoıdym.

– Men Shoqandy túsim­de kóremin, – dedi ol. – Qalaı oılasań solaı oıla, shyndyq sol.

– Mynadan keıin senemin, – dep sy­zylǵan betterdi qaıta ashtym. – Al jınaq­tyń ekinshi komplektisi qandaı oımen alynǵan?

– Ol meniń óz basymnyń Shoqanǵa degen qurmetimniń belgisi.

Meniń bul sózge túsine qoımaǵanymdy ańǵaryp, sózin jalǵaı berdi.

– Betteri syzylǵan kitaptyń óńiniń qashatyny belgili. Endeshe Shoqanǵa degen qurmetimniń belgisi – qol tımesten turý kerek dep men ekinshi komplektini qara bazardan bireýdiń qolynan satyp aldym.

Dastarhan basynda da ázilge jón berip otyrdyq. Ne jóninde áńgime-dúken qur­maıyq, Nıkolaı Pet­rovıch bárin de Shoqan taqyrybyna qaraı bura beredi. Sol joly áńgi­mege qosylyp otyr­ǵan áıeliniń de:

– Nıkolaı Petro­vıch­tiń meni umytqany qashan. Túni boıy Sho­qandy atap, daýystap shyǵady, – degeni bar.

* * *

Arhıvtiń kóp qoryn qaraýǵa tyıym salynǵan. Nıkolaı Petrovıch: – “Shirkin-aı, solarda da Shoqan jóninde tyń de­rek bar-aý!” degen oımen arhıv basshylarynan olardyń keıbirin aldy­rýdy surap júretin. Al analar: “Ol úshin KGB-niń ruqsaty kerek”, dep betbaq­tyrmaıtyn. Buǵan Nıkolaı Petrovıch qapa bolatyn. Sondaı túnerip júrgen kúnniń birinde men odan Lermontovtyń “sońyna” qashan túsetinin suradym.

– Sen baıqaısyń ba?– dedi ol,– sońǵy kúnderi men arhıvke kelýdi sıretip júrmin ǵoı. Shynyn aıtqanda aýyramyn. Sol sebepti arhıvten góri emhanaǵa barýym jıilep ketken. Tegi alysqa bara almaspyn. Maǵan Lermontovty zertteý uzap ketkenge uqsaıdy. Desem de osy jerden men ekinshi Shoqandy taptym ǵoı. Ol – Salyq Babajanov. Qyzmet formýlıary (anketasy-Q.I.) qolyma tústi. Ol da Orynborda kadet korpýsyn bitirgen eken. Sol zamanda shyǵyp turǵan “Severnaıa pchela”, “Sankt-Peterbýrgskıı vedomostı”, “Deıatelnost” jáne “Reseı jaǵrapııalyq qoǵamy” basylymynda maqalalary jıi jarııalanyp turypty.

– Shoqanmen zamandas bolǵany ma?– deımin men.– Ekeýi jolyqqan ba eken?

– Jolyqqan,– dedi Nıkolaı Petrovıch. — 1860 jyly tamyz aıynda kishi júzdiń bir top shonjarlarymen tilmash retinde Peterbýrgqa barǵan eken. Al Shoqan týra sol jyl, sol aıda ákesine Peterbýrgten jazǵan hatynda, kishi júzdiń bir top baı-bolystarynyń patshaǵa qol tapsyrý úshin Peterbýrgqa kelgenin, olardyń qatarynda bir tilmash baryn jazǵan bolatyn. Mine, sol tilmash – osy Salyq. Iаǵnı, qazaqtyń eki oqyǵan perzenti jolyqqan. Endigi meniń mindetim, sol Babajanovtyń atalǵan basylymdarda jarııalanǵan eńbekterin izdep, jańǵyrtyp, qazaqtarǵa ekinshi Shoqandy taýyp berý bolmaq.

– Lermontovty she?– deımin taǵy da.

– Iýrıı Mıhaılovıch ókpelemesin. Dárigerler uzaq saparǵa shyqpańyz dep eskertti. Almatydan, ary ketkende óz respýblıkamyz kóleminen shyqpaı-aq, Shoqannyń qataryna taǵy bir juldyzdy shyǵaryp bersem, meniń doktorlyǵym sol bolar edi.

Nıkolaı Petrovıchtiń kenetten shyqqan daýysy meni tabaldyryǵynda toqtatty.

Ol maǵan kitap usyndy.

– Qazaqtarda úıine tuńǵysh kelgen qona­ǵyna syı-sııapat usynatyn ádeti bar emes pe?

Qolyma alǵan soń kitapty qarasam– “Chokan Valıhanov v vospomınanııah sovre­men­nıkov” dep jazylǵan eken.

– Sen maǵan tym qymbat syı usynyp tursyń. Mynaýyń ózińniń zertteý jumysyńa kerek emes pe?– deımin.

– Men úshin Shoqanǵa baılanystynyń báriniń qymbat ekeni ras. Sol qymbatymdy men qymbat dostaryma syılaımyn. Sol úshin áýelde-aq, osy kitaptyń onshaqtysyn alyp qoıǵanmyn. Áli bar, qabylda syılyǵymdy,– dedi de ázilge kóshti.– Tabaldyryqty qazaqsha oń aıaǵyńmen attap shyq. Bul úıde Shoqannyń rýhy bar.

Men aıtqandaı-aq bárin oryndadym…

* * *

Sol arada KSRO ydyrap, respýblı­ka­myz táýelsizdikke ıe bop shyǵa keldi. Qýa­nyshymyzda shek joq. Al Nıkolaı Petrovıch bolsa: “Endi arhıvtiń ana qorlary ashylady” dep qýanyp júr. Aıtqandaı-aq, sol qorlarǵa qoly jetken kúnderiniń birinde ol:

– Osy men uzaqqa barmaı óletin shyǵarmyn,– dedi.–Túsimde meni Shoqan shaqyryp júr.

– Qoı bos sózdi!– dep men oǵan zekip tastadym.

…Túnde Shoqan dep jatatyn, tańerteń Shoqan dep turatyn orys balasy – 1998 jyldyń kókteminde 74 jasynda dúnıe saldy. Artynda ómirlik jary – jesir, súıkimdi balalary – jetim jáne qansha muraǵat betteri ashýsyz qaldy deńiz…

Qalmuqan ISABAI,
jazýshy.

ALMATY.

28 shilde, 2004 jyl.