Foto: equineinfo.com
Jylqynyń dene bitimi jáne anatomııalyq ereksheliginiń negizi onyń súıek qurylymynyń ornalasýy men úılesimine baılanysty bolady. Iаǵnı, jylqynyń súıek bitimi talapqa saı kelgenimen, onyń sińirleri, bulshyq etteri, býyn shemirshekteri jáne ishki aǵzalary talapqa saı kelmese, ol jylqy júırik bolmaıdy. Naqtyraq aıtqanda, jylqynyń súıek bitimi ishki aǵza múshelerimen úılesim tabýy qajet.
Jylqynyń árbir dene múshesiniń atqaratyn mindeti bar. Mysaly, jylqynyń tómengi tirek músheleri (aıaǵy, sany, jilinshigi, tuıaǵy) jalpy dene salmaǵyn qozǵalys kezinde alyp júrýge mindetti. Iаǵnı, jylqynyń dene músheleriniń bitim-bolmysy qanshalyqty durys úılesim tabady, sonshalyqty sapasy artady.
Al, jylqynyń súıegi onyń negizgi qańqasyn quraıdy. Súıekteri iri ári myqty bolsa, ol sapaly jylqy dep esepteledi. Jylqynyń súıegi iri bolǵan saıyn onyń salmaǵy artady jáne tulǵasy kórnekti keledi.
Súıekterdiń mindeti – jylqynyń qımyl-qozǵalysyn retke keltirýmen qatar, ishki aǵzalardyń tabıǵı túrde ornalasýyn qamtıdy jáne bulshyq etpen qaptalady. Ettiń syrtynan taqyr júndi qalyń teri oraı ornalasady.
Jylqynyń jalpy denesi irili-usaqty 205 súıekten quralady. Bul súıekter býyn arqyly qozǵalyp, jumsaq ári berik shemirshek-sińirler men bulshyq etke bekıdi.
Jylqy súıekteriniń negizgi qurylymy:
• bas súıek;
• moıyn jáne arqa súıek býyndary;
• qabyrǵa súıekteri;
• aldyńǵy-artqy aıaq súıekteri jatady.
Bas súıektiń qurylymy: eki jaq súıek (astyńǵy jáne ústińgi), mańdaı jáne tóbe súıegi, kóz uıasy, keńsirik, azý jáne qasqa (mańdaı) tister, tańdaı súıegi, soıaý tis jatady.
Aldyńǵy aıaq súıekterine: jaýyryn, toqpan jilik, kári jilik, jilinshik, baqaı súıekteri jáne tuıaq jatady.
Artqy aıaq súıekterine: jambas, ortan jilik, asyq jilik, tirsek, jilinshik, jetim súıek, baqaı jáne tuıaq jatady.
Qabyrǵa súıekterine: qabyrǵa súıekterin úsh topqa bóledi. Birinshisi – tós súıekke bitisken buǵana qabyrǵalar, ekinshisi – qara qabyrǵalar, úshinshisi – súbe qabyrǵalar.
Moıyn jáne arqa súıek býyndaryna: jelke quıysy, moıyn býyndary, shoqtyqtyń býyn-súıekteri, arqa býyndary, saýyr quıysqany, quıryqtyń jińishke býyn-silbe súıekteri jatady.
● Býynnyń quramy – býyn uıasy, shemirshek qabyǵy jáne sarysýdan (suıyq zat) turady. Bul quram býyn súıekteriniń úıkelisin retteıdi. Iаǵnı, býyn qozǵalysqa engen jaǵdaıda erkin qyzmet atqarý múmkindigin jasaıdy.
Býyndardy – jikti býyn, tutasqan býyn, qozǵalmaly býyn dep úsh topqa bólip qarastyrǵan jón.
● Jikti býynǵa – jik arqyly tutasqan bas súıek býyndary jáne jambas-jaýyryn jigi men tós súıek jikteri jatady.
● Tutasqan býynǵa – moıynnyń jeti býyny, shoqtyqtyń 18 býyny, arqanyń 6 býyny, jaıanyń 6 biteý býyny, quıryq býyndary (jylqynyń jasyna baılanysty 13-19 býyn) jatady.
● Qozǵalmaly býynǵa – jylqynyń qozǵalysyn qamtamasyz etetin, ıaǵnı, búgilip-jazylatyn barlyq býyndar jatady. Býyn qozǵalystaryn ıindi jáne jabyq ıindi dep ekige bóledi.
● Iindi býynǵa - jylqynyń kúrdeli qozǵalysyn qamtamasyz etetin aıaq býyndary men shúıdege tutasqan (qaraqus) moıynnyń aýyz býyny men keýdege tutasqan sońǵy býyny jatady.
● Jabyq ıindi býynǵa – qabyrǵa súıekteriniń arqaǵa tutasqan ústińgi býnaqtary jáne tós súıekke baılanǵan buǵana qabyrǵa býyndaryn jatqyzamyz.
Qozǵalmaly býyndardy ornalasýyna qaraı – aldyńǵy jáne artqy býyn tizbegi, arqa-qabyrǵa-tós býyn súıekteri dep bóledi.
● Aldyńǵy býyn tizbegine – jaýyryn men toqpan jilik qospasy, jilinshiktiń ústińgi býyny, tizeniń 6 býyn súıegi, baqaı jáne tuıaqtyń usaq býyndary jatady.
● Artqy býyn tizbegine – jambas qospasy, tobyq, asyq býyny, jilinshik pen baqaı qospasy jáne tuıaq býyn súıekteri jatady.
● Arqa-qabyrǵa-tós býyn súıekterine – tós pen qabyrǵa, arqa men qabyrǵanyń tutasqan shemirshekti býyndary jatady.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
