Airbus A380 – keńfıýzelıajdy, eki palýbaly, tórt qozǵaltqyshty týrboreaktıvti jolaýshy ushaǵy. Alǵashqyda A3XX ataýymen álemge tanylǵan bul áýe kemesin Airbus konsorsıýmy Boeing kompanııasymen básekeles bolý maqsatynda jasap shyǵardy. Ushaqtyń uzyndyǵy — 80,65 m, bıiktigi — 24,08 m, qanatynyń uzyndyǵy — 79,75 m. «Alyp qusqa» keminde 525 adam syıady. Kerek kezde jolaýshylar sanyn 853-ke deıin ulǵaıtýǵa múmkindik bar. Ushaqta 15 myń kılometr qashyqtyqqa aıaldamaı jete alady. Ushaqtyń salmaǵy — 280 tonna, al ushý kezindegi maksımaldy salmaǵy — 560 tonna. Sonymen qatar, A380F dep atalatyn júk tasymaldaıtyn túri bar. Bul ushaq 10 myń kılometr qashyqtyqqa 150 tonna júk tası alady.
Airbus A380 tuńǵysh ret synaq retinde 2005 jyly 27 sáýirde Týlýza qalasynda ushqan bolatyn. Singapore Airlines kompanııasy 2007 jyly 15 qazanda Airbus A380 ushaǵyna satyp alyp, 25 qazanda alǵashqy ret kommersııalyq saparǵa shyǵardy. Sıngapýrdan Astana ýaqyty boıynsha saǵat 07:16-da ushqan avıalaıner 7,5 saǵat áýede sharlap, Sıdneıge aman-esen qonady. Bul saparda 455 jolaýshy, 30 ekıpaj múshesi men tórt ushqysh bolǵan. Tuńǵysh saparyn sátti aıaqtaǵan Airbus A380 azamattyq avıasııa salasyna jańa serpilis ákeldi.
Airbus A380 men qyrannyń qandaı baılanysy bar?
Ushaqty qurastyrý kezinde ınjenerler kúrdeli kedergimen betpe bet keldi. Samolettiń kókke kóterilýi, áýedegi aýa aǵynynyń rettelýi onyń qanattaryna tikeleı baılanysty. Alaıda ushaq úlkeıgen saıyn ony kókte samǵatý qıynǵa túsedi. О́ıtkeni ushaqtyń ushýy aerodınamıka, ıaǵnı qanattyń uzyndyǵyna táýeldi. Alaıda halyqaralyq standartqa sáıkes, samolet qanattarynyń uzyndyǵy 80 metrden aspaýy tıis. Al Airbus A380 úshin qanattyń qysqalyǵy aýa aǵynyn retteýge kedergi keltiredi. Qonýǵa múmkindik bolmasa, ushýdyń máni bar ma?
Buǵan basy qatqan ınjenerler tabıǵat ananyń kómegine júginedi. Máseleniń sheshimi kóshpendiler dalasyna ǵana tán qyran búrkitten tabyldy. Zertteýshiler baqylaı kele «aspan patshasynyń» ushý kezinde qanat ushtaryndaǵy qaýyrsyndardy qımyldatyp otyratynyn anyqtaǵan. Osyndaı tásil arqyly búrkit qysqa qanatymen kókte qalyqtap, aýa aǵynyn rettep otyrǵan.
Ǵalymdar qyrannyń osy ereksheligin Airbus A380-di qurastyrý kezinde paıdalandy. Ushaq qanattarynyń ushyna qyran búrkit sekildi áýe aǵynyn rettep otyratyn arnaıy qurylǵy ornatyldy. Bul álemdegi eń alyp ushaqty kókke kóterýge múmkindik berdi.
Ushaq qurastyrýshylar sadaqtyń jasalý syryna úńildi
Bir máseleniń sheshimin tapqanda kelesisi týyndaıdy. Ushaq úshin ár kıllogram – qymbat janarmaı. Sondyqtan ınjenerler ushaqtyń salmaǵyn azaıtýdyń amalyna bas qatyrady. Bul joly olar tarıhqa úńilip, máseleniń sheshimin izdep kórgen eken.
Salmaqty azaıtýdyń sheshimi – taǵy da kóshpendiler dalasynan tabyldy. Kezinde kóshpendi babalarymyz Sibirden Eýropaǵa deıingi alyp aımaqta atoı salyp, azýyn aıǵa bilegen Rım ımperııasynyń shańyraǵyn shaıqaltqany málim. Ǵundar men saqtardyń negizgi kúshi sadaqpen qarýlanǵan atty ásker bolǵan. Bes qarýdy jasaý barysynda ata-babamyz ózinshe ınnovasııaǵa júginedi. Sadaq oǵy alysqa jetip, qarsylasynyń qabyrǵasyn qaqyratý úshin onyń kólemi úlken bolýy kerek. Al mundaı úlken sadaqtardy at ústinde emin-erkin qoldaný qıyn.
Osyny jete túsingendikten, kóshpendi halyq at ústinde atýǵa yńǵaıly ári berik sadaq túrin jasap shyǵarady. Ol úshin eki túrli materıaldyń qospasyn paıdalanady. Áýeli sadaqtyń negizi retinde buǵy múıizin qoldanady da, onyń syrtyn sińirmen qaptaıdy. Osyndaı ınnovasııanyń arqasynda sadaq jeńil ári beriktigi myǵym qarýǵa aınalady.
Injenerler osy ıdeıany, ıaǵnı eki zattyń qospasynan berik ári jeńil materıal ázirleýdi Airbus A380 kemesin qurastyrý barysynda paıdalanady. Kóshpendilerdiń sadaǵynan shabyt alǵan qurastyrýshylar allıýmınıı men shynyny qosyp, jeńil ári berik materıal ázirlep shyǵady. Osylaısha, áýe kemesi artyq salmaqtan aryldy.
Airbus A380 ushaǵyn qaı elder paıdalanady?
Búginde Airbus A380 jolaýshylar úshin eń tıimdi ushaq. Naryqtaǵy basty básekelesi – Boeing 747 avıalaınerine qaraǵanda borttaǵy shýdyń 50 paıyzǵa az. Sondaı aq jolaýshynyń qalaýyna saı jýynatyn jáne demalys bólmesimen qamtamasyz etilgen. Jolaýshylardyń bir palýbadan ekinshisine emin-erkin ótýine múmkindigi bar. Statıstıkaǵa súıensek, Airbus búginge deıin 234 laıner qurastyran eken. Onyń 109-y Emirates áýe kompanııasyna tıesili. Al satyp alý úshin berilgen tapsyrystyń jalpy sany 321-ge jetip otyr. Sonymen qatar Singapore Airlines men Qantas negizgi tutynýshyǵa aınaldy.
Aıta keterligi, alyp áýe kemesiniń keleshek taǵdyry osy kompanııalarǵa tikeleı baılanysty. О́ıtkeni mundaı alpaýyt ushaqty satyp alýǵa kez kelgenniń qaltasy kótermeıdi. Ári Airbus A380 alys qashyqtyqqa bolamasa, jaqyn jerge ushýǵa tıimsiz. Sondyqtan avıalaınerdiń taǵdyry Arab elderiniń áýe kompanııalary bergen tapsyrystarǵa baılanysty.
Qazirgi tańda áýe kemesin Air France, Asiana Airlines, British Airways, China Southern Airlines, Etihad Airways, Korean Air, Lufthansa, Malaysia Airlines, Qantas, Qatar Airways, Singapore Airlines, Thai Airways International syndy áýekompanııalary paıdalanady.
Sondaı-aq Airbus A380 – álemdegi eń qaýipsiz avılaıner. Buǵan deıin ushaqtyń osy túrine qatysty eki-aq ret shaǵyn apat bolǵan. Ekeýinde de jolaýshylar ómirine qaýip tóngen joq. retinde ushý tarıhynda eki ret apat bolǵan.
Aqmaral AǴZAMQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
