Buryn sońǵy on jylda «árbir úshinshi neke buzyldy» dep baıbalam salyp kelsek, keıingi birneshe jyldyń kóleminde ár ekinshi erli-zaıypty bir-birinen at quıryǵyn kesisip jatqanyn kórip otyrmyz. Eger 2007 jyly ajyrasýlar sany 36 myń bolsa, 2017 jyly 54 myńǵa jetken. Máselen, neke isimen aınalysatyn zańgerler óz tájirıbelerinde 2 aı ǵana turyp ajyrasyp otyrǵandardyń mysalyn alǵa tartýda.
Osynshama otaýdyń shańyraǵy nege shaıqaldy degen suraqqa otbasylyq máselemen aınalyspaıtyn jandar da jobalap jaýap bere alar-aý. Degenmen ǵalymdar sońy mindetti túrde ajyrasýǵa aparatyn 13 túrli sebepti ataıdy. Osy taqyrypty shama-sharqymyzǵa qaýzap júrgen bizdiń bilgenimiz, shyndap kelgende ajyrasýdyń 100 túrli jáne jalǵyz sebebi bar der edik. Sonymen...
Shańyraqtyń shaıqalýynan bala zardap shegedi
Statıstıkaǵa súıensek, kóbinese ajyrasýǵa 5-10 jyl birge turǵan, 30-34 jas aralyǵyndaǵy erli-zaıyptylar barady. On shaqty jyl birge turǵandardyń arasynda árıne, bala bolatyny belgili. Alaıda, osy aralyqta olardyń bir-birinen kóńilderi qalyp, birge qurǵan qııaldarynyń kemesi kúıreıdi. Psıhologtardyń aıtýynsha, ár 10 jyl saıyn týyndaıtyn mundaı otbasylyq daǵdarystardy jeńýge búgingi adamdardyń jigeri jetpeı jatyr. Biraq ómirdiń qıyn-qystalań kezderinde, qaıran bizdiń ardy oılaǵan áke-sheshelerimiz, bir-birine súıeý bolyp, jubaılyq ómirdiń barlyq taýqymetin jeńgen joq pa edi?!
Osy máselede Statıstıka komıteti usynǵan kestelerge kóz salsaq, aýyldyq jerlerge qaraǵanda, qala turǵyndary arasynda ajyrasýlar eki ese kóptigin baıqaımyz. Sonda aýyldaǵylardyń ómiri qaladaǵylardyń turmysynan jaqsaryp ketkeni me?! Bul jerde mamandar qalalyqtardyń ishki erkindigi áldeqaıda joǵary ekendigin alǵa tartady. Ajyrasýǵa bel baılaǵan qalalyqtar mıllıon halqy bar megapolıske sińip, jeke ómir súrýdiń júz túrli aılasyn biledi. Al áli de «El ne deıdi? Aǵaıyn-týystan uıat bolady» deıtin aýyldyń jaıy belgili.
Biraq ne desek te, shańyraqtyń shaıqalýynan aldymen zardap shegetin bala. Máselen, 2018 jyly jeti aıda 32 myń adam ajyrassa, onyń 19 myńynda bala bar. Sırek jaǵdaıda erli-zaıyptylar bir perzent úshin ajyrasýǵa májbúr bolyp jatsa, kóp jaǵdaıda ketisetin juptardy birneshe balasy da ustap qala almaı otyr.
Degenmen myna bir derekke kóz salaıyqshy, zańgerler sońǵy jyldary ajyrasyp ketkennen keıin balalaryn ózi baǵýǵa tyrysatyn ákelerdiń sany ulǵaıǵanyn alǵa tartady. 2000-2010 jyldary bul kórsetkish 30-40% bolsa, qazir − 70%.
Mamandar aıtpasa da, áke-sheshesiniń ortasynda ári-sári bolyp qalǵan bala ómir boıy ákesin nemese sheshesin saǵynýmen, izdeýmen, ókpeleýmen ótetinin, ómirlik psıhologııalyq zardap shegetinin árkim biledi. Jáne jartylaı jetimdiktiń sındromy bala óskende de qyr izinen qalmaıtynyna senińiz.
Árıne ajyrasýlardyń túrli sebepteri bolǵanymen qatyp qalǵan bir ssenarıi joq. Myna bir jaǵdaıǵa qarańyzshy. Biraz jyl buryn kúıeýinen ketip qalǵan bir tanysymyz, araǵa alty jyl salyp qaıta qosyldy. Bul oqıǵanyń uzyn-yrǵasy mynadaı. Balasy tili shyǵyp, quldyrańdap júgire bastaǵannan-aq, ákesin saǵynyp, aýladan ári-beri ótken er-azamattarǵa qarap otyrady eken. Túsi jyly, jaqsy kıingen, jibi túzý bir adam kórip, ol jylyshyraı qabaq tanytsa boldy: «Siz meniń ákemsiz be?» dep suraıdy...
Balasynyń mundaı qylyqtaryn únemi syrtynan baqylap otyrǵan anasy aqyry júregi shydamaǵan bolý kerek, uly úshin burynǵy kúıeýiniń barlyq kemshilikteri men qylyqtaryn keshirýge májbúr. Dál osy oqıǵa bizdiń árqaısysymyzdy oılantýy tıis.
Degenmen bala bir ǵana jaǵdaıda ata-anasy ajyrasqanda baqytty bola alady. Bul áke áıel men bala-shaǵasyna zábir kórsetip, qorǵaýdyń ornyna qorlap otyrsa. Úıden ishkilikke salynǵan, jatypisher jaman erkek ketkende otbasynyń búkil qasireti de qosa ketetindigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Túsinisý teoremasy
Qarap otyrsaq, Batys Qazaqstanǵa qaraǵanda, Qaraǵandy oblysynda ajyrasý jıi kezdesip otyr. Qazaǵy qalyń Túrkistan oblysynda da salystyrmaly túrde neke buzyp otyrǵandar kórsetkishi tómen bolǵanymen, salt-dástúrge berik degen óńirlerdiń ózinde de ajyrasý tyıylmaı tur.
Osy arada ul ósirip, qyz tárbıelep otyrǵan áke-sheshe bir kemshilikti moıyndaǵany jón bolar. Júz jerden ómir ózgerse de, birinshi kezekte er balalardy jubaılyq ómirdiń jaýapkershiligine tárbıeleý jetispeı turǵany bilinýde. Er-azamatta ıman, jaýapkershilik, otbasyn ózi súıreýge degen qulshynys bolmaı, onyń bedeli de, syıy da bolmaıdy. Kerisinshe áli de taptaýryn túsinikterden arylmaǵan qoǵamnyń adamy qyzy boıjetkennen kúıeýge shyǵý kerektigin, ul eseıse úılený qajettigin qulaqqa quıyp otyrýdan sharshamaıdy. Al ómirlik jar tańdaý mamandyq tańdaýdan da mańyzdyraq ekendigin birinshi ret aıtyp otyrǵan joqpyz. Al minez-qulyqtyń sáıkessizdigi, áleýmettik teńsizdikter ýaqyt óte kele óz degenin jasatpaı qoımaıdy.
Qýlyq-sumdyqtan ada, adam tanyp úırenbegen jas adam ózine birinshi kezdesken, kóńilin bólip, jyly sózderin aıamaǵan jandy mahabbat dep biledi. Shyn sezim men sol adamǵa baýyr basyp qalýdyń arasyn ajyrata almaıdy. Osyndaı jaǵdaıda «qashan kúıeýge tıesiń», «qashan úılenesiń» dep qulaqtyń etin jeıtin aınalaǵa óziniń de bireýge kerek ekenin dáleldeý úshin úılene salyp, úı bola almaı jatqandardyń úlesi az emes.
Máselen, ótken jyly er-azamattar arasynda neke qurǵandardyń orta jasy – 29 bolsa, áıelder arasynda – 26 jas boldy. Elimizdegi byltyr neke qurǵandardyń eń jasy 16, eń eresegi 90 jastaǵy qarııa 87-ge kelgen apamyzben neke qıdy.
Eń bastysy, bireýdi bireýge kúshtep qosyp otyrǵan qoǵam joq. Qazir álemde ajyrasý jaǵynan Portýgalııa aldyna eshkimdi salmaı tur. Bul elde ajyrasý kórsetkishi 67 paıyzǵa jetken. Olardan vengrler men ıspandar da qalyspaıdy. Bul statıstıkany AQSh, Aýstralııa men Kanada elderi jalǵastyrady. Jahan bolyp júrgizip otyrǵan kóptegen saýaldamalar ajyrasýǵa túrtki bolǵan eń basty úsh sebepti atap otyr. Bul: qarjylyq qıynshylyqtar, zına jasaý men jynystyq qarym-qatynas máseleleri. Al TMD elderinde ajyrasý jóninen Reseı, Ýkraına men Qazaqstan kósh bastap tur.
Biraq qazaqstandyq psıhologtar birinshi kezekte ajyrasýǵa bel baılaǵan juptardyń jıi kezdesetin máselesi túsinispeýshilik, biriniń sózine biri qulaq aspaýy, qatelikterin moıyndamaý, keshirimmen qaraý joqtyń qasy ekendigin alǵa tartady. Qysqasy, qalaıda jeńilmeımin deıtin jalǵan kókirek.
Áıtpese «kommýnalkada» turatyn kórshiler sııaqty tatýlyǵy taýsylǵan juptar da jetedi. Mysaly, otbasylyq psıhologtar aıǵaılasyp, bir-birine ókpe-renishin aqtaryp turatyn juptarǵa qaraǵanda, aılap-jyldap bir birine til qatpaı teris aınalyp jatatyndar túbinde ajyrasyp tynatyndyǵyn aıtady.
Ne desek te, búkil tirshiliktiń tutqasyn otbasy tatýlyǵy men urpaq jalǵastyǵy ustap turǵanyn sanasy oıaý jandardyń bári de sezedi. О́mirdiń túpkilikti qazyǵy da shańyraqtyń shattyǵyna ekeýara túsinistikke baılanǵan.
Sóz sońynda aıtarymyz, ajyrasý máselesi – máńgilik taqyryp. Joǵarydaǵy janymyzǵa batatyn statıstıkanyń bir bóligin múlik jasyrý úshin, jeńildikpen páter alý máselesine qatysty jalǵan ajyrasýlar quraıdy. Onyń da óz kiltıpandary bar. Bul taqyrypqa arnaıy oralamyz. Sol sııaqty bir-birinen at quıryǵyn úzisken juptardyń 30 paıyzy 18+ deıtin «jabyq taqyryptyń» aınalasyndaǵy áńgimelerge ózek bola alady.
Jalpy, ajyrasyp ketkenderdiń qýanatyndaryna qaraǵanda, keıin ókinetinderi áldeqaıda kóp eken. Qysqasy, ajyrasýǵa asyqpaıyq. Shyn máninde ajyrasý qajet bolsa, qaı kezde de úlgerýge bolar. Al úı bolý qıyn...
Sarapshy sózi
Sergeı JUMABEKOV, advokat:
Ajyrasýǵa sheshim qabyldaǵandardyń kópshiligi turmys qıynshylyǵyna shydamaǵandar. Jastar úılengen soń úıli-kúıli bolýdan, baqytty ómirden úmittenedi. Sodan keıin tabystyń azdyǵy, nesıe, qaryz qajyta bastaıdy. Urys-keris, bir-birine degen kóńil tolmaýshylyq, aıyptaýlar bastalady. Sosyn erli-zaıyptylar syrttan «jaqsy áıel» nemese «jaqsy erkek» izdeı bastaıdy. Osynyń bári jınaqtala kele nekeniń buzylýyna deıin jetkizip otyr.
Ekinshi basty sebep, ishimdikke salyný, qumar oıyndary men esirtki tutyný ajyrasýǵa alyp barady. О́z tájirıbemde osy eki másele buzylǵan nekelerdiń 90 paıyzyn quraıdy.
Nurbol BATYRBAI, zańger:
Neke buzý úderisterine qatysty tájirıbelerden túıgenim, bastapqyda bári usaq-túıekten bastalady. Erli-zaıyptylardyń salt-dástúrge túsinikteriniń bólektigi men jańadan qosylǵan jastardyń ómirine ata-analarynyń kıligýi syndy bolyp keledi.
Kóp jaǵdaıda er adam áıeliniń, áıel eriniń aldyndaǵy mindetterin durys atqarmaıdy. Biraq ajyrasýdyń basty sebebi jumyssyzdyqqa baryp tireledi. Odan keıingi orynda tárbıe máselesi tur.
Jumyssyzdyqtan týyndaıtyn jatypisher jalqaýlyq, maskúnemdik kez kelgen áıeldiń yǵyryn shyǵaryp, bala-shaǵasynyń tózimin taýysady. Biraq qazir maskúnemdikke jıirkene qaraıtyndaı kezeńge jettik qoı.
Ajyrasý jaǵynan úshinshi orynda minez-qulyqtyń úılespeýi tur. Erli-zaıyptylardyń tósekte jaraspaýyn biz osylaısha mádenıetti túrde jetkizemiz. Mundaı jaǵdaıda zańgerlerge emes, psıholog, seksopotologtardyń kómegine júgingen jón.
Aıgúl ALTAIQYZY, psıholog:
Kóbinese psıhologtardyń qyzmetine áıel adamdar júginedi. Ajyrasý úshin de birinshi aryz beretinder – áıelder.
Áıel degen er-azamaty qoldasa, jylýlyǵyn aıamasa kez kelgen qıynshylyqty jeńe alady. Kerisinshe kóp jaǵdaıda er-azamattarymyz dórekilikke, zábir kórsetýge beıim. Áıel – óte sezimtal, názik. Onsyz da moınynda turmystyń aýyrtpalyqtary bar. Mundaı jaǵdaıda er-azamaty qoldap, jyly sózimen aıalap otyrmasa, áıelder túrli kúızeliske ushyraıdy.
Máselen, meniń aldyma ajyrasýdyń aldynda turǵan adamdar keledi. Kóbinese áıelder bosanǵannan keıin jynystyq gormondarynda úlken ózgerister júrip, óte ashýshań bolyp ketedi. Uıqysy qanbaıdy. Bul ǵylymı turǵyda dáleldengen. Osyndaı psıhologııalyq kúızelister kezinde er-azamattar jubaıynyń jaǵdaıyna túsinistikpen qarap, osy kezeńnen alyp shyǵýdyń ornyna urys-keristi ulastyryp, qol kóterýge deıin baryp, aralary sýyp ketedi. Baqýatty erli-zaıyptylardyń ishinde de ajyrasyp otyrǵandar bar.
Qandaı qıyndyq bolsa da nekelerdi qutqaratyn jyly sóz ben túsinistik.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
